मातृभ्रातृपितृस्वसृसखिसम्बन्धिबान्धवान् अपि जन्मायुतैर्दृष्टान् अनुभूतान्सहस्रशः
आई, भाऊ, वडील, बहीण, मित्र, नातेवाईक आणि बंधू—आपण हजारो जन्मांत हजारो वेळा पाहिले आणि अनुभवले आहेत.
एतेषां मानसी कन्या विरजा नाम विश्रुता या पत्नी नहुषस्यासीद् ययातेर्जननी तथा
त्यांच्यात, मनातून उत्पन्न झालेली कन्या विरजा नावाने प्रसिद्ध आहे; ती नहुषाची पत्नी आणि ययातीची आई झाली.
एकाष्टकाभवत् पश्चाद् ब्रह्मलोके गता सती त्रय एते गणाः प्रोक्ताश् चतुर्थं तु वदाम्यतः
नंतर एकाष्टका जन्मली, ती सद्गुणी होती आणि ब्रह्मलोकात गेली; हे तीन गट सांगितले, आता मी चौथा सांगतो.
लोकास्तु मानसा नाम ब्रह्माण्डोपरि संस्थिताः येषां तु मानसी कन्या नर्मदा नाम विश्रुता
ब्रह्मांडाच्या वरती मानस नावाचे लोक आहेत; त्यांची मनातून उत्पन्न झालेली कन्या नर्मदा म्हणून प्रसिद्ध आहे.
सोमपा नाम पितरो यत्र तिष्ठन्ति शाश्वताः धर्ममूर्तिधराः सर्वे परतो ब्रह्मणः स्मृताः
तेथे सोमपा नावाचे पितर नेहमी वास करतात, सर्वजण धर्ममूर्ती धारण करणारे आणि ब्रह्माच्या पलीकडे मानले जातात.
उत्पन्नाः स्वधया ते तु ब्रह्मत्वं प्राप्य योगिनः कृत्वा सृष्ट्यादिकं सर्वं मानसे साम्प्रतं स्थिताः
ते स्वधा पासून उत्पन्न झाले, योगाने ब्रह्मपद मिळवले आणि सर्व सृष्टी मनाने करून आता तेथे स्थिर आहेत.
नर्मदा नाम तेषां तु कन्या तोयवहा सरित् भूतानि या पावयति दक्षिणापथगामिनी
त्यांची कन्या नर्मदा नावाने ओळखली जाते, ती जलवाहिनी नदी आहे, दक्षिण दिशेला वाहत सर्व प्राण्यांना पावन करते.
तेभ्यः सर्वे तु मनवः प्रजाः सर्गेषु निर्मिताः ज्ञात्वा श्राद्धानि कुर्वन्ति धर्माभावे ऽपि सर्वदा
त्यांच्यापासून सर्व मनू आणि प्रजा सृष्टीच्या काळात निर्माण झाली; हे जाणून लोक नेहमी श्राद्ध करतात, धर्म नसला तरीही.
तेभ्य एव पुनः प्राप्तुं प्रसादाद्योगसंततिम् पितॄणामादिसर्गे तु श्राद्धमेव विनिर्मितम्
त्यांच्यापासूनच कृपा आणि योगाची अखंड परंपरा पुन्हा मिळते; सृष्टीच्या आरंभी पितरांसाठी श्राद्ध निर्माण झाले.
सर्वेषां राजतं पात्रम् अथवा रजतान्वितम् दत्तं स्वधा पुरोधाय पितॄन् प्रीणाति सर्वदा
चांदीचे पात्र किंवा चांदीने सुशोभित पात्र, स्वधा पुढे ठेवून अर्पण केले, तर ते पितरांना नेहमी आनंद देतात.
अग्नीषोमयमानां तु कार्यमाप्यायनं बुधः अग्न्यभावे ऽपि विप्रस्य प्राणाव् अपि जले ऽथवा
ज्ञानी माणसाने अग्नीसोमीय मंत्रांनी आप्यायन विधी करावा; अग्नी नसला तरी ब्राह्मणाने प्राण किंवा पाणी यांचा वापर करावा.
अजाकर्णे ऽश्वकर्णे वा गोष्ठे वा सलिलान्तिके पितॄणाम् अम्बरं स्थानं दक्षिणा दिक्प्रशस्यते
अजाकार्ण किंवा अश्वकार्ण झाडाच्या मुळाशी, गोठ्यात किंवा पाण्याजवळ, दक्षिण दिशा पितरांसाठी उत्तम स्थान मानली जाते.
प्राचीनावीतमुदकं तिलाः सव्याङ्गमेव च दर्भा मांसं च पाठीनं गोक्षीरं मधुरा रसाः
पूर्वेकडून हाताने ओतलेले पाणी, तीळ, दुर्वा, पाठीण मासा, गायीचे दूध आणि गोड पदार्थ हे सर्व योग्य आहेत.
खड्गलोहामिषमधुकुशश्यामाकशालयः यवनीवारमुद्गेक्षुशुक्लपुष्पघृतानि च
खड्गशिंगी, मांस, मध, कुशा, काळे धान्य, तांदूळ, ज्वारी, गहू, मुग, ऊस, पांढरी फुले आणि तूप—
वल्लभानि प्रशस्तानि पितॄणामिह सर्वदा द्वेष्याणि सम्प्रवक्ष्यामि श्राद्धे वर्ज्यानि यानि तु
हे सर्व पितरांना नेहमी प्रिय आणि योग्य आहेत; आता मी श्राद्धात वर्ज्य असलेली आणि अप्रिय गोष्टी सांगतो.
मसूरशणनिष्पावराजमाषकुसुम्भिकाः पद्मबिल्वार्कधत्तूरपारिभद्राटरूषकाः
मसूर, भेंडी, निश्पाव, राजमाष, कुसुंभ, कमळ, बेल, अर्क, धत्तूरा, पारिभद्र आणि अटरुषक—
न देयाः पितृकार्येषु पयश्चाजाविकं तथा कोद्रवोदारचणकाः कपित्थं मधुकातसी
या गोष्टी पितरकार्याला देऊ नयेत, तसेच शेळीचे दूध, कोद्रव, उदार, चणा, कपित्थ, मधुक आणि अतसीही देऊ नयेत.
एतान्यपि न देयानि पितृभ्यः प्रियमिच्छता पितॄन् प्रीणाति यो भक्त्या ते पुनः प्रीणयन्ति तम्
हे सर्व पितरांना प्रिय असावे असे ज्यांना वाटते, त्यांनी देऊ नयेत; जो भक्तीने पितरांना संतुष्ट करतो, त्याला पितरही संतुष्ट करतात.
यच्छन्ति पितरः पुष्टिं स्वर्गारोग्यं प्रजाफलम् देवकार्यादपि पुनः पितृकार्यं विशिष्यते
पितरांनी आपल्याला पोषण, स्वर्ग, आरोग्य आणि संतती मिळते; खरंतर, देवांसाठी केलेल्या कर्मांपेक्षा पितरांसाठी केलेली कर्मे अधिक श्रेष्ठ मानली जातात.
देवतानां च पितरः पूर्वमाप्यायनं स्मृतम् शीघ्रप्रसादास्त्वक्रोधा निःशस्त्राः स्थिरसौहृदाः
देवतांमध्ये पितरांना सर्वात आधी स्मरण केले जाते, कारण तेच सर्वांना तृप्त करतात. ते लवकर प्रसन्न होतात, कधीच रागावत नाहीत, शस्त्र न धरणारे आणि कायमचे मित्र असतात.
शान्तात्मानः शौचपराः सततं प्रियवादिनः भक्तानुरक्ताः सुखदाः पितरः पूर्वदेवताः
पितरांचे मन शांत असते, ते नेहमी पवित्रतेला महत्त्व देतात, गोड बोलतात, भक्तांवर प्रेम करतात आणि सुख देतात. हेच प्राचीन देवता आहेत.
हविष्मतामाधिपत्ये श्राद्धदेवः स्मृतो रविः एतद्वः सर्वमाख्यातं पितृवंशानुकीर्तनम् पुण्यं पवित्रम् आयुष्यं कीर्तनीयं सदा नृभिः
हवन करणाऱ्यांसाठी सूर्य हा श्राद्धाचा देव मानला जातो. पितरांच्या वंशाचे हे सर्व पुण्य, पवित्र आणि आयुष्य वाढवणारे वर्णन मी सांगितले आहे; हे नेहमी लोकांनी गौरवावे.
श्रुत्वैतत् सर्वम् अखिलं मनुः पप्रच्छ केशवम् श्राद्धकालं च विविधं श्राद्धभेदं तथैव च
हे सर्व ऐकल्यावर मनूंनी केशवाला विविध श्राद्धकाळ आणि श्राद्धाचे प्रकार याबद्दल विचारले.
श्राद्धेषु भोजनीया ये ये च वर्ज्या द्विजातयः कस्मिन्वासरभागे वा पितृभ्यः श्राद्धमाचरेत्
श्राद्धावेळी कोणत्या द्विजांना जेवू घालावे आणि कोणांना टाळावे? पितरांसाठी श्राद्ध दिवसाच्या कोणत्या वेळी करावे?
कस्मिन्दत्तं कथं याति श्राद्धं तु मधुसूदन विधिना केन कर्तव्यं कथं प्रीणाति तत्पितॄन्
मधुसूदना, श्राद्धात दिलेले दान कधी आणि कसे पितरांपर्यंत पोहोचते? ते कोणत्या पद्धतीने करावे आणि त्याने पितरांची कशी तृप्ती होते?
कुर्यादहरहः श्राद्धम् अन्नाद्येनोदकेन वा पयोमूलफलैर् वापि पितृभ्यः प्रीतिमावहन्
माणसाने रोज अन्न, पाणी, दूध, कंद किंवा फळांनी श्राद्ध करावे, त्यामुळे पितरांना समाधान मिळते.
नित्यं नैमित्तिकं काम्यं त्रिविधं श्राद्धमुच्यते नित्यं तावत्प्रवक्ष्यामि अर्घ्यावाहनवर्जितम्
श्राद्ध तीन प्रकारचे असते: नित्य, नैमित्तिक आणि काम्य. आता मी नित्य श्राद्ध सांगतो, ज्यात अर्घ्य व स्वागत नसते.
अदैवं तद्विजानीयात् पार्वणं पर्वसु स्मृतम् पार्वणं त्रिविधं प्रोक्तं शृणु तावन्महीपते
हे देवांसाठी नसून, पर्वकाळी केले जाणारे पार्वण श्राद्ध आहे. पार्वण तीन प्रकारचे असते; हे ऐक, राजन.
पार्वणे ये नियोज्यास्तु ताञ्शृणुष्व नराधिप पञ्चाग्निः स्नातकश्चैव त्रिसुपर्णः षडङ्गवित्
राजाधिराज, पार्वण श्राद्धासाठी कोणते लोक योग्य आहेत ते ऐक: पंचाग्नी, स्नातक, त्रिसुपर्ण जाणणारा आणि षडंग वेदांचा ज्ञाता.
श्रोत्रियः श्रोत्रियसुतो विधिवाक्यविशारदः सर्वज्ञो वेदविन्मन्त्री ज्ञातवंशः कुलान्वितः
श्रौत ब्राह्मण, त्याचा मुलगा, विधिवचन जाणणारा, सर्वज्ञ, वेद आणि मंत्रांचा जाणकार, वंश माहित असलेला आणि चांगल्या घराण्यातला.