नानासुगन्धिगन्धाढ्या नानाबन्दिजनस्तुताः नानावाद्यपरिस्पन्दाश् चाग्रेसरमहारथाः
अनेक प्रकारच्या सुगंधांनी भरलेले, वेगवेगळ्या सेवकांनी स्तुती केलेले, विविध वाद्यांच्या गजराने निनादलेले, असे पुढे जाणारे मोठे रथ पुढे सरकले.
नानाशौर्यकथासक्तास् तस्मिन्सैन्ये महासुराः तद्बलं दैत्यसिंहस्य भीमरूपं व्यजायत
त्या सैन्यात पराक्रमी वीर विविध शौर्यकथा सांगण्यात मग्न होते; त्या वेळी दैत्यसिंहाच्या सैन्याचे भीषण रूप प्रकट झाले.
प्रमत्तचण्डमातंगतुरंगरथसंकुलम् प्रतस्थे ऽमरयुद्धाय बहुपत्तिपताकि तत्
मद्यधुंद, रागीट हत्ती, घोडे आणि रथांनी गजबजलेले, अनेक पताका फडकावणारे ते सैन्य देवांशी युद्धासाठी निघाले.
एतस्मिन्नन्तरे वायुर् देवदूतो ऽम्बरालये दृष्ट्वा स दानवबलं जगामेन्द्रस्य शंसितुम्
तेवढ्यात, वायू हा देवदूत आकाशातून त्या दानवांच्या सैन्याकडे पाहून इंद्राला सांगण्यासाठी गेला.
स गत्वा तु सभां दिव्यां महेन्द्रस्य महात्मनः शशंस मध्ये देवानां तत्कार्यं समुपस्थितम्
तो दिव्य सभेत, महान आत्मा असलेल्या महेंद्राकडे गेला आणि देवांच्या मध्ये घडलेली गोष्ट सांगितली.
तच्छ्रुत्वा देवराजस्तु निमीलितविलोचनः बृहस्पतिमुवाचेदं वाक्यं काले महाभुजः
हे ऐकून, देवांचा राजा डोळे मिटून, बलवान बृहस्पतीला योग्य वेळी असे बोलला.
सम्प्राप्तो ऽति विमर्दो ऽयं देवानां दानवैः सह कार्यं किमत्र तद्ब्रूहि नीत्युपायसमन्वितम्
आता देव आणि दानवांमध्ये मोठा संघर्ष उभा राहिला आहे; या वेळी काय करावे, ते तू योग्य उपायांसह सांग.
एतच्छ्रुत्वा तु वचनं महेन्द्रस्य गिरांपतिः इत्युवाच महाभागो बृहस्पतिरुदारधीः
महेंद्राचे हे शब्द ऐकून, वाणीचा स्वामी, तेजस्वी आणि उदार मनाचा बृहस्पती असे म्हणाला.
सामपूर्वा स्मृता नीतिश् चतुरङ्गा पताकिनी जिगीषतां सुरश्रेष्ठ स्थितिरेषा सनातनी
सर्वप्रथम सामोपचार, आणि चारही अंगांनी सज्ज, पताका असलेली नीती ही नेहमीच विजय मिळवू इच्छिणाऱ्यांसाठी योग्य आहे, हे देवश्रेष्ठ.
साम भेदस्तथा दानं दण्डश्चाङ्गचतुष्टयम् नीतौ क्रमाद्देशकालरिपुयोग्यक्रमादिदम्
साम, भेद, दान आणि दंड—हे नीतीचे चार भाग आहेत, ते देश, काळ, शत्रू आणि प्रसंगानुसार योग्य क्रमाने वापरावेत.
न शान्तिगोचरे लुब्धः क्रूरो लब्धसमाश्रयः संतापितः खलो याति साध्यतां भ्रष्टसंशयः
लोभी, क्रूर आणि आधार मिळवलेला दुष्ट माणूस, जर त्रस्त झाला, तर शांत होऊ शकत नाही; दुष्ट माणूस शंका हरवली की कधीच वश होत नाही.
साम दैत्येषु नैवास्ति यतस्ते लब्धसंश्रयाः जातिधर्मेण वा भेद्या दानं प्राप्तश्रिये च किम्
दैत्यांमध्ये सामोपचार शक्य नाही, कारण त्यांना आधार मिळालेला आहे; ना जन्म किंवा धर्माने त्यांना फोडता येते, ना संपत्ती मिळालेल्यांना दानाचा उपयोग होतो.
एको ऽभ्युपायो दण्डो ऽत्र भवतां यदि रोचते दुर्जनेषु कृतं साम महद्याति च वन्ध्यताम्
येथे एकच उपाय उरतो—दंड, जर तो तुम्हाला मान्य असेल; दुष्टांशी सामोपचार केला तर तो व्यर्थच ठरतो.
भवादिति व्यवस्यन्ति क्रूराः साम महात्मनाम् ऋजुतामार्यबुद्धित्वं दयानीतिव्यतिक्रमम्
क्रूर लोक नेहमी समजतात की, महात्म्यांनी केलेला सामोपचार हा कमजोरी, सरळपणा, सज्जनता किंवा जास्त दयाळूपणा आहे.
मन्यन्ते दुर्जना नित्यं साम चापि भयोदयात् तस्माद् दुर्जनम् आक्रान्तुं श्रेयान्पौरुषसंश्रयः
दुष्ट लोक नेहमी समजतात की सामोपचार भीतीमुळेच होतो; म्हणून दुष्टांना वश करायला बळावरच अवलंबून राहणे उत्तम.
आक्रान्ते तु क्रिया युक्ता सतामेतन्महाव्रतम् दुर्जनः सुजनत्वाय कल्पते न कदाचन
जेव्हा आक्रमण होते, तेव्हा सज्जनांनी कृती करणे योग्य असते—हेच त्यांचे मोठे व्रत आहे; दुष्ट कधीच सज्जन होत नाहीत.
सुजनो ऽपि स्वभावस्य त्यागं वाञ्छेत्कदाचन एवं मे बुध्यते बुद्धिर् यूयमत्र व्यवस्यत
सज्जन माणूससुद्धा कधी कधी आपला स्वभाव सोडावा असे वाटू शकतो; माझी बुद्धी असेच सांगते—आता तुम्हीच येथे निर्णय घ्या.
एवमुक्तः सहस्राक्ष एवमेवेत्युवाच तम् कर्तव्यतां स संचिन्त्य प्रोवाचामरसंसदि
असे ऐकून, सहस्रनेत्र इंद्र म्हणाला, 'तसेच होऊ द्या,' आणि काय करावे हे ठरवून, देवांच्या सभेत बोलला.
सावधानेन मे वाचं शृणुध्वं नाकवासिनः भवन्तो यज्ञभोक्तारस् तुष्टात्मानो ऽतिसात्त्विकाः
माझं बोलणं लक्षपूर्वक ऐका, हे स्वर्गवासी देवांनो. तुम्ही यज्ञांचे फळ उपभोगता, मनानं समाधानी आहात आणि अत्यंत शुद्ध स्वभावाचे आहात.
स्वे महिम्नि स्थिता नित्यं जगतः परिपालकाः भवतश्चानिमित्तेन बाधने दानवेश्वराः
तुम्ही नेहमीच आपल्या तेजात स्थित राहता आणि जगाचं रक्षण करता. पण, हे देवाधिपतींनो, दैत्यांचे प्रमुख कुठलाही कारण न देता तुमच्याशी विरोध करतात.
तेषां सामादि नैवास्ति दण्ड एव विधीयताम् क्रियतां समरोद्योगः सैन्यं संयोज्यतां मम
त्यांच्याबरोबर समजुतीनं किंवा इतर उपायांनी काहीच साधणार नाही; फक्त शिक्षा द्या. युद्धाची तयारी करा—माझं सैन्य गोळा करा.
आद्रियन्तां च शस्त्राणि पूज्यन्तामस्त्रदेवताः वाहनानि च यानानि योजयन्तु ममामराः
शस्त्रांची पूजा करा, अस्त्रांच्या देवतांना नमवा; माझ्यासाठी वाहने आणि रथ तयार करा, हे अमरांनो.
यमं सेनापतिं कृत्वा शीघ्रमेवं दिवौकसः इत्युक्ताः समनह्यन्त देवानां ये प्रधानतः
यमाला सेनापती करा आणि लवकरच तयारी करा, हे स्वर्गातील रहिवाशांनो. असं सांगितल्यावर देवांचे प्रमुख तयारीला लागले.
वाजिनामयुतेनाजौ हेमघण्टापरिष्कृतम् नानाश्चर्यगुणोपेतं सम्प्राप्तं सर्वदैवतैः
दहा हजार घोड्यांनी जोडलेला, सोन्याच्या घंटांनी सजवलेला, अनेक अद्भुत गुणांनी युक्त असा एक रथ सर्व देवांनी आणला.
रथं मातलिना कॢप्तं देवराजस्य दुर्जयम् यमो महिषमास्थाय सेनाग्रे समवर्तत
मतलीने देवेंद्रासाठी अपराजेय असा रथ तयार केला; यमाने आपल्या महिषावर बसून सैन्याच्या पुढे स्थान घेतलं.
चण्डकिंकरवृन्देन सर्वतः परिवारितः कल्पकालोद्धतज्वालापूरिताम्बरलोचनः
भीषण सेवकांच्या झुंडीने सर्व बाजूंनी वेढलेला, कल्पांताच्या ज्वाळांसारख्या डोळ्यांनी आकाश व्यापणारा तो उभा होता.
हुताशनश्छागरूढः शक्तिहस्तो व्यवस्थितः पवनो ऽङ्कुशपाणिस्तु विस्तारितमहाजवः
अग्नी मेंढ्यावर बसून, हातात शूल घेऊन उभा राहिला; वायूने अंकुश हातात धरून आपली प्रचंड वेग दाखवला.
भुजगेन्द्रसमारूढो जलेशो भगवान्स्वयम् नरयुक्तरथे देवो राक्षसेशो वियच्चरः
पाण्याचा प्रभू स्वतः मोठ्या सर्पावर बसला होता; राक्षसांचा राजा, आकाशात संचार करत, माणसांनी ओढलेल्या रथावर होता.
तीक्ष्णखड्गयुतो भीमः समरे समवस्थितः महासिंहरवो देवो धनाध्यक्षो गदायुधः
तीक्ष्ण तलवार घेतलेला भयंकर देव युद्धात ठामपणे उभा राहिला; धनाचा देव सिंहासारखा गर्जना करत गदा हातात घेऊन उभा होता.
चन्द्रादित्यावश्विनौ च चतुरङ्गबलान्वितौ राजभिः सहितास्तस्थुर् गन्धर्वा हेमभूषणाः
चंद्र, सूर्य आणि अश्विनी, चतु:अंग सैन्यांसह, राजांसोबत आणि सोन्याने सजलेले गंधर्व एकत्र उभे होते.