उपदेशेन बहुना किं त्वां प्रति वदे प्रियम् मनोभवो ऽसि तेन त्वं वेत्सि भूतमनोगतम्
तुला फार उपदेशाची गरज नाही. मी तुझ्याशी प्रेमाने बोलतो—तू मनोभव आहेस, म्हणून तुला जे घडलं आणि जे घडणार आहे ते माहीत आहे.
तद्यथार्थकमेव त्वं कुरु नाकसदां प्रियम् शंकरं योजय क्षिप्रं गिरिपुत्र्या मनोभव संयुतो मधुना चैव ऋतुराजेन दुर्जय
म्हणून, जे योग्य आहे तेच कर—स्वर्गातील सर्वांना आनंद दे. मनोभवा, त्वरेने शंकराला पर्वतराजकन्येशी, मधुरतेने आणि ऋतुराजासह एकत्र कर.
इत्युक्तो मदनस्तेन शक्रेण स्वार्थसिद्धये प्रोवाच पञ्चबाणो ऽथ वाक्यं भीतः शतक्रतुम्
शक्राने स्वतःच्या हेतूसाठी असं सांगितल्यावर, पाच बाण असणारा कामदेव घाबरून शतकृतूला म्हणाला.
अनया देवसामग्र्या मुनिदानवभीमया दुःसाध्यः शंकरो देवः किं न वेत्सि जगत्प्रभो
या देव, ऋषी आणि दानवांच्या मोठ्या संमेलनात, शंकराला जिंकणं फार कठीण आहे, हे जगाच्या प्रभो, तुला माहीत नाही का?
तस्य देवस्य वेत्थ त्वं कारणं तु यदव्ययम् प्रायः प्रसादः कोपो ऽपि सर्वो हि महतां महान्
त्या देवाच्या स्थिर स्वभावाचं कारण तुला माहीत आहे. मोठ्यांचं कृपा किंवा राग, दोन्हीही नेहमीच मोठं असतं.
सर्वोपभोगसारा हि सुन्दर्यः स्वर्गसंभवाः अध्याश्रितं च यत्सौख्यं भवता नष्टचेष्टितम्
स्वर्गातून जन्मलेल्या सुंदर स्त्रियांमध्ये सर्व सुखांचा सार आहे. आणि जे सुख तुला मिळालं होतं, ते आता हरवलेलं आहे.
प्रमादादथ विभ्रश्येद् ईशं प्रति विचिन्त्यताम् प्रागेव चेह दृश्यन्ते भूतानां कार्यसंभवाः
कुठल्याही गाफिलपणामुळे जर प्रभूच्या बाबतीत चूक झाली, तर हे नीट विचार कर. कारण इथेच आता सर्व जीवांच्या हेतूंची चिन्हं दिसायला लागली आहेत.
विशेषं काङ्क्षतां शक्र सामान्याद्भ्रंशनं फलम् श्रुत्वैतद्वचनं शक्रस् तमुवाचामरैर्युतः
विशेष मिळवू इच्छिणाऱ्यांना, सामान्यतेतून खाली पडल्याचं फळ म्हणजे नुकसानच असतं. हे ऐकून, अमरांनी वेढलेल्या शक्राने उत्तर दिलं.
वयं प्रमाणास्ते ह्यत्र रतिकान्त न संशयः संदेशेन विना शक्तिर् अपकारस्य नेष्यते कस्यचिच् च क्वचिद्दृष्टं सामर्थ्यं न तु सर्वतः
इथे आम्हीच तुझे आधार आहोत, रतीचे प्रिय, यात शंका नाही. संदेशाशिवाय कुणालाही त्रास देण्याची शक्ती वापरली जात नाही, आणि सामर्थ्य काही ठिकाणी दिसतं, सगळीकडे नाही.
इत्युक्तः प्रययौ कामः सखायं मधुमाश्रितः रतियुक्तो जगामाशु प्रस्थं तु हिमभूभृतः
असं ऐकून, कामदेव मधु या मित्रासह निघाला. रतीला घेऊन तो पटकन हिमालयाच्या निवासाकडे गेला.
स तु तत्राकरोच्चिन्तां कार्यस्योपायपूर्विकाम् महार्था ये हि निष्कम्पा मनस्तेषां सुदुर्जयम्
तेथे त्याने नीट विचार करून, योग्य मार्गाने काम कसे करावे हे ठरवले. मोठ्या उद्दिष्टांसाठी ज्यांचे मन अढळ असते, त्यांना जिंकणे फार कठीण असते.
तदादावेव संक्षोभ्य नियतं सुजयो भवेत् संसिद्धिं प्राप्नुयुश्चैव पूर्वं संशोध्य मानसम्
सुरुवातीला मन अस्वस्थ करून, नक्कीच विजय मिळवता येतो; आणि आधी मन शुद्ध केल्यावर, यशही मिळते.
कथं च विविधैर्भावैर् द्वेषानुगमनं विना क्रोधः क्रूरतरासङ्गाद् भीषणेर्ष्यां महासखीम्
कसल्या कसल्या भावनांनी, द्वेष न करता, राग हा क्रूर संगतीमुळे कसा निर्माण होतो आणि ती भीषण मत्सर नावाची सखी कशी येते?
चापल्यमूर्ध्नि विध्वस्तधैर्याधारां महाबलाम् तामस्य विनियोक्ष्यामि मनसो विकृतिं पराम्
मी तिच्यावर मनाची ती अतीव तामसिक विकृती वळवणार आहे, जिचे धैर्य उधळले गेले आहे आणि जी अत्यंत बलवान असूनही हलगर्जीपणाच्या टोकावर पोहोचली आहे.
पिधाय धैर्यद्वाराणि संतोषमपकृष्य च अवगन्तुं हि मां तत्र न कश्चिदतिपण्डितः
धैर्याचे दरवाजे बंद करून, समाधान दूर केले की, तिथे मला कोणीही, अगदी विद्वान सुद्धा, ओळखू शकणार नाही.
विकल्पमात्रावस्थाने वैरूप्यं मनसो भवेत् पश्चान्मूलक्रियारम्भगम्भीरावर्तदुस्तरः
फक्त संभ्रमातच मन राहिले, तर त्याचे रूप बिघडते; आणि मग जेव्हा मूळ कृती सुरू होते, तेव्हा ते खोल, पार न होणाऱ्या भोवऱ्यात अडकते.
हरिष्यामि हरस्याहं तपस्तस्य स्थिरात्मनः इन्द्रियग्राममावृत्य रम्यसाधनसंविधिः
मी हराचे, ज्याचे मन स्थिर आहे, त्याचे तप हरून घेईन; त्याच्या इंद्रियांना रम्य उपायांनी वेढून टाकेन.
चिन्तयित्वेति मदनो भूतभर्तुस्तदाश्रमम् जगाम जगतीसारं सरलद्रुमवेदिकम्
असा निश्चय करून मदनाने त्या सृष्टीच्या अधिपतीच्या आश्रमाकडे, सरळ झाडांनी वेढलेल्या रम्य स्थळी, प्रस्थान केले.
शान्तसत्त्वसमाकीर्णम् अचलप्राणिसंकुलम् नानापुष्पलताजालं गगनस्थगणेश्वरम्
तो आश्रम शांत स्वभावाच्या जीवांनी भरलेला, स्थिर प्राण्यांनी गजबजलेला, रंगीबेरंगी फुलांच्या आणि वेलींनी सजलेला, आकाशातील देवांच्या समूहांनी वर्चस्व गाजवणारा होता.
निर्व्यग्रवृषभाध्युष्टनीलशाद्वलसानुकम् तत्रापश्यत्त्रिनेत्रस्य रम्यं कंचिद्द्वितीयकम्
शांतपणे चरणाऱ्या वृषभांनी भरलेल्या निळ्या हिरव्या टेकडीवर, त्याने तिथे त्रिनेत्रधारीचे दुसरे एक सुंदर निवासस्थान पाहिले.
वीरकं लोकवीरेशम् ईशानसदृशद्युतिम् यक्षकुङ्कुमकिञ्जल्कपुञ्जपिङ्गजटासटम्
तो एक पराक्रमी पुरुष होता, जगातील वीरांचा स्वामी, ईशानासारखा तेजस्वी, यक्षांच्या केशराच्या परागाने रंगलेल्या पिंगट जटांमध्ये रमलेला.
वेत्रपाणिनम् अव्यग्रम् उग्रभोगीन्द्रभूषणम् ततो निमीलितोन्निद्रपद्मपत्राभलोचनम्
हातात काठी धरलेला, एकाग्रचित्त, भयंकर सर्पराजाच्या अलंकारांनी सजलेला, डोळे झोपेतल्या कमळाच्या पाकळीसारखे मिटलेले.
प्रेक्षमाणमृजुस्थानं नासिकाग्रं सुलोचनैः श्रवस्तरससिंहेन्द्रचर्मलम्बोत्तरीयकम्
सुंदर डोळ्यांनी नाकाच्या टोकाकडे स्थिरपणे पाहणारा, श्रावस्तीच्या अरण्यातील सिंह आणि हत्तीच्या कातडीचे उत्तरीय अंगावर घेतलेला.
श्रवणाहिफलन्मुक्तनिःश्वासानलपिङ्गलम् प्रेङ्खत्कपालपर्यन्ततुम्बिलम्बिजटाचयम्
कानांना सर्पफणांनी सजवलेला, श्वास अग्नीप्रमाणे तांबूस, डोलणाऱ्या जटांमध्ये टोकाला कवट्या लटकवलेल्या.
कृतवासुकिपर्यङ्कनाभिमूलनिवेशितम् ब्रह्माञ्जलिस्थपुच्छाग्रनिबद्धोरगभूषणम्
वसुकिच्या पलंगावर विसावलेला, नाभी केंद्रस्थानी असलेला, ब्रह्मदेवाच्या जोडलेल्या हातात सापाचा शेपूट धरलेला.
ददर्श शंकरं कामः क्रमप्राप्तान्तिकं शनैः ततो भ्रमरझङ्कारमालम्बिद्रुमसानुकम्
कामदेवाने हळूहळू जवळ जाऊन शंकराला पाहिले; मग मधमाशांच्या गूंजात तो त्या झाडांनी वेढलेल्या टेकाडाकडे गेला.
प्रविष्टः कर्णरन्ध्रेण भवस्य मदनो मनः शंकरस्तमथाकर्ण्य मधुरं मदनाश्रयम्
मदनाने भवाच्या कानातून त्याच्या मनात प्रवेश केला; आणि शंकराने तो मधुर, प्रेममय आवाज ऐकला.
सस्मार दक्षदुहितारं दयितां रक्तमानसः ततः सा तस्य शनकैस् तिरोभूयातिनिर्मला
त्याने दक्षकन्येचे, आपल्या प्रियतेचे, प्रेमाने भरलेल्या अंतःकरणाने स्मरण केले; आणि मग ती, अगदी निर्मळ, हळूहळू त्याच्या नजरेआड झाली.
समाधिभावना तस्थौ लक्ष्यप्रत्यक्षरूपिणी ततस्तन्मयतां यातः प्रत्यूहापिहिताशयः
ती ध्यानात पूर्णपणे तल्लीन राहिली, जणू तिचेच मन त्या ध्यानाच्या विषयात एकरूप झाले होते; पण अडथळ्यांमुळे तिचे मन त्या विषयात पूर्णपणे गुंतले गेले.
वशित्वेन बुबोधेशो विकृतिं मदनात्मिकाम् ईषत्कोपसमाविष्टो धैर्यमालम्ब्य धूर्जटिः
स्वतःवर नियंत्रण मिळवून भगवान शंकरांनी त्या वासनाजन्य विकृतीला ओळखले; थोडा राग मनात येऊनही धैर्याने त्यांनी स्वतःला सावरले.