कर्त्रा प्रणीता मर्यादा स्थिता संसारिणामियम् यो जायते हि यद्बीजो जनितुः स ह्यसार्थकः
सृष्टीकर्त्याने या जगातल्या सगळ्या जीवांसाठी एक मर्यादा ठरवली आहे. जो बीज आहे त्यातूनच जन्म होतो, पण जर मूळ कारणच नसेल तर तो जन्म निरर्थक ठरतो.
जनिता चापि जातस्य न कश्चिदिति यत्स्फुटम् स्वकर्मणैव जायन्ते विविधा भूतजातयः
आणि हे स्पष्ट आहे की, जन्मलेल्या गोष्टींचा खरा निर्माण करणारा कोणी नाही; प्रत्येक वेगवेगळ्या जीवांचा जन्म त्यांच्या स्वतःच्या कर्मामुळेच होतो.
अण्डजो ह्यण्डजाज्जातः पुनर्जायेत मानवः मानुषाच्च सरीसृप्यां मनुष्यत्वेन जायते
अंड्यातून जन्मणारा जीव दुसऱ्या अंड्यातूनच जन्मतो; माणूस पुन्हा जन्म घेऊ शकतो, आणि माणसातूनच कधी कधी सरीसृपात जन्म घेतला जातो, तरीही त्याचं माणूसपण टिकून राहतं.
तत्रापि जातौ श्रेष्ठायां धर्मस्योत्कर्षणेन तु अपुत्रजन्मिनः शेषाः प्राणिनः समवस्थिताः
या जन्मांमध्येही, उत्तम जन्म हा धर्माच्या श्रेष्ठतेमुळे मिळतो; बाकीचे जीव अपत्य नसलेल्यांसारखेच राहतात.
मनुजास्तत्र जायन्ते यतो न गृहधर्मिणः क्रमेणाश्रमसंप्राप्तिर् ब्रह्मचारिव्रतादनु
त्यांच्यात माणसं जन्म घेतात, जे गृहस्थधर्म पाळत नाहीत; आणि मग ते क्रमाने ब्रह्मचर्यव्रतापासून सुरू होणाऱ्या आश्रमांमध्ये प्रवेश करतात.
तस्य कर्तुर्नियोगेन संसारो येन वर्धितः संसारस्य कुतो वृद्धिः सर्वे स्युर्यदतिग्रहाः
ज्याच्या आज्ञेने हा संसार वाढतो, त्याच्या इच्छेनेच हे होतं; पण जर सगळेच फारच संयमित राहिले, तर संसार कसा वाढेल?
अतः कर्त्रा तु शास्त्रेषु सुतलाभः प्रशंसितः प्राणिनां मोहनार्थाय नरकत्राणसंश्रयात्
म्हणूनच, सृष्टीकर्त्याने शास्त्रांमध्ये पुत्रप्राप्तीचं मोठं महत्त्व सांगितलं आहे, कारण जीवांना मोहात पाडण्यासाठी आणि नरकाच्या यातनांपासून वाचण्यासाठी.
स्त्रिया विरहिता सृष्टिर् जन्तूनां नोपपद्यते स्त्रीजातिस्तु प्रकृत्यैव कृपणा दैन्यभाषिणी शास्त्रालोचनसामर्थ्यम् उज्झितं तासु वेधसा
स्त्रीशिवाय कोणत्याही जीवांची सृष्टी होऊ शकत नाही; आणि स्त्रीला तिच्या स्वभावामुळे नेहमीच दीन वाटतं, ती नेहमी आपल्या दुःखाचीच भाषा करते, आणि सृष्टीकर्त्याने त्यांना शास्त्राचं अर्थ समजण्याची शक्ती दिलेली नाही.
शास्त्रेषूक्तमसंदिग्धं बहुवारं महाफलम् दशपुत्रसमा कन्या या न स्याच्छीलवर्जिता
शास्त्रांमध्ये हे अगदी स्पष्टपणे आणि वारंवार सांगितलं आहे की, चांगल्या स्वभावाची कन्या दहा पुत्रांइतकीच श्रेष्ठ आहे.
वाक्यमेतत्फलभ्रष्टं पुंसि ग्लानिकरं परम् कन्या हि कृपणा शोच्या पितुर्दुःखविवर्धिनी
पण हे वचन फोल आहे, पुरुषांना केवळ दुःखच देणारे आहे, कारण कन्या ही नेहमीच दीन आणि दयेचीच पात्र असते, आणि ती वडिलांचं दुःख वाढवते.
यापि स्यात्पूर्णसर्वाढ्या पतिपुत्रधनादिभिः किं पुनर्दुर्भगा हीना पतिपुत्रधनादिभिः
जरी तिला नवरा, मुले, संपत्ती आणि इतर सगळ्या गोष्टी मिळाल्या तरी, मग ज्या दुर्दैवीला नवरा, मुले किंवा संपत्ती काहीच नाही, तिचं काय?
त्वं चोक्तवान्सुताया मे शरीरे दोषसंग्रहम् अहो मुह्यामि शुष्यामि ग्लामि सीदामि नारद
आणि तू म्हणालास की माझ्या मुलीत शरीराचे दोष आहेत; हे ऐकून मी गोंधळलोय, मी कोमेजलोय, थकलोय, आणि अगदी खचून गेलोय, हे नारद.
अयुक्तमथ वक्तव्यम् अप्राप्यमपि सांप्रतम् अनुग्रहेण मे छिन्द्धि दुःखं कन्याश्रयं मुने
आता अशक्य किंवा अनुचित बोलणं योग्य नाही; तुझ्या कृपेने, हे मुनी, माझ्या कन्येमुळे झालेलं हे दुःख दूर कर.
परिच्छिन्ने ऽप्यसंदिग्धे मनः परिभवाश्रयम् तृष्णा मुष्णाति निष्णाता फललोभाश्रयाशुभा
मन अगदी स्पष्ट आणि शंका नसतानाही, ते अपमानाचं कारण होतं; कारण फळाची इच्छा असलेली तृष्णा त्याला जखडते आणि भ्रष्ट करते.
स्त्रीणां हि परमं जन्म कुलानामुभयात्मनाम् इहामुत्र सुखायोक्तं सत्पतिप्राप्तिसंज्ञितम्
स्त्रियांसाठी, चांगल्या किंवा सामान्य कुळात जन्म घेणं, हे या जन्मात आणि पुढच्या जन्मात सुखासाठीच मानलं जातं, आणि चांगला नवरा मिळणं हेच त्यांचं मोठं भाग्य समजलं जातं.
दुर्लभः सत्पतिः स्त्रीणां विगुणो ऽपि पतिः किल न प्राप्यते विना पुण्यैः पतिर्नार्या कदाचन
स्त्रियांसाठी चांगला नवरा मिळणं फारच दुर्मिळ आहे; वाईट नवरा मिळणंही कठीणच असतं. पुण्य नसल्यास कोणत्याही स्त्रीला नवरा मिळत नाही.
यतो निःसाधनो धर्मः परिमाणोज्झिता रतिः धनं जीवितपर्याप्तं पत्यौ नार्याः प्रतिष्ठितम्
जेथे धर्माला साधन नाही, सुखाला मर्यादा नाही, आणि धन फक्त जगण्यासाठी पुरेसे आहे, तेथे स्त्रीचं आधारस्थान तिच्या नवऱ्यातच असतं.
निर्धनो दुर्भगो मूर्खः सर्वलक्षणवर्जितः दैवतं परमं नार्याः पतिरुक्तः सदैव हि
जो नवरा गरीब, दुर्दैवी, मूर्ख आणि सर्व गुणांपासून वंचित आहे, तोच देवांच्या मते स्त्रीसाठी नेहमीच सर्वश्रेष्ठ मानला जातो.
त्वया चोक्तं हि देवर्षे न जातो ऽस्याः पतिः किल एतद्दौर्भाग्यमतुलम् असंख्यं गुरु दुःसहम्
हे दिव्य ऋषी, तुम्हीच सांगितलं की हिला नवरा जन्मलाच नाही; हे अद्वितीय दुर्दैव अनंत, फार मोठं आणि सहन करायला कठीण आहे.
चराचरे भूतसर्गे यदद्यापि च नो मुने न स जात इति ब्रूषे तेन मे व्याकुलं मनः
चराचर सृष्टीत, हे मुनी, तुम्ही म्हणता की आजही तिचा नवरा जन्मलेला नाही; त्यामुळे माझं मन फार अस्वस्थ झालं आहे.
मनुष्यदेवजातीनां शुभाशुभनिवेदकम् लक्षणं हस्तपादादौ विहितैर्लक्षणैः किल
माणसं आणि देव यांच्यात, शुभ किंवा अशुभ फळ दाखवणारी खूण म्हणजे हातपायांवर असलेली चिन्हं असतात.
सेयम् उत्तानहस्तेति त्वयोक्ता मुनिपुंगव उत्तानहस्तता प्रोक्ता याचतामेव नित्यदा
ही स्त्री 'उलट्या हातांची' आहे असं तुम्ही सांगितलं, हे श्रेष्ठ मुनी; उलट्या हातांची स्थिती नेहमी मागणाऱ्यांमध्येच असते असं म्हणतात.
शुभोदयानां धन्यानां न कदाचित्प्रयच्छताम् स्वछाययास्याश्चरणौ त्वयोक्तौ व्यभिचारिणौ
शुभ जन्म आणि भाग्य असणाऱ्यांनी कधीच काही दिलं नाही, असं तुम्ही सांगितलं; तिच्या पायांची सावलीच तिच्या व्यभिचाराचं लक्षण आहे.
तत्रापि श्रेयसां ह्याशा मुने न प्रतिभाति नः शरीरलक्षणाश्चान्ये पृथक्फलनिवेदिनः
तरीही, हे मुनी, आम्हाला चांगल्या गोष्टींची आशा वाटत नाही; शरीरावरच्या इतर चिन्हांनी वेगवेगळे फळ दर्शवले जातात.
सौभाग्यधनपुत्रायुः पतिलाभानुशंसनम् तैश्च सर्वैर्विहीनेयं त्वमात्थ मुनिपुंगव
सौभाग्य, धन, पुत्र, आयुष्य आणि पती मिळण्याची चिन्हं — या सर्वांपासून ही स्त्री वंचित आहे असं तुम्ही सांगितलं, हे श्रेष्ठ मुनी.
त्वं मे सर्वं विजानासि सत्यवागसि चाप्यतः मुह्यामि मुनिशार्दूल हृदयं दीर्यतीव मे
तुम्ही माझ्याबद्दल सर्व काही जाणता आणि नेहमी सत्य बोलता; पण, हे मुनीशार्दूल, मी गोंधळलो आहे आणि माझं हृदय तुटतंय असं वाटतं.
इत्युक्त्वा विरतः शैलो महादुःखविचारणात् श्रुत्वैतदखिलं तस्माच् छैलराजमुखाम्बुजात् स्मितपूर्वमुवाचेदं नारदो देवचोदितः
असं म्हणून शैलराज मोठ्या दुःखाच्या विचारातून थांबला; त्याच्या कमलासारख्या मुखातून हे सर्व ऐकून, देवांच्या प्रेरणेने नारदाने हसत उत्तर दिलं.
हर्षस्थाने ऽपि महति त्वया दुःखं निरूप्यते अपरिच्छिन्नवाक्यार्थे मोहं यासि महागिरे
मोठ्या आनंदाच्या ठिकाणीही तू दुःखच सांगतोस; तुझ्या शब्दांचा अर्थ स्पष्ट नाही, म्हणून तू गोंधळात पडलास, हे महागिरी.
इमां शृणु गिरं मत्तो रहस्यपरिनिष्ठिताम् समाहितो महाशैल मयोक्तस्य विचारणे
हे महाशैल, मी सांगितलेल्या या गुप्त गोष्टी लक्षपूर्वक ऐक; मी जे सांगितलं त्याचा विचार कर.
न जातो ऽस्याः पतिर्देव्या यन्मयोक्तं हिमाचल न स जातो महादेवो भूतभव्यभवोद्भवः शरण्यः शाश्वतः शास्ता शंकरः परमेश्वरः
हे हिमाचल, मी जे म्हटलं की हिला नवरा जन्मलेला नाही, त्याचा अर्थ असा की, भूत, भविष्य आणि वर्तमानाचा मूळ, शरण देणारा, शाश्वत, गुरु, शंकर, परमेश्वर — तो महादेव जन्म घेत नाही.