चतुर्थस्य पुनः कार्यं न कदाचिदतो भवेत् ततः पितृत्वमापन्नः सर्वतस्तुष्टिमागतः
चौथ्या पिंडासाठी पुन्हा कधीच विधी करायचा नसतो. त्यानंतर तो पितृपदाला पोहोचतो आणि पूर्णपणे तृप्त होतो.
अग्निष्वात्तादिमध्यत्वं प्राप्नोत्यमृतमुत्तमम् सपिण्डीकरणादूर्ध्वं तस्मै तस्मान्न दीयते
तो अग्निष्वात्त वगैरे पितरांमध्ये मधला दर्जा आणि श्रेष्ठ अमरत्व मिळवतो. सपिंडीकरणानंतर त्याला काहीच द्यायचे नसते.
पितृष्वेव तु दातव्यं तत्पिण्डो येषु संस्थितः ततः प्रभृति संक्रान्ताव् उपरागादिपर्वसु
तो ज्या पितरांमध्ये स्थिरावतो, त्यांनाच तो पिंड द्यावा. त्यानंतर ग्रहण वगैरे पर्वांपासून संक्रमण घडते.
त्रिपिण्डमाचरेच्छ्राद्धम् एकोद्दिष्टे मृते ऽहनि एकोद्दिष्टं परित्यज्य मृताहे यः समाचरेत्
मृत्यूच्या दिवशी, मृत व्यक्तीसाठी तीन पिंडांचे श्राद्ध करावे. एकपिंडी श्राद्ध टाळून, जो मृत्यूच्या दिवशी हे करतो—
सदैव पितृहा स स्यान् मातृभ्रातृविनाशकः मृताहे पार्वणं कुर्वन् नधो ऽधो याति मानवः
तो नेहमीच पितृहंता, आई आणि भावाचा नाश करणारा ठरतो. जो मृत्यूच्या दिवशी पार्वण श्राद्ध करतो, तो माणूस खालच्या जन्माला जातो.
संपृक्तेष्वाकुलीभावः प्रेतेषु तु गतो भवेत् प्रतिसंवत्सरं तस्माद् एकोद्दिष्टं समाचरेत्
मृत व्यक्ती एकत्र आल्यावर गोंधळ निर्माण होतो. म्हणून दरवर्षी एकपिंडी श्राद्ध करावे.
यावदब्दं तु यो दद्याद् उदकुम्भं विमत्सरः प्रेतायान्नसमायुक्तं सो ऽश्वमेधफलं लभेत्
जो कुणी द्वेष न ठेवता, एक वर्षभर मृत व्यक्तीसाठी अन्नासहित पाण्याचा कलश देतो, त्याला अश्वमेध यज्ञाचे फळ मिळते.
आमश्राद्धं यदा कुर्याद् विधिज्ञः श्राद्धदस्तदा तेनाग्नौकरणं कुर्यात् पिण्डांस्तेनैव निर्वपेत्
जो विधी जाणतो, तो जेव्हा आमश्राद्ध करतो, तेव्हा अग्निकर्म करावे आणि त्यानुसार पिंड अर्पण करावेत.
त्रिभिः सपिण्डीकरणे अशेषत्रितये पिता यदा प्राप्स्यति कालेन तदा मुच्येत बन्धनात्
सपिंडीकरणात जेव्हा वडील तिन्ही पिढ्यांशी पूर्ण संबंध प्राप्त करतात, तेव्हा योग्य वेळी ते बंधनातून मुक्त होतात.
मुक्तो ऽपि लेपभागित्वं प्राप्नोति कुशमार्जनात् लेपभाजश्चतुर्थाद्याः पित्राद्याः पिण्डभागिनः पिण्डदः सप्तमस्तेषां सापिण्ड्यं साप्तपौरुषम्
मुक्त झाल्यावरही कुशाने स्वच्छता केल्याने उरलेल्या भागात त्याला वाटा मिळतो. चौथ्या पिढीपासून जे पितर पिंड घेतात, ते उरलेल्या भागाचे भागीदार असतात. सातव्या पिढीत पिंड देणारा असतो—हीच सपिंड आणि सात पिढ्यांपर्यंतची नाती आहेत.
कथं कव्यानि देयानि हव्यानि च जनैरिह गच्छन्ति पितृलोकस्थान् प्रापकः को ऽत्र गद्यते
इथे लोकांनी दिलेलं पिंड आणि होम यांचं अन्न पितरांपर्यंत कसं पोहोचतं? हे पोहोचवायचं काम कोण करतं असं सांगितलं जातं?
यदि मर्त्यो द्विजो भुङ्क्ते हूयते यदि वानले शुभाशुभात्मकैः प्रेतैर् दत्तं तद्भुज्यते कथम्
कोणीतरी द्विज जर ते अन्न खात असेल किंवा ते अग्नीत समर्पित केलं गेलं, तर शुभ किंवा अशुभ जे काही पितरांना दिलं जातं, ते त्यांच्यापर्यंत कसं पोहोचतं आणि त्यांना ते कसं मिळतं?
वसून्वदन्ति च पितॄन् रुद्रांश्चैव पितामहान् प्रपितामहांस्तथादित्यान् इत्येवं वैदिकी श्रुतिः
वैदिक श्रुतीत असं सांगितलं आहे की वसु हेच पितर आहेत, रुद्र हे पितामह, प्रपितामह आणि आदित्य हे सुद्धा पितरच आहेत.
नाम गोत्रं पितॄणां तु प्रापकं हव्यकव्ययोः श्राद्धस्य मन्त्राः श्रद्धा च उपयोज्यातिभक्तितः
पितरांचं नाव आणि गोत्र हे पिंड आणि होम यांचं अन्न पोहोचवण्यासाठी महत्वाचं आहे. श्राद्धाचे मंत्र आणि श्रद्धा, अत्यंत भक्तीने वापरावी लागतात.
अग्निष्वात्तादयस्तेषाम् आधिपत्ये व्यवस्थिताः नामगोत्रकालदेशा भवान्तरगतानपि
अग्निष्वात्त आणि इतर पितरांचे अधिपती म्हणून मानले जातात. नाव, गोत्र, काळ आणि स्थान यांच्या आधारे, इतर जन्मात गेलेले पितर सुद्धा पोहोचतात.
प्राणिनः प्रीणयन्त्येते तदाहारत्वमागतान् देवो यदि पिता जातः शुभकर्मानुयोगतः
हे अन्न त्या त्या रूपात गेलेल्या जीवांना तृप्त करतं. जर वडील पुण्यामुळे देव झाले असतील,
तस्यान्नममृतं भूत्वा दिव्यत्वे ऽप्यनुगच्छति दैत्यत्वे भोगरूपेण पशुत्वे च तृणं भवेत्
तर त्यांच्यासाठी ते अन्न अमृत बनतं आणि दिव्य अवस्थेतही त्यांना मिळतं. दैत्य रूपात ते भोगाचं रूप घेतं आणि पशुरूपात ते गवत होतं.
श्राद्धान्नं वायुरूपेण सर्पत्वे ऽप्युपतिष्ठति पानं भवति यक्षत्वे राक्षसत्वे तथामिषम्
श्राद्धाचं अन्न वायू रूपाने सर्प अवस्थेतही पोहोचतं. यक्ष अवस्थेत ते पेय होतं आणि राक्षस अवस्थेत ते मांस होतं.
दनुजत्वे तथा माया प्रेतत्वे रुधिरोदकम् मनुष्यत्वे ऽन्नपानानि नानाभोगरसं भवेत्
दानव अवस्थेत ते माया होतं, प्रेत अवस्थेत रक्त आणि पाणी होतं, मानव रूपात ते विविध अन्नपेय आणि अनेक प्रकारच्या भोगाचा स्वाद होतं.
रतिशक्तिः स्त्रियः कान्ता भोज्यं भोजनशक्तिता दानशक्तिः सविभवा रूपमारोग्यमेव च
आनंद म्हणजे भोगण्याची शक्ती, स्त्रिया म्हणजे प्रिय, अन्न म्हणजे जेवण्याची क्षमता, दान म्हणजे संपत्तीच्या जोरावर देण्याची शक्ती, आणि रूप व आरोग्य सुद्धा.
श्रद्धा पुष्पमिदं प्रोक्तं फलं ब्रह्मसमागमः आयुः पुत्रान् धनं विद्यां स्वर्गं मोक्षं सुखानि च
श्रद्धा हे फुल आहे असं सांगितलं आहे आणि ब्रह्माशी एकरूप होणं हे फळ आहे. दीर्घायुष्य, पुत्र, धन, विद्या, स्वर्ग, मोक्ष आणि सुख सुद्धा मिळतात.
राज्यं चैव प्रयच्छन्ति प्रीताः पितृगणा नृणाम् श्रूयते च पुरा मोक्षं प्राप्ताः कौशिकसूनवः पञ्चभिर्जन्मसम्बन्धैर् गता विष्णोः परं पदम्
तृप्त झालेले पितर लोकांना राज्य सुद्धा देतात. पूर्वी कौशिकांचे पुत्र पाच जन्मांच्या नात्याने मोक्ष पावले आणि विष्णूचं परमपद मिळवलं असं ऐकायला मिळतं.
कथं कौशिकदायादाः प्राप्तास्ते योगमुत्तमम् पञ्चभिर्जन्मसम्बन्धैः कथं कर्मक्षयो भवेत्
कौशिकांचे वंशज श्रेष्ठ योग कसा प्राप्त करतात? पाच जन्मांच्या नात्याने कर्माचा क्षय कसा होतो?
कौशिको नाम धर्मात्मा कुरुक्षेत्रे महानृषिः नामतः कर्मतस्तस्य सुतान्सप्त निबोधत
कुरुक्षेत्रात कौशिक नावाचा एक धर्मात्मा, महान ऋषी होता. त्याच्या सात पुत्रांची नावं आणि त्यांच्या कर्मांची माहिती ऐक.
श्वसृपः क्रोधनो हिंस्रः पिशुनः कविरेव च वाग्दुष्टः पितृवर्ती च गर्गशिष्यास्तदाभवन्
त्यांची नावं होती: श्वसृप, क्रोधन, हिंस्र, पिशुन, कवी, वाग्दुष्ट आणि पितृवर्ती. हे सर्व त्या वेळी गर्गांचे शिष्य झाले.
पितर्युपरते तेषाम् अभूद्दुर्भिक्षमुल्बणम् अनावृष्टिश्च महती सर्वलोकभयंकरी
वडील गेल्यावर त्यांच्यावर मोठं दुष्काळ आणि भीषण अनावृष्टी आली, ज्यामुळे सगळ्या लोकांना भीती वाटू लागली.
गर्गादेशाद्वने दोग्ध्रीं रक्षन्तस्ते तपोधनाः खादामः कपिलामेतां वयं क्षुत्पीडिता भृशम्
गर्गांच्या सांगण्यावरून त्या तपस्व्यांनी जंगलात एक दुभती गाय राखली. प्रचंड उपासमारीमुळे त्यांनी विचार केला, 'आपण ही कपिला गाय खाऊया.'
इति चिन्तयतां पापं लघुः प्राह तदानुजः यद्यवश्यमियं वध्या श्राद्धरूपेण योज्यताम्
असं पाप करण्याचा विचार करत असताना, त्यांचा धाकटा भाऊ म्हणाला, 'जर ही गाय मारायचीच असेल, तर ती श्राद्धाच्या रूपात अर्पण करूया.'
श्राद्धे नियोज्यमानेयं पापात्त्रास्यति नो ध्रुवम् एव कुर्वित्यनुज्ञातः पितृवर्ती तदानुजैः
श्राद्धासाठी हिला नेमायचं होतं, पण तिने नकार दिला, 'हे पाप आहे, मी करणार नाही,' असं तिने सांगितलं. पण वडिलांवर प्रेम करणाऱ्या भावंडांनी परवानगी दिल्यावर, तिने ते केलं.
चक्रे समाहितः श्राद्धम् उपयुज्य च तां पुनः द्वौ दैवे भ्रातरौ कृत्वा पित्रे त्रीनप्यनुक्रमात्
त्याने एकाग्र मनाने श्राद्ध केलं आणि पुन्हा तिला अर्पण केलं. मग दोन भावांना देवतेसारखं मानून, तिघांनाही वडिलांसाठी एकामागोमाग एक श्राद्ध अर्पण केलं.