सुमूर्तिमन्तः पितरो वसिष्ठस्य सुताः स्मृताः नाम्ना तु मानसाः सर्वे सर्वे ते धर्ममूर्तयः
वसिष्ठांचे पुत्र सुंदर रूपधारी पितर म्हणून ओळखले जातात. त्यांना सर्वांना मानस असे नाव आहे आणि ते सर्व धर्माचे मूर्तिमंत स्वरूप आहेत.
ज्योतिर्भासिषु लोकेषु ये वसन्ति दिवः परम् विराजमानाः क्रीडन्ति यत्र ते श्राद्धदायिनः
ज्या तेजस्वी लोकांत हे पितर स्वर्गात राहतात, तिथे ते उजळून निघतात आणि आनंदाने विहरतात. तेच श्राद्धाच्या वेळी अर्घ्य स्वीकारतात.
सर्वकामसमृद्धेषु विमानेष्वपि पादजाः किं पुनः श्राद्धदा विप्रा भक्तिमन्तः क्रियान्विताः
ज्यांचा जन्म पायातून झाला, तेही सर्व इच्छांनी परिपूर्ण विमानांत राहतात. मग श्राद्ध करणारे, भक्तीने आणि विधीने युक्त ब्राह्मण तर किती अधिक सुखी असतील!
गौर् नाम कन्या येषां तु मानसी दिवि राजते शुक्रस्य दयिता पत्नी साध्यानां कीर्तिवर्धिनी
त्यांच्यात गौर नावाची मानस कन्या स्वर्गात तेजाने चमकत आहे. ती शुक्राची प्रिय पत्नी आणि साध्यांमध्ये प्रसिद्ध आहे.
मरीचिगर्भा नाम्ना तु लोका मार्तण्डमण्डले पितरो यत्र तिष्ठन्ति हविष्मन्तो ऽङ्गिरःसुताः
मरीचिगर्भ नावाचे लोक, जे सूर्याच्या मंडलात आहेत, तिथे अंगिरसांचे पुत्र असणारे आणि हविष्य घेणारे पितर राहतात.
तीर्थश्राद्धप्रदा यान्ति ये च क्षत्रियसत्तमाः राज्ञां तु पितरस्ते वै स्वर्गमोक्षफलप्रदाः
जे श्रेष्ठ क्षत्रिय तीर्थस्थळी श्राद्ध करतात, तेच राजांच्या पितर आहेत आणि स्वर्ग व मोक्ष फळ देणारे आहेत.
एतेषां मानसी कन्या यशोदा लोकविश्रुता पत्नी ह्य् अंशुमतः श्रेष्ठा स्नुषा पञ्चजनस्य च
त्यांच्यात मानस कन्या यशोदा, जी सर्व लोकांत प्रसिद्ध आहे, ती अंशुमताची मुख्य पत्नी आणि पंचजनाची सून झाली.
जनन्यथ दिलीपस्य भगीरथपितामही लोकाः कामदुघा नाम कामभोगफलप्रदाः
ती दिलीपाची माता आणि भागीरथाची आजी होती. कामदुघा नावाचे लोक सर्व इच्छित सुख देणारे म्हणून ओळखले जातात.
सुस्वधा नाम पितरो यत्र तिष्ठन्ति सुव्रताः आज्यपा नाम लोकेषु कर्दमस्य प्रजापतेः
जिथे सुस्वधा नावाचे पुण्यवान पितर राहतात, तिथेच आज्यपा नावाचे लोक आहेत, जे कर्दम प्रजापतीचे आहेत.
पुलहाङ्गजदायादा वैश्यास्तान्भावयन्ति च यत्र श्राद्धकृतः सर्वे पश्यन्ति युगपद्गताः
पुलह आणि अंगिरस यांच्या वंशजांनी, जे वैश्य आहेत, त्यांना सन्मान दिला. तिथे श्राद्ध करणारे सर्वजण एकाच वेळी त्यांना पाहतात.
मातृभ्रातृपितृस्वसृसखिसम्बन्धिबान्धवान् अपि जन्मायुतैर्दृष्टान् अनुभूतान्सहस्रशः
आई, भाऊ, वडील, बहीण, मित्र, नातेवाईक आणि बंधू—आपण हजारो जन्मांत हजारो वेळा पाहिले आणि अनुभवले आहेत.
एतेषां मानसी कन्या विरजा नाम विश्रुता या पत्नी नहुषस्यासीद् ययातेर्जननी तथा
त्यांच्यात, मनातून उत्पन्न झालेली कन्या विरजा नावाने प्रसिद्ध आहे; ती नहुषाची पत्नी आणि ययातीची आई झाली.
एकाष्टकाभवत् पश्चाद् ब्रह्मलोके गता सती त्रय एते गणाः प्रोक्ताश् चतुर्थं तु वदाम्यतः
नंतर एकाष्टका जन्मली, ती सद्गुणी होती आणि ब्रह्मलोकात गेली; हे तीन गट सांगितले, आता मी चौथा सांगतो.
लोकास्तु मानसा नाम ब्रह्माण्डोपरि संस्थिताः येषां तु मानसी कन्या नर्मदा नाम विश्रुता
ब्रह्मांडाच्या वरती मानस नावाचे लोक आहेत; त्यांची मनातून उत्पन्न झालेली कन्या नर्मदा म्हणून प्रसिद्ध आहे.
सोमपा नाम पितरो यत्र तिष्ठन्ति शाश्वताः धर्ममूर्तिधराः सर्वे परतो ब्रह्मणः स्मृताः
तेथे सोमपा नावाचे पितर नेहमी वास करतात, सर्वजण धर्ममूर्ती धारण करणारे आणि ब्रह्माच्या पलीकडे मानले जातात.
उत्पन्नाः स्वधया ते तु ब्रह्मत्वं प्राप्य योगिनः कृत्वा सृष्ट्यादिकं सर्वं मानसे साम्प्रतं स्थिताः
ते स्वधा पासून उत्पन्न झाले, योगाने ब्रह्मपद मिळवले आणि सर्व सृष्टी मनाने करून आता तेथे स्थिर आहेत.
नर्मदा नाम तेषां तु कन्या तोयवहा सरित् भूतानि या पावयति दक्षिणापथगामिनी
त्यांची कन्या नर्मदा नावाने ओळखली जाते, ती जलवाहिनी नदी आहे, दक्षिण दिशेला वाहत सर्व प्राण्यांना पावन करते.
तेभ्यः सर्वे तु मनवः प्रजाः सर्गेषु निर्मिताः ज्ञात्वा श्राद्धानि कुर्वन्ति धर्माभावे ऽपि सर्वदा
त्यांच्यापासून सर्व मनू आणि प्रजा सृष्टीच्या काळात निर्माण झाली; हे जाणून लोक नेहमी श्राद्ध करतात, धर्म नसला तरीही.
तेभ्य एव पुनः प्राप्तुं प्रसादाद्योगसंततिम् पितॄणामादिसर्गे तु श्राद्धमेव विनिर्मितम्
त्यांच्यापासूनच कृपा आणि योगाची अखंड परंपरा पुन्हा मिळते; सृष्टीच्या आरंभी पितरांसाठी श्राद्ध निर्माण झाले.
सर्वेषां राजतं पात्रम् अथवा रजतान्वितम् दत्तं स्वधा पुरोधाय पितॄन् प्रीणाति सर्वदा
चांदीचे पात्र किंवा चांदीने सुशोभित पात्र, स्वधा पुढे ठेवून अर्पण केले, तर ते पितरांना नेहमी आनंद देतात.
अग्नीषोमयमानां तु कार्यमाप्यायनं बुधः अग्न्यभावे ऽपि विप्रस्य प्राणाव् अपि जले ऽथवा
ज्ञानी माणसाने अग्नीसोमीय मंत्रांनी आप्यायन विधी करावा; अग्नी नसला तरी ब्राह्मणाने प्राण किंवा पाणी यांचा वापर करावा.
अजाकर्णे ऽश्वकर्णे वा गोष्ठे वा सलिलान्तिके पितॄणाम् अम्बरं स्थानं दक्षिणा दिक्प्रशस्यते
अजाकार्ण किंवा अश्वकार्ण झाडाच्या मुळाशी, गोठ्यात किंवा पाण्याजवळ, दक्षिण दिशा पितरांसाठी उत्तम स्थान मानली जाते.
प्राचीनावीतमुदकं तिलाः सव्याङ्गमेव च दर्भा मांसं च पाठीनं गोक्षीरं मधुरा रसाः
पूर्वेकडून हाताने ओतलेले पाणी, तीळ, दुर्वा, पाठीण मासा, गायीचे दूध आणि गोड पदार्थ हे सर्व योग्य आहेत.
खड्गलोहामिषमधुकुशश्यामाकशालयः यवनीवारमुद्गेक्षुशुक्लपुष्पघृतानि च
खड्गशिंगी, मांस, मध, कुशा, काळे धान्य, तांदूळ, ज्वारी, गहू, मुग, ऊस, पांढरी फुले आणि तूप—
वल्लभानि प्रशस्तानि पितॄणामिह सर्वदा द्वेष्याणि सम्प्रवक्ष्यामि श्राद्धे वर्ज्यानि यानि तु
हे सर्व पितरांना नेहमी प्रिय आणि योग्य आहेत; आता मी श्राद्धात वर्ज्य असलेली आणि अप्रिय गोष्टी सांगतो.
मसूरशणनिष्पावराजमाषकुसुम्भिकाः पद्मबिल्वार्कधत्तूरपारिभद्राटरूषकाः
मसूर, भेंडी, निश्पाव, राजमाष, कुसुंभ, कमळ, बेल, अर्क, धत्तूरा, पारिभद्र आणि अटरुषक—
न देयाः पितृकार्येषु पयश्चाजाविकं तथा कोद्रवोदारचणकाः कपित्थं मधुकातसी
या गोष्टी पितरकार्याला देऊ नयेत, तसेच शेळीचे दूध, कोद्रव, उदार, चणा, कपित्थ, मधुक आणि अतसीही देऊ नयेत.
एतान्यपि न देयानि पितृभ्यः प्रियमिच्छता पितॄन् प्रीणाति यो भक्त्या ते पुनः प्रीणयन्ति तम्
हे सर्व पितरांना प्रिय असावे असे ज्यांना वाटते, त्यांनी देऊ नयेत; जो भक्तीने पितरांना संतुष्ट करतो, त्याला पितरही संतुष्ट करतात.
यच्छन्ति पितरः पुष्टिं स्वर्गारोग्यं प्रजाफलम् देवकार्यादपि पुनः पितृकार्यं विशिष्यते
पितरांनी आपल्याला पोषण, स्वर्ग, आरोग्य आणि संतती मिळते; खरंतर, देवांसाठी केलेल्या कर्मांपेक्षा पितरांसाठी केलेली कर्मे अधिक श्रेष्ठ मानली जातात.
देवतानां च पितरः पूर्वमाप्यायनं स्मृतम् शीघ्रप्रसादास्त्वक्रोधा निःशस्त्राः स्थिरसौहृदाः
देवतांमध्ये पितरांना सर्वात आधी स्मरण केले जाते, कारण तेच सर्वांना तृप्त करतात. ते लवकर प्रसन्न होतात, कधीच रागावत नाहीत, शस्त्र न धरणारे आणि कायमचे मित्र असतात.