त्यक्त्वा व्रतात्मकं मौनं मौनं जग्राह ह्रीमयम् भावं तस्यास्तु मौनान्तं तस्याः सप्तर्षयो यथा
तिने व्रताचे मौन सोडून, लाजेने भरलेले मौन स्वीकारले. तिच्या मौनाचा शेवट ऋषींनी जसा पाहिला तसा झाला.
गौरवाधीनतां प्राप्ताः पप्रच्छुस्तां पुनस्तथा सापि गौरवगर्भेण मनसा चारुहासिनी
आदरभावाने ऋषींनी पुन्हा तिला विचारले. तीही सुंदर हास्याने, मनात आदर ठेवून उत्तर देऊ लागली.
मुनीञ्शान्तकथालापान् प्रेक्ष्य प्रोवाच वाग्यमम् भगवन्तो विजानन्ति प्राणिनां मानसं हितम्
ऋषी शांतपणे बोलत असल्याचे पाहून, तिने आपले शब्द थोडे रोखून म्हटले, 'हे पूज्यजन, तुम्हाला सर्व जीवांच्या मनाचे हित माहीत आहे.'
मनोगतीभिरत्यर्थं कदर्थन्ते हि देहिनः केचित् तु निपुणास्तत्र घटन्ते विबुधोद्यमैः
काही लोक मनाच्या चंचलतेमुळे गोष्टी फारच बदलतात; पण काही कुशल लोक देवतुल्य प्रयत्नांनी यश मिळवतात.
उपायैर्दुर्लभान्भावान् प्राप्नुवन्ति ह्यतन्द्रिताः अपरे तु परिच्छिन्ना नानाकाराभ्युपक्रमाः
उपायांनी जे सतत प्रयत्न करतात ते दुर्मिळ अवस्था मिळवतात; इतर काही मात्र मर्यादित राहून वेगवेगळ्या मार्गांचा अवलंब करतात.
देहान्तरार्थमारम्भम् आश्रयन्ति हितप्रदम् मम त्वाकाशसम्भूतपुष्पदामा विभूषितम्
नवीन देह मिळवण्यासाठी काहीजण कल्याणकारी कृत्ये करतात; पण मी आकाशातून आलेल्या फुलांच्या माळांनी सजलेली आहे—
वन्ध्या सुतं प्राप्तुकामा मनः प्रसरते मुहुः अहं किल भवं देवं पतिं प्राप्तुं समुद्यता
जशी एखादी वंध्या स्त्री पुत्रप्राप्तीची इच्छा धरते आणि तिचे मन वारंवार तिकडे धावते, तशी मीही देवाधिदेव शिवाला पती म्हणून मिळविण्यासाठी प्रयत्न करत आहे.
प्रकृत्यैव दुराधर्षं तपस्यन्तं तु संप्रति सुरासुरैरनिर्णीतं परमार्थक्रियाश्रयम्
स्वभावतःच जिंकता न येणारे, ते सध्या कठोर तप करत आहेत. त्यांच्या अंतिम कृतीचे ठरवणे देव आणि दैत्य कोणालाही शक्य झालेले नाही.
सांप्रतं चापि निर्दग्धमदनं वीतरागिणम् कथमाराधयेदीशं मादृशी तादृशं शिवम्
आता तो प्रेमाने होरपळून, सर्व आसक्तीपासून मुक्त झाला आहे. मग माझ्यासारख्या एखाद्या स्त्रीने अशा शिवाचे मन कसे जिंकावे?
इत्युक्ता मुनयस्ते तु स्थिरतां मनसस्ततः ज्ञातुमस्या वचः प्रोचुः प्रक्रमात्प्रकृतार्थकम्
तिच्या या बोलण्यावर, स्थिर मनाचे ते ऋषी तिच्या मनाचा हेतू जाणून घेण्यासाठी, योग्य आणि स्पष्ट शब्दांत प्रत्युत्तर देऊ लागले.
द्विविधं तु सुखं तावत् पुत्रि लोकेषु भाव्यते शरीरस्यास्य संभोगैश् चेतसश्चापि निर्वृतिः
मुली, या जगात दोन प्रकारचे सुख असतात—एक म्हणजे शरीराच्या आनंदातून मिळणारे, आणि दुसरे म्हणजे मनाच्या समाधानातून मिळणारे.
प्रकृत्या स तु दिग्वासा भीमः पितृवणेशयः कपाली भिक्षुको नग्नो विरूपाक्षः स्थिरक्रियः
तो स्वभावतः दिशांना वस्त्र मानणारा, भीषण, स्मशानाचा स्वामी, कवटी धारण करणारा, भिक्षा मागणारा, नग्न, विचित्र डोळ्यांचा आणि आपल्या कृतीत कायम ठाम असणारा आहे.
प्रमत्तोन्मत्तकाकारो बीभत्सकृतसंग्रहः यतिना तेन कस्ते ऽर्थो मूर्तानर्थेन काङ्क्षितः
तो नेहमी नशेत किंवा वेड्यासारखा वागतो, घृणास्पद वस्तू गोळा करतो, आणि योग्यासारखे जगतो—अशा दुःखद रूपात असलेल्या त्याच्याशी तुला काय संबंध हवा आहे?
यदि ह्यस्य शरीरस्य भोगमिच्छसि सांप्रतम् तत्कथं ते महादेवाद् भयभाजो जुगुप्सितात्
जर तुला आता या शरीराचा आनंद घ्यायचा असेल, तर मग भीतीदायक आणि अप्रिय असलेल्या त्या महादेवाची इच्छा तुला का आहे?
स्रवद्रक्तवसाभ्यक्तकपालकृतभूषणात् श्वसदुग्रभुजंगेन्द्रकृतभूषणभीषणात्
त्याचे अलंकार सळसळत्या रक्ताने आणि चरबिने माखलेले आहेत, आणि त्याच्या भुजांवर गुंडाळलेला भयंकर सर्प त्याला आणखी भयानक बनवतो.
श्मशानवासिनो रौद्रप्रमथानुगतात् सति सुरेन्द्रमुकुटव्रातनिघृष्टचरणो ऽरिहा
तो स्मशानात राहतो, रौद्र प्रेतात्म्यांच्या संगतीत असतो, आणि देवेंद्रांच्या मुकुटांनी त्याचे पाय झिजले तरी तो शत्रूंचा संहार करणारा आहे.
हरिरस्ति जगद्धाता श्रीकान्तो ऽनन्तमूर्तिमान् नाथो यज्ञभुजामस्ति तथेन्द्रः पाकशासनः
हरि आहे, जो जगाचा पालनकर्ता आणि लक्ष्मीचा प्रियकर आहे, अनंत रूपांचा स्वामी आहे; यज्ञाचा भाग घेणाऱ्यांचा स्वामी आहे, आणि इंद्र आहे, वज्रधारी आहे.
देवतानां निधिश्चास्ति ज्वलनः सर्वकामकृत् वायुरस्ति जगद्धाता यः प्राणः सर्वदेहिनाम्
देवतांचा खजिना अग्नी आहे, जो सर्व इच्छा पूर्ण करणारा आहे; वायू आहे, जो सर्व जगाचा आधार आहे आणि सर्व सजीवांचा प्राण आहे.
तथा वैश्रवणो राजा सर्वार्थमतिमान्विभुः एभ्य एकतमं कस्मान् न त्वं सम्प्राप्तुमिच्छसि
तसेच, वैश्रवण नावाचा सर्वज्ञ राजा आहे, जो सर्व प्रकारे श्रेष्ठ आहे—मग या सर्वांपैकी कोणत्याही एकाला मिळवण्याची इच्छा तुला का नाही?
उतान्यदेहसंप्राप्त्या सुखं ते मनसेप्सितम् एवमेतत्तवाप्यत्र प्रभवो नाकसंपदाम् अस्मिन्नेव पराः सर्वाः कल्याणप्राप्तयस्तव
किंवा दुसरे शरीर मिळवून, तुला मनासारखे सुख मिळू शकते; अशा प्रकारे तुझे जन्म सर्व स्वर्गसंपत्ती आणि सर्व शुभ प्राप्ती देणारे ठरतील.
पितुरेवास्ति तत्सर्वं सुरेभ्यो यन्न विद्यते अतस्तत्प्राप्तये क्लेशः स वाप्यत्राफलस्तव
देवतांकडे जे नाही, ते सर्व केवळ तुझ्या वडिलांकडे आहे; म्हणून ते मिळवण्यासाठी केलेला प्रयत्न तुला त्रासदायक ठरेल आणि कदाचित निष्फळही जाईल.
प्रायेण प्रार्थितो भद्रे सुस्वल्पो ह्यतिदुर्लभः अस्य ते विधियोगस्य धाता कर्तात्र चैव हि
मंगलमयी, अगदी मनापासून मागितले तरी हे फार दुर्मिळ आणि कठीण मिळणारे आहे; तुझ्या या योगाचा विधाता एकटाच ठरवणारा आणि पूर्ण करणारा आहे.
इत्युक्ता सा तु कुपिता मुनिवर्येषु शैलजा उवाच कोपरक्ताक्षी स्फुरद्भिर्दशनच्छदैः
अशी बोलणी ऐकून, पर्वतराजकन्या त्या श्रेष्ठ ऋषींवर संतापली; तिच्या डोळ्यांत रागाने लालसरपणा आला आणि दात घट्ट दाबून ती बोलू लागली.
असद्ग्रहस्य का प्रीतिर् व्यसनस्य क्व यन्त्रणा विपरीतार्थबोद्धारः सत्पथे केन योजिताः
खोट्या आसक्तीत काय आनंद असतो? संकटात कोणती बंधने असतात? जे खरे अर्थ समजत नाहीत, त्यांना योग्य मार्गावर कोणी लावले आहे?
एवं मां वेत्थ दुष्प्रज्ञां ह्य् अस्थानासद्ग्रहप्रियाम् न मां प्रतिविचारो ऽस्ति यत्रेहासद्ग्रहावितौ
म्हणून तुम्ही मला मूर्ख, अयोग्य आणि खोट्या आसक्तीची आवड असलेली समजता; मी स्वतःबद्दल काहीच विचार करत नाही, कारण मी अशा खोट्या आसक्तीला वाहिली आहे.
प्रजापतिसमाः सर्वे भवन्तः सर्वदर्शिनः नूनं न वेत्थ तं देवं शाश्वतं जगतः प्रभुम्
तुम्ही सर्व प्रजापतीसमान आणि सर्वज्ञ आहात; तरीही, नक्कीच तुम्हाला त्या शाश्वत देवाचा—जगाचा प्रभू—याचा खरा परिचय नाही.
अजमीशानमव्यक्तम् अमेयमहिमोदयम्
जो अजन्मा आहे, सर्वांचा स्वामी आहे, जो प्रकट होत नाही, ज्याची महती आणि उत्पत्ती मोजता येत नाही.
आस्तां तद्धर्मसद्भावसंबोधस्तावदद्भुतः विदुर्यं न हरिब्रह्मप्रमुखा हि सुरेश्वराः
तो धर्माचा खरा स्वरूपाचा अद्भुत बोध तसाच राहू दे; कारण हरि, ब्रह्मा यांसारख्या श्रेष्ठ देवतांनाही तो समजलेला नाही.
यत्तस्य विभवात्स्वोत्थं भुवनेषु विजृम्भितम् प्रकटं सर्वभूतानां तदप्यत्र न वेत्थ किम्
त्याच्या सामर्थ्यापासून या जगात जे काही निर्माण झाले आणि सर्व जीवांत स्पष्टपणे दिसते—तेही तुला इथे माहीत नाही का?
कस्यैतद्गगनं भूरितः कस्याग्निः कस्य मारुतः कस्य भूः कस्य वरुणः कश्चन्द्रार्कविलोचनः
हे विशाल आकाश कुणाचे आहे? अग्नी कुणाचा आहे? वारा कुणाचा आहे? पृथ्वी कुणाची आहे? वरुण कुणाचा आहे? चंद्रसूर्य डोळे असलेला कोण आहे?