इत्येते सप्त विज्ञेया वासिष्ठा ब्रह्मवादिनः विश्वामित्रश्च गाधेयो देवरातस्तथा बलः
हे सात वसिष्ठ वंशातील ब्रह्मवेत्यांमध्ये ओळखले जातात; विश्वामित्र, गाधीपुत्र, देवरात आणि बल हे देखील आहेत.
तथा विद्वान्मधुच्छन्दा ऋषिश्चान्यो ऽघमर्षणः अष्टको लोहितश्चैव भृतकीलश्च माम्बुधिः
विद्वान मधुच्छंद, दुसरे ऋषी अघमर्षण, अष्टक, लोहित, भृतकील आणि माम्बुधि हे देखील आहेत.
देवश्रवा देवरातः पुराणश्च धनंजयः शिशिरश्च महातेजाः शालङ्कायन एव च
देवश्रवा, देवरात, पुराण, धनंजय, तेजस्वी शिशिर आणि शालंकायन हे देखील आहेत.
त्रयोदशैते विज्ञेया ब्रह्मिष्ठाः कौशिका वराः अगस्त्यो ऽथ दृढद्युम्न इन्द्रबाहुस्तथैव च
हे तेरा कौशिक वंशातील श्रेष्ठ ब्रह्मिष्ठ ऋषी मानले जातात; अगस्त्य, दृढद्युम्न आणि इंद्रबाहु हे देखील आहेत.
ब्रह्मिष्ठागस्तयो ह्येते त्रयः परमकीर्तयः मनुर्वैवस्वतश्चैव ऐलो राजा पुरूरवाः
हे तीन — अगस्त्य — हे प्रसिद्ध ब्रह्मिष्ठ ऋषी आहेत; मनु वैवस्वत आणि इला यांचा पुत्र राजा पुरूरवा हे देखील आहेत.
क्षत्रियाणां वरा ह्येते विज्ञेया मन्त्रवादिनः भलन्दकश्च वासाश्वः संकीलश्चैव ते त्रयः
हे क्षत्रियांमधील मंत्र जाणणारे श्रेष्ठ ऋषी आहेत; भलंदक, वासाश्व आणि संकील — हे तिघे.
एते मन्त्रकृतो ज्ञेया वैश्यानां प्रवराः सदा इति द्विनवतिः प्रोक्ता मन्त्रायैश्च बहिष्कृताः
हे वैश्यांमधील मंत्रांचे कर्ते म्हणून नेहमी ओळखले जातात; अशा प्रकारे बाण ninety-two मंत्रांपासून वगळलेले आहेत.
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्या ऋषिपुत्रान्निबोधत ऋषीकाणां सुता ह्येते ऋषिपुत्राः श्रुतर्षयः
ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य — आता ऋषींच्या पुत्रांची ऐका; हे ऋषिकांचे पुत्र असून, ते शास्त्रज्ञ ऋषी म्हणून प्रसिद्ध आहेत.
कथं मत्स्येन कथितस् तारकस्य वधो महान् कस्मिन्काले विनिर्वृत्ता कथेयं सूतनन्दन
सूतपुत्रा, मत्स्याने तारकाचा वध कसा सांगितला? ही मोठी गोष्ट नेमक्या कोणत्या काळात घडली, ते सांग.
त्वन्मुखक्षीरसिन्धूत्था कथेयममृतात्मिका कर्णाभ्यां पिबतां तृप्तिर् अस्माकं न प्रजायते इदं मुने समाख्याहि महाबुद्धे मनोगतम्
तुझ्या तोंडातून जणू अमृतासारखी ही कथा ऐकली, तरी आमच्या कानांना समाधान मिळत नाही. महाज्ञानी ऋषी, कृपया तुझ्या मनातली गोष्ट आम्हाला सांग.
पृष्टस्तु मनुना देवो मत्स्यरूपी जनार्दनः कथं शरवणे जातो देवः षड्वदनो विभो
मनूने विचारल्यावर, मत्स्यरूपातील जनार्दन देवाला विचारले गेले – हे महाबळशाली, षडानन देव शरवणात कसा जन्मला?
एतत्तु वचनं श्रुत्वा पार्थिवस्यामितौजसः उवाच भगवान्प्रीतो ब्रह्मसूनुर्महामतिम्
त्या तेजस्वी राजाच्या ह्या शब्दांनी प्रसन्न होऊन, ब्रह्मपुत्र भगवंताने मोठ्या बुद्धीने उत्तर दिले.
वज्राङ्गो नाम दैत्यो ऽभूत् तस्य पुत्रस्तु तारकः सुरानुद्वासयामास पुरेभ्यः स महाबलः
वज्रांग नावाचा एक दैत्य होता. त्याचा मुलगा तारक. त्या बलाढ्याने देवांना त्यांच्या नगरांतून हाकलून दिले.
ततस्ते ब्रह्मणो ऽभ्याशं जग्मुर्भयनिपीडिताः भीतांश्च त्रिदशान्दृष्ट्वा ब्रह्मा तेषामुवाच ह
मग भीतीने ग्रस्त होऊन सर्व देव ब्रह्माजवळ गेले. त्यांना घाबरलेले पाहून ब्रह्मा म्हणाले.
संत्यजध्वं भयं देवाः शंकरस्यात्मजः शिशुः तुहिनाचलदौहित्रस् तं हनिष्यति दानवम्
देवांनो, भीती सोडा. शंकराचा मुलगा, हिमालयाचा नातू, एक लहान बाळ, तोच दानवाचा वध करील.
ततः काले तु कस्मिंश्चिद् दृष्ट्वा वै शैलजां शिवः स्वरेतो वह्निवदने व्यसृजत्कारणान्तरे
नंतर एके काळी, शंकराने पर्वतराजाची कन्या पाहिली आणि दुसऱ्या कारणासाठी आपले वीर्य अग्नीच्या तोंडात सोडले.
तत्प्राप्तं वह्निवदने रेतो देवानतर्पयत् विदार्य जठराण्येषाम् अजीर्णं निर्गतं मुने
अग्नीच्या तोंडात गेलेले ते वीर्य इतके प्रखर होते की देवांचे पोट फाडून ते अपच अवस्थेत बाहेर पडले, हे मुनी.
पतितं तत्सरिद्वरां ततस्तु शरकानने तस्मात्तु स समुद्भूतो गुहो दिनकरप्रभः
ते वीर्य पवित्र नदीत पडले आणि मग शरवनाच्या अरण्यात गेले. तिथून सूर्याप्रमाणे तेजस्वी गुहाचा जन्म झाला.
स सप्तदिवसो बालो निजघ्ने तारकासुरम् एवं श्रुत्वा ततो वाक्यं तम् ऊचुर् ऋषिसत्तमाः
तो सात दिवसांचा बाळ होता, पण त्यानेच तारकासुराचा वध केला. हे ऐकून श्रेष्ठ ऋषींनी असे विचारले.
अत्याश्चर्यवती रम्या कथेयं पापनाशिनी विस्तरेण हि नो ब्रूहि याथातथ्येन शृण्वताम्
ही कथा फारच अद्भुत, रम्य आणि पाप नष्ट करणारी आहे. आम्ही ऐकत आहोत, म्हणून कृपया विस्ताराने व सत्याने सांग.
वज्राङ्गो नाम दैत्येन्द्रः कस्य वंशोद्भवः पुरा यस्याभूत्तारकः पुत्रः सुरप्रमथनो बली
पूर्वी वज्रांग नावाचा दैत्यांचा राजा कोणत्या कुळात जन्मला? त्याचा मुलगा तारक, जो देवांचा शत्रू होता, तो कोणाचा वंशज?
निर्मितः को वधे चाभूत् तस्य दैत्येश्वरस्य तु गुहजन्म तु कार्त्स्न्येन अस्माकं ब्रूहि मानद
तो दैत्यराज नेमका कोणी निर्माण केला, आणि त्याचा वध का झाला? मानद, गुहाचा जन्मही सविस्तर सांग.
मानसो ब्रह्मणः पुत्रो दक्षो नाम प्रजापतिः षष्टिं सो ऽजनयत्कन्या वैरिण्यामेव नः श्रुतम्
ब्रह्माचा मानसपुत्र दक्ष प्रजापती होता. त्याने साठ कन्या उत्पन्न केल्या, हे आम्ही वैरिणीकडून ऐकले आहे.
ददौ स दश धर्माय कश्यपाय त्रयोदश सप्तविंशतिं सोमाय चतस्रो ऽरिष्टनेमये
त्याने दहा कन्या धर्माला, तेरा कश्यपाला, सत्तावीस सोमाला आणि चार अरिष्टनेमिला दिल्या.
द्वे वै बाहुकपुत्राय द्वे वै चाङ्गिरसे तथा द्वे कृशाश्वाय विदुषे प्रजापतिसुतः प्रभुः
दोन कन्या बाहुकपुत्राला, दोन अङ्गिरसाला आणि दोन विद्वान क्रीशाश्वालाही दिल्या.
अदितिर्दितिर्दनुर्विश्वा ह्य् अरिष्टा सुरसा तथा सुरभिर्विनता चैव ताम्रा क्रोधवशा इरा
अदिती, दिती, दनु, विश्वा, अरिष्टा, सुरसा, सुरभि, विनता, ताम्रा, क्रोधवशा आणि इरा.
कद्रूर्मुनिश्च लोकस्य मातरो गोषु मातरः तासां सकाशाल्लोकानां जङ्गमस्थावरात्मनाम्
कद्रू आणि कद्रू ऋषी या जगाच्या मातां आहेत; गायींमध्येही माताच असतात. या सर्व मातांकडूनच सगळ्या सजीव आणि स्थावर जीवांचा जन्म होतो.
जन्म नानाप्रकाराणां ताभ्यो ऽन्ये देहिनः स्मृताः देवेन्द्रोपेन्द्रपूषाद्याः सर्वे ते दितिजा मताः
त्यांच्यापासून अनेक प्रकारच्या जीवांचा जन्म होतो; इतर देहधारी सुद्धा त्यांच्यापासूनच मानले जातात. देव, इंद्र, उपेंद्र, पूषा आणि इतर सर्वजण दितीचेच मुले समजले जातात.
दितेः सकाशाल्लोकास्तु हिरण्यकशिपादयः दानवाश्च दनोः पुत्रा गावश्च सुरभीसुताः
दितीपासून हिरण्यकशिपू आणि इतर जीव जन्मले; दानूच्या मुलांना दानव म्हणतात, आणि सुरभीपासून गायी उत्पन्न झाल्या.
पक्षिणो विनतापुत्रा गरुडप्रमुखाः स्मृताः नागाः कद्रूसुता ज्ञेयाः शेषाश्चान्ये ऽपि जन्तवः
विनतेचे पुत्र, गरुड प्रमुख, हे पक्षी मानले जातात; कद्रूच्या मुलांना नाग म्हणतात, आणि इतरही अनेक जीव आहेत.