अपृच्छत्साधु ते भावो गिरिपुत्रि न कृत्रिमः या त्वं मदाशयं ज्ञात्वा प्राप्तेह वरवर्णिनी
‘तुझा स्वभाव खरा आहे, पर्वतकन्ये, बनावट नाही. तू माझ्या मनाचा हेतू ओळखून इथे आलीस, हे सुंदर वर्णाच्या स्त्रिये, म्हणून मला आनंद झाला.’
त्वया विरहितं शून्यं मन्यमानो जगत्त्रयम् प्राप्ता प्रसन्नवदना युक्तमेवंविधं त्वयि
‘तुझ्याशिवाय हे तीनही लोक भासतात तितकेच ओके, म्हणून तू हसतमुखाने आलीस; तुझ्यासाठी हे अगदी योग्यच आहे.’
इत्युक्तो दानवेन्द्रस्तु तदाभाषत्स्मयञ्छनैः न चाबुध्यदभिज्ञानं प्रायस्त्रिपुरघातिनः
असं ऐकल्यावर दानवांचा राजा हलक्याच हास्याने बोलला, पण त्रिपुराचा संहार करणारा कोण आहे हे त्याला समजलं नाही.
यातास्म्यहं तपश्चर्तुं वाल्लभ्याय तवातुलम् रतिश्च तत्र मे नाभूत् ततः प्राप्ता त्वदन्तिकम्
मी तुझं अद्वितीय प्रेम मिळवण्यासाठी तप करायला गेलो होतो, पण तिथे मला काहीच आनंद मिळाला नाही; म्हणून मी तुझ्याकडे आलो आहे.
इत्युक्तः शंकरः शङ्कां कांचित्प्राप्यावधारयत् हृदयेन समाधाय देवः प्रहसिताननः
हे ऐकून शंकराच्या मनात थोडी शंका आली; देवाने हसतमुखाने मन लावून सगळं नीट विचार केलं.
कुपिता मयि तन्वङ्गी प्रकृत्या च दृढव्रता अप्राप्तकामा सम्प्राप्ता किमेतत्संशयो मम
ती अंगाने सडपातळ, स्वभावाने ठाम, माझ्यावर रागावलेली आणि इच्छा अपूर्ण राहिलेली आली आहे—मग मला यात काय शंका आहे?
इति चिन्त्य हरस्तस्या अभिज्ञानं विधारयन् नापश्यद्वामपार्श्वे तु तदङ्गे पद्मलक्षणम्
असं विचारून हराने तिच्यात ओळखीचं काही चिन्ह आहे का ते पाहिलं, पण डाव्या बाजूला कमळाचं चिन्ह त्याला दिसलं नाही.
लोमावर्तं तु रचितं ततो देवः पिनाकधृक् अबुध्यद्दानवीं मायाम् आकारं गूहयंस्ततः
मग पिनाकधारी देवाला तिथे केसांचा एक वळण दिसलं, आणि त्याने दानवाची माया ओळखली, आपली मूळ रूप लपवलं.
मेढ्रे वज्रास्त्रमादाय दानवं तमसूदयत् अबुध्यद्वीरको नैव दानवेन्द्रं निषूदितम्
त्याने कमरेजवळ वज्रास्त्र उचलून त्या दानवाचा नाश केला; पण वीरकाला दानवांचा राजा मारला गेला हे कळलंच नाही.
हरेण सूदितं दृष्ट्वा स्त्रीरूपं दानवेश्वरम् अपरिच्छिन्नतत्त्वार्था शैलपुत्र्यै न्यवेदयत्
हरीने स्त्रीरूप घेऊन दानवांचा राजा मारला हे पाहून, पण खरी गोष्ट न समजता, त्याने पर्वतराजकन्येला जाऊन सांगितलं.
दूतेन मारुतेनाशुगामिना नगदेवता श्रुत्वा वायुमुखाद्देवी क्रोधरक्तविलोचना अशपद्वीरकं पुत्रं हृदयेन विदूयता
वाऱ्यासारख्या दूताकडून ऐकून, पर्वताची देवी रागाने डोळे लाल करून, मन दुःखाने भरून, आपल्या पुत्र वीरकाला शाप दिला.
मातरं मा परित्यज्य यस्मात्त्वं स्नेहविक्लवाम् विहितावसरः स्त्रीणां शंकरस्य रहोविधौ
तू आपल्या मातेचा, जी प्रेमाने भरली होती, त्याग केला आणि स्त्रियांना शंकराच्या गुप्त संगतीसाठी संधी दिलीस—
तस्मात्ते परुषा रूक्षा जडा हृदयवर्जिता गणेश क्षारसदृशी शिला माता भविष्यति
म्हणून, गणेेशा, तुझी आई आता कठोर, रूक्ष, जड आणि हृदयशून्य होईल—क्षारासारखी, दगडासारखी.
निमित्तमेतद्विख्यातं वीरकस्य शिलोदये सो ऽभवत्प्रक्रमेणैव विचित्राख्यानसंश्रयः
हीच वीरकाच्या दगड होण्यामागची प्रसिद्ध कारण आहे; अशा प्रकारे तो पुढे अनेक अद्भुत गोष्टींचा विषय झाला.
एवमुत्सृष्टशपाया गिरिपुत्र्यास्त्वनन्तरम् निर्जगाम मुखात्क्रोधः सिंहरूपी महाबलः
अशा रीतीने पर्वतराजकन्येने शाप दिल्यावर, तिच्या तोंडातून सिंहरूपात प्रचंड राग बाहेर पडला.
स तु सिंहः करालास्यो जटाजटिलकंधरः प्रोद्धूतलम्बलाङ्गूलो दंष्ट्रोत्कटमुखातटः
तो सिंह भयंकर चेहरा, गळ्यावर गुंतलेली जटा, उंचावलेली व लोंबती शेपटी, मोठ्या दाढा आणि भीषण जबड्यांनी युक्त होता.
व्यादितास्यो ललज्जिह्वः क्षामकुक्षिश्चिखादिषुः तस्याशु वर्तितुं देवी व्यवस्यत सती तदा
पडलेला जबडा, लोंबती जीभ, कोरडी पोट आणि ज्वाळा फेकणारा तो सिंह पाहून, सतीने त्याला लवकर शांत करण्याचा निर्धार केला.
ज्ञात्वा मनोगतं तस्या भगवांश्चतुराननः आजगामाश्रमपदं संपदामाश्रयं तदा आगम्योवाच देवेशो गिरिजां स्पष्टया गिरा
तिच्या मनातलं जाणून, चतुर्मुख ब्रह्मा त्या आश्रमात, समृद्धीच्या ठिकाणी आले आणि स्पष्ट शब्दात गिरिजेला म्हणाले—
किं पुत्रि प्राप्तुकामासि किमलभ्यं ददामि ते विरम्यताम् अतिक्लेशात् तपसो ऽस्मान्मदाज्ञया
मुली, तुला काय हवं आहे? मी तुला काय देऊ शकत नाही असं काय आहे? माझ्या आज्ञेने हे कठोर तप थांबव.
तच्छ्रुत्वोवाच गिरिजा गुरोर्गौरत्वगर्भितम् वाक्यं वाचा चिरोद्गीर्णवर्णनिर्णीतवाञ्छितम्
हे ऐकून गिरिजेने गुरुच्या शिकवणीने भरलेली, मनातल्या दीर्घकाळच्या आणि ठाम इच्छेचं वर्णन करणारी वाणी बोलली.
तपसा दुष्करेणाप्तः पतित्वे शंकरो मया स मां श्यामलवर्णेति बहुशः प्रोक्तवान्भवः
कठीण तप करून मी शंकराला पती म्हणून मिळवला; पण तो मला वारंवार 'श्यामवर्णा' असं म्हणायचा.
स्यामहं काञ्चनाकारा वाल्लभ्येन च संयुता भर्तुर्भूतपतेरङ्गम् एकतो निर्विशे ऽङ्गवत्
मी सोन्यासारखी तेजस्वी, प्रिय पतीसोबत एकरूप, आणि माझ्या पती भूतपतीसारखी सर्व अंगांनी समसमान व्हावं, अशी माझी इच्छा आहे.
तस्यास्तद्भाषितं श्रुत्वा प्रोवाच कमलासनः एवं भव त्वं भूयश्च भर्तृदेहार्धधारिणी
तिचं बोलणं ऐकून कमलासन ब्रह्मा म्हणाले, 'तसं होवो; आणि यापुढे तू आपल्या पतीच्या शरीराचा अर्धा भाग धारण करशील.'
ततस्तत्याज भृङ्गाङ्गं फुल्लनीलोत्पलत्वचम्
मग तिने फुललेल्या निळ्या कमळासारखा काळा रंगाचा देह सोडून दिला.
त्वचा सा चाभवद्दीप्ता घण्टाहस्ता त्रिलोचना नानाभरणपूर्णाङ्गी पीतकौशेयधारिणी
तिचं शरीर तेजस्वी झालं, हातात घंटा, तिन्ही डोळे, सर्व अंगांना विविध दागिने, आणि तिने पिवळ्या रेशमी वस्त्र परिधान केलं.
तामब्रवीत्ततो ब्रह्मा देवीं नीलाम्बुजत्विषम् निशे भूधरजादेहसम्पर्कात् त्वं ममाज्ञया
मग ब्रह्मा त्या निळ्या कमळासारख्या तेज असलेल्या देवीला म्हणाले, 'माझ्या आज्ञेने, पर्वताच्या धुळीच्या स्पर्शाने तू रात्री जन्माला आली आहेस.'
सम्प्राप्ता कृतकृत्यत्वम् एकानंशा पुरा ह्यसि य एष सिंहः प्रोद्भूतो देव्याः क्रोधाद्वरानने
'तुझं कार्य पूर्ण झालं आहे, तू आता एक अद्वितीय अंश आहेस; पूर्वी देवीच्या क्रोधातून हा सिंह उत्पन्न झाला होता, हे सुंदर मुखवाली.'
स ते ऽस्तु वाहनं देवि केतौ चास्तु महाबलः गच्छ विन्ध्याचलं तत्र सुरकार्यं करिष्यसि
'हा सिंह तुझं वाहन असो, देवी, आणि युद्धात तो बलवान असो. आता तू विंध्य पर्वतावर जा; तिथे देवांचं कार्य पार पाडशील.'
पञ्चालो नाम यक्षो ऽयं यक्षलक्षपदानुगः दत्तस्ते किंकरो देवि मया मायाशतैर्युतः
'पंचाळ नावाचा हा यक्ष, यक्षराजाचा सेवक, मी तुला सेवेसाठी देतो, तो शंभर प्रकारच्या मायांनी युक्त आहे.'
इत्युक्ता कौशिकी देवी विन्ध्यशैलं जगाम ह उमापि प्राप्तसंकल्पा जगाम गिरिशान्तिकम्
असं सांगितल्यावर कौशिकी देवी विंध्य पर्वताकडे गेली; आणि उमादेवी, आपली इच्छा पूर्ण झाल्यावर, गिरीशाच्या समीप गेली.