महिषस्य तु गोमायुः केतोर्हैमस्तदाभवत् ध्वाङ्क्षो ध्वजे तु शुम्भस्य कृष्णायोमयमुच्छ्रितम्
महिषाच्या ध्वजावर सोन्याचा कोल्हा होता; शुंभाच्या ध्वजावर काळ्या लोखंडाचा घार उंचावलेला होता.
अनेकाकारविन्यासाश् चान्येषां तु ध्वजास्तथा शतेन शीघ्रवेगाणां व्याघ्राणां हेममालिनाम्
इतर दैत्यांचे ध्वज विविध आकारांत सजवलेले होते. शंभर सोन्याच्या माळांनी सजलेले वेगवान वाघही तिथे होते.
ग्रसनस्य रथो युक्तां किङ्किणीजालमालिनाम् शतेनापि च सिंहानां रथो जम्भस्य दुर्जयः
ग्रसणाच्या रथाला शंभर घंटा लावलेल्या सिंहांनी ओढले होते; जंभाचाही बलाढ्य रथ सिंहांनीच ओढला होता.
कुजम्भस्य रथो युक्तः पिशाचवदनैः खरैः रथस्तु महिषस्योष्ट्रैर् गजस्य तु तुरंगमैः
कुजंभाचा रथ राक्षसी चेहऱ्याच्या गाढवांनी ओढला होता; महिषाचा रथ उंटांनी, आणि कुंजराचा रथ घोड्यांनी ओढला होता.
मेषस्य द्वीपिभिर्भीमैः कुञ्जरैः कालनेमिनः पर्वताभैः समारूढो निमिर्मत्तैर्महागजैः
मेषाचा रथ भयंकर चित्त्यांनी ओढला होता; कालनेमिचा रथ पर्वतासारख्या हत्तीांनी, आणि निमि मदमस्त मोठ्या हत्तीवर आरूढ होता.
चतुर्दन्तैर्गन्धवद्भिः शिक्षितैर्मेघभैरवैः शतहस्तायतैः कृष्णैस् तुरंगैर्हेमभूषणैः
चार सोंडांचे, सुगंधी, उत्तम प्रकारे शिकवलेले, मेघासारखा गडगडाट करणारे हत्ती; आणि शंभर हात लांब, काळे, सोन्याने मढवलेले घोडे होते.
सितचामरजालेन शोभिते दक्षिणां दिशम् सितचन्दनचार्वङ्गो नानापुष्पस्रजोज्ज्वलः
दक्षिण दिशेला पांढऱ्या चामरांनी शोभा आली होती; त्यांच्या अंगाला पांढरा चंदन लावलेला होता आणि विविध फुलांच्या माळांनी ते उजळून निघाले होते.
मथनो नाम दैत्येन्द्रः पाशहस्तो व्यराजत जम्भकः किङ्किणीजालमालमुष्ट्रं समास्थितः
मथन नावाचा दैत्यराज हातात फास घेऊन तेजस्वी दिसत होता; जंभकाने घंटा लावलेल्या उंटावर बसलेला होता.
कालशुक्लमहामेषम् आरूढः शुम्भदानवः अन्ये ऽपि दानवा वीरा नानावाहनगामिनः
शुंभ दानव काळ्यासारख्या मोठ्या मेंढ्यावर बसला होता; इतर वीर दानव वेगवेगळ्या वाहनांवर आरूढ झाले होते.
प्रचण्डचित्रकर्माणः कुण्डलोष्णीषभूषणाः नानाविधोत्तरासङ्गा नानामाल्यविभूषणाः
ते सर्व अत्यंत भयंकर आणि अद्भुत कृत्य करणारे होते, त्यांच्या कानात कुंडले, डोक्यावर पागोटे, अंगावर वेगवेगळे उत्तरीय आणि गळ्यात नानाविध फुलांच्या माळा होत्या.
नानासुगन्धिगन्धाढ्या नानाबन्दिजनस्तुताः नानावाद्यपरिस्पन्दाश् चाग्रेसरमहारथाः
अनेक प्रकारच्या सुगंधांनी भरलेले, वेगवेगळ्या सेवकांनी स्तुती केलेले, विविध वाद्यांच्या गजराने निनादलेले, असे पुढे जाणारे मोठे रथ पुढे सरकले.
नानाशौर्यकथासक्तास् तस्मिन्सैन्ये महासुराः तद्बलं दैत्यसिंहस्य भीमरूपं व्यजायत
त्या सैन्यात पराक्रमी वीर विविध शौर्यकथा सांगण्यात मग्न होते; त्या वेळी दैत्यसिंहाच्या सैन्याचे भीषण रूप प्रकट झाले.
प्रमत्तचण्डमातंगतुरंगरथसंकुलम् प्रतस्थे ऽमरयुद्धाय बहुपत्तिपताकि तत्
मद्यधुंद, रागीट हत्ती, घोडे आणि रथांनी गजबजलेले, अनेक पताका फडकावणारे ते सैन्य देवांशी युद्धासाठी निघाले.
एतस्मिन्नन्तरे वायुर् देवदूतो ऽम्बरालये दृष्ट्वा स दानवबलं जगामेन्द्रस्य शंसितुम्
तेवढ्यात, वायू हा देवदूत आकाशातून त्या दानवांच्या सैन्याकडे पाहून इंद्राला सांगण्यासाठी गेला.
स गत्वा तु सभां दिव्यां महेन्द्रस्य महात्मनः शशंस मध्ये देवानां तत्कार्यं समुपस्थितम्
तो दिव्य सभेत, महान आत्मा असलेल्या महेंद्राकडे गेला आणि देवांच्या मध्ये घडलेली गोष्ट सांगितली.
तच्छ्रुत्वा देवराजस्तु निमीलितविलोचनः बृहस्पतिमुवाचेदं वाक्यं काले महाभुजः
हे ऐकून, देवांचा राजा डोळे मिटून, बलवान बृहस्पतीला योग्य वेळी असे बोलला.
सम्प्राप्तो ऽति विमर्दो ऽयं देवानां दानवैः सह कार्यं किमत्र तद्ब्रूहि नीत्युपायसमन्वितम्
आता देव आणि दानवांमध्ये मोठा संघर्ष उभा राहिला आहे; या वेळी काय करावे, ते तू योग्य उपायांसह सांग.
एतच्छ्रुत्वा तु वचनं महेन्द्रस्य गिरांपतिः इत्युवाच महाभागो बृहस्पतिरुदारधीः
महेंद्राचे हे शब्द ऐकून, वाणीचा स्वामी, तेजस्वी आणि उदार मनाचा बृहस्पती असे म्हणाला.
सामपूर्वा स्मृता नीतिश् चतुरङ्गा पताकिनी जिगीषतां सुरश्रेष्ठ स्थितिरेषा सनातनी
सर्वप्रथम सामोपचार, आणि चारही अंगांनी सज्ज, पताका असलेली नीती ही नेहमीच विजय मिळवू इच्छिणाऱ्यांसाठी योग्य आहे, हे देवश्रेष्ठ.
साम भेदस्तथा दानं दण्डश्चाङ्गचतुष्टयम् नीतौ क्रमाद्देशकालरिपुयोग्यक्रमादिदम्
साम, भेद, दान आणि दंड—हे नीतीचे चार भाग आहेत, ते देश, काळ, शत्रू आणि प्रसंगानुसार योग्य क्रमाने वापरावेत.
न शान्तिगोचरे लुब्धः क्रूरो लब्धसमाश्रयः संतापितः खलो याति साध्यतां भ्रष्टसंशयः
लोभी, क्रूर आणि आधार मिळवलेला दुष्ट माणूस, जर त्रस्त झाला, तर शांत होऊ शकत नाही; दुष्ट माणूस शंका हरवली की कधीच वश होत नाही.
साम दैत्येषु नैवास्ति यतस्ते लब्धसंश्रयाः जातिधर्मेण वा भेद्या दानं प्राप्तश्रिये च किम्
दैत्यांमध्ये सामोपचार शक्य नाही, कारण त्यांना आधार मिळालेला आहे; ना जन्म किंवा धर्माने त्यांना फोडता येते, ना संपत्ती मिळालेल्यांना दानाचा उपयोग होतो.
एको ऽभ्युपायो दण्डो ऽत्र भवतां यदि रोचते दुर्जनेषु कृतं साम महद्याति च वन्ध्यताम्
येथे एकच उपाय उरतो—दंड, जर तो तुम्हाला मान्य असेल; दुष्टांशी सामोपचार केला तर तो व्यर्थच ठरतो.
भवादिति व्यवस्यन्ति क्रूराः साम महात्मनाम् ऋजुतामार्यबुद्धित्वं दयानीतिव्यतिक्रमम्
क्रूर लोक नेहमी समजतात की, महात्म्यांनी केलेला सामोपचार हा कमजोरी, सरळपणा, सज्जनता किंवा जास्त दयाळूपणा आहे.
मन्यन्ते दुर्जना नित्यं साम चापि भयोदयात् तस्माद् दुर्जनम् आक्रान्तुं श्रेयान्पौरुषसंश्रयः
दुष्ट लोक नेहमी समजतात की सामोपचार भीतीमुळेच होतो; म्हणून दुष्टांना वश करायला बळावरच अवलंबून राहणे उत्तम.
आक्रान्ते तु क्रिया युक्ता सतामेतन्महाव्रतम् दुर्जनः सुजनत्वाय कल्पते न कदाचन
जेव्हा आक्रमण होते, तेव्हा सज्जनांनी कृती करणे योग्य असते—हेच त्यांचे मोठे व्रत आहे; दुष्ट कधीच सज्जन होत नाहीत.
सुजनो ऽपि स्वभावस्य त्यागं वाञ्छेत्कदाचन एवं मे बुध्यते बुद्धिर् यूयमत्र व्यवस्यत
सज्जन माणूससुद्धा कधी कधी आपला स्वभाव सोडावा असे वाटू शकतो; माझी बुद्धी असेच सांगते—आता तुम्हीच येथे निर्णय घ्या.
एवमुक्तः सहस्राक्ष एवमेवेत्युवाच तम् कर्तव्यतां स संचिन्त्य प्रोवाचामरसंसदि
असे ऐकून, सहस्रनेत्र इंद्र म्हणाला, 'तसेच होऊ द्या,' आणि काय करावे हे ठरवून, देवांच्या सभेत बोलला.
सावधानेन मे वाचं शृणुध्वं नाकवासिनः भवन्तो यज्ञभोक्तारस् तुष्टात्मानो ऽतिसात्त्विकाः
माझं बोलणं लक्षपूर्वक ऐका, हे स्वर्गवासी देवांनो. तुम्ही यज्ञांचे फळ उपभोगता, मनानं समाधानी आहात आणि अत्यंत शुद्ध स्वभावाचे आहात.
स्वे महिम्नि स्थिता नित्यं जगतः परिपालकाः भवतश्चानिमित्तेन बाधने दानवेश्वराः
तुम्ही नेहमीच आपल्या तेजात स्थित राहता आणि जगाचं रक्षण करता. पण, हे देवाधिपतींनो, दैत्यांचे प्रमुख कुठलाही कारण न देता तुमच्याशी विरोध करतात.