शान्तात्मानः शौचपराः सततं प्रियवादिनः भक्तानुरक्ताः सुखदाः पितरः पूर्वदेवताः
पितरांचे मन शांत असते, ते नेहमी पवित्रतेला महत्त्व देतात, गोड बोलतात, भक्तांवर प्रेम करतात आणि सुख देतात. हेच प्राचीन देवता आहेत.
हविष्मतामाधिपत्ये श्राद्धदेवः स्मृतो रविः एतद्वः सर्वमाख्यातं पितृवंशानुकीर्तनम् पुण्यं पवित्रम् आयुष्यं कीर्तनीयं सदा नृभिः
हवन करणाऱ्यांसाठी सूर्य हा श्राद्धाचा देव मानला जातो. पितरांच्या वंशाचे हे सर्व पुण्य, पवित्र आणि आयुष्य वाढवणारे वर्णन मी सांगितले आहे; हे नेहमी लोकांनी गौरवावे.
श्रुत्वैतत् सर्वम् अखिलं मनुः पप्रच्छ केशवम् श्राद्धकालं च विविधं श्राद्धभेदं तथैव च
हे सर्व ऐकल्यावर मनूंनी केशवाला विविध श्राद्धकाळ आणि श्राद्धाचे प्रकार याबद्दल विचारले.
श्राद्धेषु भोजनीया ये ये च वर्ज्या द्विजातयः कस्मिन्वासरभागे वा पितृभ्यः श्राद्धमाचरेत्
श्राद्धावेळी कोणत्या द्विजांना जेवू घालावे आणि कोणांना टाळावे? पितरांसाठी श्राद्ध दिवसाच्या कोणत्या वेळी करावे?
कस्मिन्दत्तं कथं याति श्राद्धं तु मधुसूदन विधिना केन कर्तव्यं कथं प्रीणाति तत्पितॄन्
मधुसूदना, श्राद्धात दिलेले दान कधी आणि कसे पितरांपर्यंत पोहोचते? ते कोणत्या पद्धतीने करावे आणि त्याने पितरांची कशी तृप्ती होते?
कुर्यादहरहः श्राद्धम् अन्नाद्येनोदकेन वा पयोमूलफलैर् वापि पितृभ्यः प्रीतिमावहन्
माणसाने रोज अन्न, पाणी, दूध, कंद किंवा फळांनी श्राद्ध करावे, त्यामुळे पितरांना समाधान मिळते.
नित्यं नैमित्तिकं काम्यं त्रिविधं श्राद्धमुच्यते नित्यं तावत्प्रवक्ष्यामि अर्घ्यावाहनवर्जितम्
श्राद्ध तीन प्रकारचे असते: नित्य, नैमित्तिक आणि काम्य. आता मी नित्य श्राद्ध सांगतो, ज्यात अर्घ्य व स्वागत नसते.
अदैवं तद्विजानीयात् पार्वणं पर्वसु स्मृतम् पार्वणं त्रिविधं प्रोक्तं शृणु तावन्महीपते
हे देवांसाठी नसून, पर्वकाळी केले जाणारे पार्वण श्राद्ध आहे. पार्वण तीन प्रकारचे असते; हे ऐक, राजन.
पार्वणे ये नियोज्यास्तु ताञ्शृणुष्व नराधिप पञ्चाग्निः स्नातकश्चैव त्रिसुपर्णः षडङ्गवित्
राजाधिराज, पार्वण श्राद्धासाठी कोणते लोक योग्य आहेत ते ऐक: पंचाग्नी, स्नातक, त्रिसुपर्ण जाणणारा आणि षडंग वेदांचा ज्ञाता.
श्रोत्रियः श्रोत्रियसुतो विधिवाक्यविशारदः सर्वज्ञो वेदविन्मन्त्री ज्ञातवंशः कुलान्वितः
श्रौत ब्राह्मण, त्याचा मुलगा, विधिवचन जाणणारा, सर्वज्ञ, वेद आणि मंत्रांचा जाणकार, वंश माहित असलेला आणि चांगल्या घराण्यातला.
पुराणवेत्ता धर्मज्ञः स्वाध्यायजपतत्परः शिवभक्तः पितृपरः सूर्यभक्तो ऽथ वैष्णवः
पुराण जाणणारा, धर्मज्ञ, स्वाध्यायात आणि जपात मग्न, शंकरभक्त, पितरांप्रती निष्ठावान, सूर्यभक्त आणि विष्णूभक्त.
ब्रह्मण्यो योगविच्छान्तो विजितात्मा च शीलवान् भोजयेच्चापि दौहित्रं यत्नतः स्वसुहृद्गुरून्
ब्रह्मनिष्ठ, योगात शांत, आत्मसंयमी आणि सद्गुणी; तसेच, नातू, आपले मित्र आणि गुरु यांनाही काळजीपूर्वक जेवू घालावे.
विट्पीतं मातुलं बन्धुम् ऋत्विगाचार्यसोमपान् यश्च व्याकुरुते वाक्यं यश्च मीमांसते ऽध्वरम्
विनोदी, मामा, नातेवाईक, ऋत्विज, आचार्य, सोमपान करणारा, वचन स्पष्ट करणारा आणि यज्ञाचे परीक्षण करणारा.
सामस्वरविधिज्ञश्च पङ्क्तिपावनपावनः सामगो ब्रह्मचारी च वेदयुक्तो ऽथ ब्रह्मवित्
सामगानाचे स्वर आणि पद्धती जाणणारा, पंक्ती शुद्ध करणारा, सामगायक, ब्रह्मचारी, वेदाभ्यास करणारा आणि ब्रह्मज्ञ.
यत्रैते भुञ्जते श्राद्धे तदेव परमार्थवत् एते भोज्याः प्रयत्नेन वर्जनीयान्निबोध मे
ज्या श्राद्धात हे सर्वजण जेवतात, तेच श्रेष्ठ मानले जाते. हे लोक काळजीपूर्वक जेवू घालावेत; आता कोणांना टाळावे ते मी सांगतो.
पतितो ऽभिशस्तः क्लीबः पिशुनव्यङ्गरोगिणः कुनखी श्यावदन्तश्च कुण्डगोलाश्वपालकाः
पतन झालेला, दोषी, नपुंसक, निंदा करणारा, विकृत, रोगी, वाईट नख असलेला, काळ्या दातांचा, डुक्कर, गाढव किंवा घोडे राखणारे.
परिवित्तिर्नियुक्तात्मा प्रमत्तोन्मत्तदारुणाः बैडाली बकवृत्तिश्च दम्भी देवलकादयः
जे लोक दुसऱ्याच्या संपत्तीच्या मागे लागतात, जे बेफिकीर, वेडे, रागीट, मांजरीसारखी किंवा बगळ्यासारखी वागणूक ठेवतात, जे दांभिक असतात — असे देवळक वगैरे लोक —
कृतघ्नान्नास्तिकांस् तद्वन् म्लेच्छदेशनिवासिनः त्रिशङ्कुर् बर्बरद्राववीतद्रविडकोङ्कणान्
जे कृतघ्न आहेत, नास्तिक आहेत, आणि तसेच जे म्लेच्छ प्रदेशात राहतात — त्रिशंकू, बर्बर, द्राविड, कोकणातील लोक —
वर्जयेल्लिङ्गिनः सर्वाञ् श्राद्धकाले विशेषतः पूर्वेद्युरपरेद्युर्वा विनीतात्मा निमन्त्रयेत्
सर्व लिंगधारी लोकांना, विशेषतः श्राद्धाच्या वेळी, टाळावे. पण पूर्वीच्या किंवा नंतरच्या दिवशी, विनम्र मनाचा माणूस त्यांना बोलावू शकतो.
निमन्त्रितान्हि पितर उपतिष्ठन्ति तान्द्विजान् वायुभूता नु गच्छन्ति तथासीनानुपासते
कारण जेव्हा ब्राह्मणांना आमंत्रित केले जाते, तेव्हा पितर खरोखरच तिथे येतात; वाऱ्यासारखे ते तिथे जातात आणि बसलेले असताना त्यांची सेवा केली जाते.
दक्षिणं जानुमालभ्य त्वं मया तु निमन्त्रितः एवं निमन्त्र्य नियमं श्रावयेत्पितृबान्धवान्
उजव्या गुडघ्याला हात लावून म्हणावे, 'मी तुम्हाला आमंत्रित केले आहे.' असे आमंत्रण देऊन, पितरांच्या नातेवाईकांना नियम सांगावेत.
अक्रोधनैः शौचपरैः सततं ब्रह्मचारिभिः भवितव्यं भवद्भिश्च मया च श्राद्धकारिणा
तुम्ही आणि मी, श्राद्ध करणारे, नेहमीच राग न ठेवणारे, शुद्धतेला महत्त्व देणारे आणि ब्रह्मचर्य पाळणारे असले पाहिजे.
पितृयज्ञं विनिर्वर्त्य तर्पणाख्यं तु यो ऽग्निमान् पिण्डान्वाहार्यकं कुर्याच् छ्राद्धमिन्दुक्षये सदा
तर्पण नावाचा पितृयज्ञ पूर्ण केल्यावर, अग्नी असणाऱ्याने नेहमी चंद्र क्षयाच्या वेळी पिंडांसह श्राद्ध करावे.
गोमयेनोपलिप्ते तु दक्षिणप्रवणे स्थले श्राद्धं समाचरेद्भक्त्या गोष्ठे वा जलसंनिधौ
गायीच्या शेणाने लिंपलेल्या, दक्षिणेकडे उतार असलेल्या जागी, भक्तीभावाने श्राद्ध करावे, किंवा गोठ्यात किंवा पाण्याजवळही करता येते.
अग्निमान्निर्वपेत्पित्र्यं चरुं च सममुष्टिभिः पितृभ्यो निर्वपामीति सर्वं दक्षिणतो न्यसेत्
अग्नी असताना, सम प्रमाणात मूठ घेऊन पितरांसाठी पिंड व चरू अर्पण करावे, 'हे पितरांसाठी अर्पण करतो' असे म्हणून, सर्व काही दक्षिणेकडे ठेवावे.
अभिघार्यं ततः कुर्यान् निर्वापत्रयमग्रतः ते ऽपि तस्यायताः कार्याश् चतुरङ्गुलविस्तृताः
मग पाणी शिंपडून, समोर तीन अर्पण करावेत; हे अर्पण लांबट आणि चार बोटे रुंद असावेत.
दर्वीत्रयं तु कुर्वीत खादिरं रजतान्वितम् रत्निमात्रं परिश्लक्ष्णं हस्ताकाराग्रमुत्तमम्
खैराच्या लाकडाच्या तीन समिधा, चांदीने सुशोभित, प्रत्येकी बोटाएवढ्या लांबीच्या, नीट घासलेल्या आणि हाताच्या आकाराचा मूळ असावा.
उदपात्रं च कांस्यं च मेक्षणं च समित्कुशान् तिलाः पात्राणि सद्वासो गन्धधूपानुलेपनम्
पाण्याचा भांडे, कांस्याचे भांडे, गाळणी, कुशा, तिळ, भांडी, स्वच्छ वस्त्रे, सुगंधी धूप आणि लेप आणावेत.
आहरेदपसव्यं तु सर्वं दक्षिणतः शनैः एवमासाद्य तत्सर्वं भवनस्याग्रतो भुवि
सर्व वस्तू डाव्या हातात घेऊन, हळूहळू दक्षिणेकडून आणाव्यात; आणि मग त्या सर्व घरासमोर जमिनीवर ठेवाव्यात.
गोमयेनोपलिप्तायां गोमूत्रेण तु मण्डलम् अक्षताभिः सपुष्पाभिस् तदभ्यर्च्यापसव्यवत्
गायीच्या शेणाने लिंपलेल्या जागी, गायीच्या मूत्राने मंडळ काढावे, अक्षता व फुलांनी डाव्या हाताने त्याची पूजा करावी.