द्विविधं तु सुखं तावत् पुत्रि लोकेषु भाव्यते शरीरस्यास्य संभोगैश् चेतसश्चापि निर्वृतिः
मुली, या जगात दोन प्रकारचे सुख असतात—एक म्हणजे शरीराच्या आनंदातून मिळणारे, आणि दुसरे म्हणजे मनाच्या समाधानातून मिळणारे.
प्रकृत्या स तु दिग्वासा भीमः पितृवणेशयः कपाली भिक्षुको नग्नो विरूपाक्षः स्थिरक्रियः
तो स्वभावतः दिशांना वस्त्र मानणारा, भीषण, स्मशानाचा स्वामी, कवटी धारण करणारा, भिक्षा मागणारा, नग्न, विचित्र डोळ्यांचा आणि आपल्या कृतीत कायम ठाम असणारा आहे.
प्रमत्तोन्मत्तकाकारो बीभत्सकृतसंग्रहः यतिना तेन कस्ते ऽर्थो मूर्तानर्थेन काङ्क्षितः
तो नेहमी नशेत किंवा वेड्यासारखा वागतो, घृणास्पद वस्तू गोळा करतो, आणि योग्यासारखे जगतो—अशा दुःखद रूपात असलेल्या त्याच्याशी तुला काय संबंध हवा आहे?
यदि ह्यस्य शरीरस्य भोगमिच्छसि सांप्रतम् तत्कथं ते महादेवाद् भयभाजो जुगुप्सितात्
जर तुला आता या शरीराचा आनंद घ्यायचा असेल, तर मग भीतीदायक आणि अप्रिय असलेल्या त्या महादेवाची इच्छा तुला का आहे?
स्रवद्रक्तवसाभ्यक्तकपालकृतभूषणात् श्वसदुग्रभुजंगेन्द्रकृतभूषणभीषणात्
त्याचे अलंकार सळसळत्या रक्ताने आणि चरबिने माखलेले आहेत, आणि त्याच्या भुजांवर गुंडाळलेला भयंकर सर्प त्याला आणखी भयानक बनवतो.
श्मशानवासिनो रौद्रप्रमथानुगतात् सति सुरेन्द्रमुकुटव्रातनिघृष्टचरणो ऽरिहा
तो स्मशानात राहतो, रौद्र प्रेतात्म्यांच्या संगतीत असतो, आणि देवेंद्रांच्या मुकुटांनी त्याचे पाय झिजले तरी तो शत्रूंचा संहार करणारा आहे.
हरिरस्ति जगद्धाता श्रीकान्तो ऽनन्तमूर्तिमान् नाथो यज्ञभुजामस्ति तथेन्द्रः पाकशासनः
हरि आहे, जो जगाचा पालनकर्ता आणि लक्ष्मीचा प्रियकर आहे, अनंत रूपांचा स्वामी आहे; यज्ञाचा भाग घेणाऱ्यांचा स्वामी आहे, आणि इंद्र आहे, वज्रधारी आहे.
देवतानां निधिश्चास्ति ज्वलनः सर्वकामकृत् वायुरस्ति जगद्धाता यः प्राणः सर्वदेहिनाम्
देवतांचा खजिना अग्नी आहे, जो सर्व इच्छा पूर्ण करणारा आहे; वायू आहे, जो सर्व जगाचा आधार आहे आणि सर्व सजीवांचा प्राण आहे.
तथा वैश्रवणो राजा सर्वार्थमतिमान्विभुः एभ्य एकतमं कस्मान् न त्वं सम्प्राप्तुमिच्छसि
तसेच, वैश्रवण नावाचा सर्वज्ञ राजा आहे, जो सर्व प्रकारे श्रेष्ठ आहे—मग या सर्वांपैकी कोणत्याही एकाला मिळवण्याची इच्छा तुला का नाही?
उतान्यदेहसंप्राप्त्या सुखं ते मनसेप्सितम् एवमेतत्तवाप्यत्र प्रभवो नाकसंपदाम् अस्मिन्नेव पराः सर्वाः कल्याणप्राप्तयस्तव
किंवा दुसरे शरीर मिळवून, तुला मनासारखे सुख मिळू शकते; अशा प्रकारे तुझे जन्म सर्व स्वर्गसंपत्ती आणि सर्व शुभ प्राप्ती देणारे ठरतील.
पितुरेवास्ति तत्सर्वं सुरेभ्यो यन्न विद्यते अतस्तत्प्राप्तये क्लेशः स वाप्यत्राफलस्तव
देवतांकडे जे नाही, ते सर्व केवळ तुझ्या वडिलांकडे आहे; म्हणून ते मिळवण्यासाठी केलेला प्रयत्न तुला त्रासदायक ठरेल आणि कदाचित निष्फळही जाईल.
प्रायेण प्रार्थितो भद्रे सुस्वल्पो ह्यतिदुर्लभः अस्य ते विधियोगस्य धाता कर्तात्र चैव हि
मंगलमयी, अगदी मनापासून मागितले तरी हे फार दुर्मिळ आणि कठीण मिळणारे आहे; तुझ्या या योगाचा विधाता एकटाच ठरवणारा आणि पूर्ण करणारा आहे.
इत्युक्ता सा तु कुपिता मुनिवर्येषु शैलजा उवाच कोपरक्ताक्षी स्फुरद्भिर्दशनच्छदैः
अशी बोलणी ऐकून, पर्वतराजकन्या त्या श्रेष्ठ ऋषींवर संतापली; तिच्या डोळ्यांत रागाने लालसरपणा आला आणि दात घट्ट दाबून ती बोलू लागली.
असद्ग्रहस्य का प्रीतिर् व्यसनस्य क्व यन्त्रणा विपरीतार्थबोद्धारः सत्पथे केन योजिताः
खोट्या आसक्तीत काय आनंद असतो? संकटात कोणती बंधने असतात? जे खरे अर्थ समजत नाहीत, त्यांना योग्य मार्गावर कोणी लावले आहे?
एवं मां वेत्थ दुष्प्रज्ञां ह्य् अस्थानासद्ग्रहप्रियाम् न मां प्रतिविचारो ऽस्ति यत्रेहासद्ग्रहावितौ
म्हणून तुम्ही मला मूर्ख, अयोग्य आणि खोट्या आसक्तीची आवड असलेली समजता; मी स्वतःबद्दल काहीच विचार करत नाही, कारण मी अशा खोट्या आसक्तीला वाहिली आहे.
प्रजापतिसमाः सर्वे भवन्तः सर्वदर्शिनः नूनं न वेत्थ तं देवं शाश्वतं जगतः प्रभुम्
तुम्ही सर्व प्रजापतीसमान आणि सर्वज्ञ आहात; तरीही, नक्कीच तुम्हाला त्या शाश्वत देवाचा—जगाचा प्रभू—याचा खरा परिचय नाही.
अजमीशानमव्यक्तम् अमेयमहिमोदयम्
जो अजन्मा आहे, सर्वांचा स्वामी आहे, जो प्रकट होत नाही, ज्याची महती आणि उत्पत्ती मोजता येत नाही.
आस्तां तद्धर्मसद्भावसंबोधस्तावदद्भुतः विदुर्यं न हरिब्रह्मप्रमुखा हि सुरेश्वराः
तो धर्माचा खरा स्वरूपाचा अद्भुत बोध तसाच राहू दे; कारण हरि, ब्रह्मा यांसारख्या श्रेष्ठ देवतांनाही तो समजलेला नाही.
यत्तस्य विभवात्स्वोत्थं भुवनेषु विजृम्भितम् प्रकटं सर्वभूतानां तदप्यत्र न वेत्थ किम्
त्याच्या सामर्थ्यापासून या जगात जे काही निर्माण झाले आणि सर्व जीवांत स्पष्टपणे दिसते—तेही तुला इथे माहीत नाही का?
कस्यैतद्गगनं भूरितः कस्याग्निः कस्य मारुतः कस्य भूः कस्य वरुणः कश्चन्द्रार्कविलोचनः
हे विशाल आकाश कुणाचे आहे? अग्नी कुणाचा आहे? वारा कुणाचा आहे? पृथ्वी कुणाची आहे? वरुण कुणाचा आहे? चंद्रसूर्य डोळे असलेला कोण आहे?
कस्यार्चयन्ति लोकेषु लिङ्गं भक्त्या सुरासुराः यं ब्रुवन्तीश्वरं देवा विधीन्द्राद्या महर्षयः
ज्याचे लिंग देव आणि असुर भक्तीने सर्व जगांत पूजतात, ज्याला ब्रह्मा, इंद्र आणि महर्षी प्रभू म्हणतात, तो कोण आहे?
प्रभावं प्रभवं चैष तेषामपि न वेत्थ किम् अदितिः कस्य मातेयं कस्माज्जातो जनार्दनः
त्यांची शक्ती आणि उत्पत्ती तुला माहीत नाही का? अदिती कोणाची आई आहे? जनार्दन कोणापासून जन्मला?
अदितेः कश्यपाज्जाता देवा नारायणादयः मरीचेः कश्यपः पुत्रो ह्य् अदितिर्दक्षपुत्रिका
अदिती आणि कश्यपापासून नारायणासारखे देव जन्मले. कश्यप हा मरीचीचा मुलगा आहे आणि अदिती ही दक्षाची कन्या आहे.
मरीचिश्चापि दक्षश्च पुत्रौ तौ ब्रह्मणः किल ब्रह्मा हिरण्मयात्त्वण्डाद् दिव्यसिद्धिविभूतिकम्
मरीची आणि दक्ष हे दोघे ब्रह्माचे पुत्र आहेत असं सांगितलं जातं. ब्रह्मा सुवर्ण अंड्यातून जन्मला आणि त्याच्याकडे दिव्य सिद्धी आणि ऐश्वर्य होतं.
कस्य प्रादुरभूद्ध्यानात् प्रक्षुब्धाः प्राकृतांशकाः प्रकृतौ तु तृतीयायां मधुद्विड्जननक्रिया
कोणाच्या ध्यानातून मूळ तत्त्वे हलली आणि निर्माण झाली? निसर्गाच्या तिसऱ्या अवस्थेत मधुचा वध करणाऱ्याचा जन्म झाला.
जाता ससर्ज षड्वर्गान् बुद्धिपूर्वान् स्वकर्मजान् अजातको ऽभवद्वेधा ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः
तो जन्मला आणि त्याने बुद्धीपूर्वक, आपल्या कर्मानुसार, सहा वर्गांची निर्मिती केली. अजन्मा ब्रह्माच्या अप्रकट जन्मातून सृष्टीकर्ता झाला.
यः स्वयोगेन संक्षोभ्य प्रकृतिं कृतवानिदम् ब्रह्मणः सिद्धसर्वार्थम् ऐश्वर्यं लोककर्तृताम्
त्याने आपल्या योगाने प्रकृतीला हलवून हे जग निर्माण केले; ब्रह्माने सर्व सिद्धी, ऐश्वर्य आणि लोकांची सृष्टी करण्याचे कार्य मिळवले.
विदुर्विष्ण्वादयो यच्च स्वमहिम्ना सदैव हि कृत्वान्यं देहम् अन्या दृक् तादृक् कृत्वा पुनर्हरिः
विष्णू आणि इतर जे आपल्या महिमेमुळे नेहमी जाणतात ते असे आहे: दुसरे रूप आणि दुसरी दृष्टी घेऊन हरि पुन्हा प्रकट होतो.
कुरुते जगतः कृत्यम् उत्तमाधममध्यमम् एवमेव हि संसारो यो जन्ममरणात्मकः
तो जगातील श्रेष्ठ, मध्यम आणि कनिष्ठ कृत्ये करतो; असाच जन्म-मरणाचा संसार आहे.
कर्मणश्च फलं ह्येतन् नानारूपसमुद्भवम् अथ नारायणो देवः स्वकां छायां समाश्रयत्
कर्माचे फळ हेच, जे अनेक रूपांनी प्रकट होते. मग नारायण देवाने स्वतःच्या छायेत आश्रय घेतला.