स तु तत्राकरोच्चिन्तां कार्यस्योपायपूर्विकाम् महार्था ये हि निष्कम्पा मनस्तेषां सुदुर्जयम्
तेथे त्याने नीट विचार करून, योग्य मार्गाने काम कसे करावे हे ठरवले. मोठ्या उद्दिष्टांसाठी ज्यांचे मन अढळ असते, त्यांना जिंकणे फार कठीण असते.
तदादावेव संक्षोभ्य नियतं सुजयो भवेत् संसिद्धिं प्राप्नुयुश्चैव पूर्वं संशोध्य मानसम्
सुरुवातीला मन अस्वस्थ करून, नक्कीच विजय मिळवता येतो; आणि आधी मन शुद्ध केल्यावर, यशही मिळते.
कथं च विविधैर्भावैर् द्वेषानुगमनं विना क्रोधः क्रूरतरासङ्गाद् भीषणेर्ष्यां महासखीम्
कसल्या कसल्या भावनांनी, द्वेष न करता, राग हा क्रूर संगतीमुळे कसा निर्माण होतो आणि ती भीषण मत्सर नावाची सखी कशी येते?
चापल्यमूर्ध्नि विध्वस्तधैर्याधारां महाबलाम् तामस्य विनियोक्ष्यामि मनसो विकृतिं पराम्
मी तिच्यावर मनाची ती अतीव तामसिक विकृती वळवणार आहे, जिचे धैर्य उधळले गेले आहे आणि जी अत्यंत बलवान असूनही हलगर्जीपणाच्या टोकावर पोहोचली आहे.
पिधाय धैर्यद्वाराणि संतोषमपकृष्य च अवगन्तुं हि मां तत्र न कश्चिदतिपण्डितः
धैर्याचे दरवाजे बंद करून, समाधान दूर केले की, तिथे मला कोणीही, अगदी विद्वान सुद्धा, ओळखू शकणार नाही.
विकल्पमात्रावस्थाने वैरूप्यं मनसो भवेत् पश्चान्मूलक्रियारम्भगम्भीरावर्तदुस्तरः
फक्त संभ्रमातच मन राहिले, तर त्याचे रूप बिघडते; आणि मग जेव्हा मूळ कृती सुरू होते, तेव्हा ते खोल, पार न होणाऱ्या भोवऱ्यात अडकते.
हरिष्यामि हरस्याहं तपस्तस्य स्थिरात्मनः इन्द्रियग्राममावृत्य रम्यसाधनसंविधिः
मी हराचे, ज्याचे मन स्थिर आहे, त्याचे तप हरून घेईन; त्याच्या इंद्रियांना रम्य उपायांनी वेढून टाकेन.
चिन्तयित्वेति मदनो भूतभर्तुस्तदाश्रमम् जगाम जगतीसारं सरलद्रुमवेदिकम्
असा निश्चय करून मदनाने त्या सृष्टीच्या अधिपतीच्या आश्रमाकडे, सरळ झाडांनी वेढलेल्या रम्य स्थळी, प्रस्थान केले.
शान्तसत्त्वसमाकीर्णम् अचलप्राणिसंकुलम् नानापुष्पलताजालं गगनस्थगणेश्वरम्
तो आश्रम शांत स्वभावाच्या जीवांनी भरलेला, स्थिर प्राण्यांनी गजबजलेला, रंगीबेरंगी फुलांच्या आणि वेलींनी सजलेला, आकाशातील देवांच्या समूहांनी वर्चस्व गाजवणारा होता.
निर्व्यग्रवृषभाध्युष्टनीलशाद्वलसानुकम् तत्रापश्यत्त्रिनेत्रस्य रम्यं कंचिद्द्वितीयकम्
शांतपणे चरणाऱ्या वृषभांनी भरलेल्या निळ्या हिरव्या टेकडीवर, त्याने तिथे त्रिनेत्रधारीचे दुसरे एक सुंदर निवासस्थान पाहिले.
वीरकं लोकवीरेशम् ईशानसदृशद्युतिम् यक्षकुङ्कुमकिञ्जल्कपुञ्जपिङ्गजटासटम्
तो एक पराक्रमी पुरुष होता, जगातील वीरांचा स्वामी, ईशानासारखा तेजस्वी, यक्षांच्या केशराच्या परागाने रंगलेल्या पिंगट जटांमध्ये रमलेला.
वेत्रपाणिनम् अव्यग्रम् उग्रभोगीन्द्रभूषणम् ततो निमीलितोन्निद्रपद्मपत्राभलोचनम्
हातात काठी धरलेला, एकाग्रचित्त, भयंकर सर्पराजाच्या अलंकारांनी सजलेला, डोळे झोपेतल्या कमळाच्या पाकळीसारखे मिटलेले.
प्रेक्षमाणमृजुस्थानं नासिकाग्रं सुलोचनैः श्रवस्तरससिंहेन्द्रचर्मलम्बोत्तरीयकम्
सुंदर डोळ्यांनी नाकाच्या टोकाकडे स्थिरपणे पाहणारा, श्रावस्तीच्या अरण्यातील सिंह आणि हत्तीच्या कातडीचे उत्तरीय अंगावर घेतलेला.
श्रवणाहिफलन्मुक्तनिःश्वासानलपिङ्गलम् प्रेङ्खत्कपालपर्यन्ततुम्बिलम्बिजटाचयम्
कानांना सर्पफणांनी सजवलेला, श्वास अग्नीप्रमाणे तांबूस, डोलणाऱ्या जटांमध्ये टोकाला कवट्या लटकवलेल्या.
कृतवासुकिपर्यङ्कनाभिमूलनिवेशितम् ब्रह्माञ्जलिस्थपुच्छाग्रनिबद्धोरगभूषणम्
वसुकिच्या पलंगावर विसावलेला, नाभी केंद्रस्थानी असलेला, ब्रह्मदेवाच्या जोडलेल्या हातात सापाचा शेपूट धरलेला.
ददर्श शंकरं कामः क्रमप्राप्तान्तिकं शनैः ततो भ्रमरझङ्कारमालम्बिद्रुमसानुकम्
कामदेवाने हळूहळू जवळ जाऊन शंकराला पाहिले; मग मधमाशांच्या गूंजात तो त्या झाडांनी वेढलेल्या टेकाडाकडे गेला.
प्रविष्टः कर्णरन्ध्रेण भवस्य मदनो मनः शंकरस्तमथाकर्ण्य मधुरं मदनाश्रयम्
मदनाने भवाच्या कानातून त्याच्या मनात प्रवेश केला; आणि शंकराने तो मधुर, प्रेममय आवाज ऐकला.
सस्मार दक्षदुहितारं दयितां रक्तमानसः ततः सा तस्य शनकैस् तिरोभूयातिनिर्मला
त्याने दक्षकन्येचे, आपल्या प्रियतेचे, प्रेमाने भरलेल्या अंतःकरणाने स्मरण केले; आणि मग ती, अगदी निर्मळ, हळूहळू त्याच्या नजरेआड झाली.
समाधिभावना तस्थौ लक्ष्यप्रत्यक्षरूपिणी ततस्तन्मयतां यातः प्रत्यूहापिहिताशयः
ती ध्यानात पूर्णपणे तल्लीन राहिली, जणू तिचेच मन त्या ध्यानाच्या विषयात एकरूप झाले होते; पण अडथळ्यांमुळे तिचे मन त्या विषयात पूर्णपणे गुंतले गेले.
वशित्वेन बुबोधेशो विकृतिं मदनात्मिकाम् ईषत्कोपसमाविष्टो धैर्यमालम्ब्य धूर्जटिः
स्वतःवर नियंत्रण मिळवून भगवान शंकरांनी त्या वासनाजन्य विकृतीला ओळखले; थोडा राग मनात येऊनही धैर्याने त्यांनी स्वतःला सावरले.
निरासे मदनस्थित्या योगमायासमाव्रतः स तया माययाविष्टो जज्वाल मदनस्ततः
आशा नसतानाही वासना मनात टिकून राहिली; योगमायेने वेढले गेल्यामुळे त्याच मायेच्या प्रभावाखाली तो आला आणि त्यामुळे वासनांचा ज्वाळा पेटला.
इच्छाशरीरो दुर्जेयो रोषदोषमहाश्रयः हृदयान्निर्गतः सो ऽथ वासनाव्यसनात्मकः
इच्छारूप, जिंकता न येणारा, राग व दोषांचा मोठा आधार असलेला वासना, मनातील त्या तळातून बाहेर पडला, आणि तीच वासनांची व्यथा बनली.
बहिःस्थलं समालम्ब्य ह्य् उपतस्थौ झषध्वजः अनुयातो ऽथ हृद्येन मित्रेण मधुना सह
बाहेरच्या जागी जाऊन मत्स्यध्वज तेथे आला; त्याच्या हृदयातील मित्र आणि मधु या दोघांसह तो पुढे गेला.
सहकारतरौ दृष्ट्वा मृदुमारुतनिर्धुतम् स्तबकं मदनो रम्यं हरवक्षसि सत्वरम्
मृदू वाऱ्याने हलणाऱ्या आंब्याच्या झाडावरील फुलांचा गुच्छ पाहून मदनाने हराच्या छातीवरील त्या सौंदर्यात जल्लोष केला.
मुमोच मोहनं नाम मार्गणं मकरध्वजः शिवस्य हृदये शुद्धे नाशशाली महाशरः
मकरध्वजाने मोह नावाचा, मोठ्या नाश करणारा फुलांचा बाण, शंकराच्या निर्मळ हृदयात सोडला.
पपात परुषप्रांशुः पुष्पबाणो विमोहनः ततः करणसंदेहो विद्धस्तु हृदये भवः
तो कठीण, उंच व मोहक फुलांचा बाण पडला; त्यानंतर हृदयात बाण लागल्यामुळे शंकरांच्या इंद्रियांना संभ्रम वाटू लागला.
बभूव भूधरौपम्यधैर्यो ऽपि मदनोन्मुखः ततः प्रभुत्वाद्भावानां नावेशं समपद्यत
डोंगरासारखे धैर्य असूनही शंकर वासनाकडे वळले; त्या भावनांच्या सामर्थ्यामुळे ते त्याच्या प्रभावाखाली गेले.
बाह्यं बहु समासाद्य प्रत्यूहप्रसवात्मकम् ततः कोपानलोद्भूतघोरहुङ्कारभीषणे
बाहेरील अनेक अडथळ्यांचा अनुभव घेतल्यावर, अडथळ्यांच्या वाढीमुळे, रागाच्या ज्वाळेतून एक भयंकर, भीतीदायक गर्जना उमटली.
बभूव वदने नेत्रं तृतीयमनलाकुलम् रुद्रस्य रौद्रवपुषो जगत्संहारभैरवम्
त्यांच्या चेहऱ्यावर तिसरे, अग्नीने भरलेले नेत्र प्रकट झाले—रुद्राच्या रौद्र रूपातील, जगाचा संहार करणारे ते भीषण नेत्र.
तदन्तिकस्थे मदने व्यस्फारयत धूर्जटिः तन्नेत्रविस्फुलिङ्गेन क्रोशतां नाकवासिनाम्
मदन जवळ उभा असताना, धूर्जटींनी ते नेत्र उघडले; त्या नेत्रातील ज्वाळेने स्वर्गातील देवता घाबरून ओरडू लागले.