ऋषिर्हिंसागतौ धातुर् विद्या सत्यं तपः श्रुतम् एष सन्निलयो यस्माद् ब्राह्मणस्तुततस् त्व् ऋषिः
ऋषी हा अहिंसा, विद्या, सत्य, तप आणि वेदांचा मूळ आहे. हे सर्व गुण एकत्र असल्यामुळे ब्राह्मणाचे आणि म्हणून ऋषीचे गौरव केले जाते.
निवृत्तिसमकालाच्च बुद्ध्याव्यक्त ऋषिस्त्वयम् ऋषते परमं यस्मात् परमर्षिस्ततः स्मृतः
संहाराच्या वेळी बुद्धीच्या साहाय्याने अव्यक्त तत्त्व ऋषी होते. कारण तो परमावस्थेला पोहोचतो, म्हणून त्याला परमऋषी म्हणतात.
गत्यर्थाद् ऋषतेर् धातोर् नामनिर्वृत्तिकारणम् यस्मादेष स्वयंभूतस् तस्माच्च ऋषिता मता
नामाची उत्पत्ती जी गती दर्शवणाऱ्या धातूपासून होते, आणि हा स्वतः जन्मलेला असल्यामुळे, त्याला ऋषी असे मानले जाते.
सेश्वराः स्वयमुद्भूता ब्रह्मणो मानसाः सुताः निवर्तमानैस्तैर्बुद्ध्या महान्परिगतः परः
ईश्वरासह ब्रह्माचे मानसपुत्र आपोआप प्रकट झाले; जेव्हा ते मागे सरले, तेव्हा त्यांच्या बुद्धीने महान आणि परम तत्त्व गाठले.
यस्माद् दृशपरत्वेन सह तस्मान्महर्षयः ईश्वराणां सुतास्तेषां मानसाश्चौरसाश्च वै
कारण, श्रेष्ठ दृष्टीसह ते महर्षी म्हणून ओळखले जातात; त्यांच्यातील ईश्वरांचे पुत्र हे काही मानसपुत्र आणि काही देहातून जन्मलेले आहेत.
ऋषिस्तस्मात्परत्वेन भूतादिरृषयस्ततः ऋषिपुत्रा ऋषीकास्तु मैथुनाद्गर्भसम्भवाः
म्हणून, परम तत्त्वापासून ऋषी उत्पन्न झाले, त्यांच्यापासून भूतादी ऋषी आले; ऋषींचे पुत्र, ज्यांना ऋषिका म्हणतात, ते स्त्री-पुरुष संयोगाने गर्भातून जन्मतात.
परत्वेन ऋषन्ते वै भूतादीनृषिकास्ततः ऋषिकाणां सुता ये तु विज्ञेया ऋषिपुत्रकाः
परम तत्त्वापासून ऋषी निर्माण झाले, भूतादींपासून ऋषिका झाले; आणि ऋषिकांचे जे पुत्र आहेत, त्यांना ऋषिपुत्रक म्हणतात.
श्रुत्वा ऋषं परत्वेन श्रुतास्तस्माच्छ्रुतर्षयः अव्यक्तात्मा महात्मा वा-हंकारात्मा तथैव च
जो परम प्रकारे ऋषी ऐकला जातो, त्याला श्रुतर्षी म्हणतात; अव्यक्त आत्मा, महान आत्मा आणि अहंकाराचा आत्मा असेही प्रकार आहेत.
भूतात्मा चेन्द्रियात्मा च तेषां तज्ज्ञानमुच्यते इत्येवमृषिजातिस्तु पञ्चधा नामविश्रुता
भूतांचा आत्मा आणि इंद्रियांचा आत्मा—यांचे ज्ञान सांगितले आहे; अशा प्रकारे ऋषींची वंशपरंपरा पाच नावांनी प्रसिद्ध आहे.
भृगुर्मरीचिरत्रिश्च अङ्गिराः पुलहः क्रतुः मनुर्दक्षो वसिष्ठश्च पुलस्त्यश्चापि ते दश
भृगु, मरीचि, अत्रि, अङ्गिरा, पुलह, क्रतु, मनु, दक्ष, वसिष्ठ आणि पुलस्त्य—हे दहा.
ब्रह्मणो मानसा ह्येते उत्पन्नाः स्वयमीश्वराः परत्वेनर्षयो यस्मान् मतास्तस्मान्महर्षयः
हे सर्व ब्रह्माचे मानसपुत्र, स्वतः प्रकट झालेले ईश्वर आहेत; कारण ते श्रेष्ठ ऋषी आहेत म्हणून त्यांना महर्षी म्हणतात.
ईश्वराणां सुतास्त्वेषाम् ऋषयस्तान्निबोधत काव्यो बृहस्पतिश्चैव कश्यपश्च्यवनस्तथा
या ईश्वरांचे पुत्र ऋषी आहेत; ते ऐका—काव्य, बृहस्पति, कश्यप आणि च्यवन.
उतथ्यो वामदेवश्च अगस्त्यः कौशिकस्तथा कर्दमो वालखिल्याश्च विश्रवाः शक्तिवर्धनः
उतथ्य, वामदेव, अगस्त्य, कौशिक, कर्दम, वालखिल्य, विश्ववा आणि शक्तिवर्धन.
इत्येते ऋषयः प्रोक्तास् तपसा ऋषितां गताः तेषां पुत्रानृषीकांस्तु गर्भोत्पन्नान्निबोधत
हे सर्व ऋषी तपाने ऋषिपदाला पोहोचले; आता त्यांच्या गर्भातून जन्मलेल्या ऋषिकांचे पुत्र ऐका.
वत्सरो नग्नहूश् चैव भरद्वाजश्च वीर्यवान् ऋषिर्दीर्घतमाश्चैव बृहद्वक्षाः शरद्वतः
वत्सर, नग्नहू, बलवान भरद्वाज ऋषि, दीर्घतम, बृहद्वक्षा आणि शरद्वत.
वाजिश्रवाः सुचिन्तश्च शावश्च सपराशरः शृङ्गी च शङ्खपाच् चैव राजा वैश्रवणस्तथा
वाजीश्रवा, सुचिंत, शाव, पराशर, श्रुंगी, शंखप, आणि राजा वैश्रवण.
इत्येते ऋषिकाः सर्वे सत्येन ऋषितां गताः ईश्वरा ऋषयश्चैव ऋषीका ये च विश्रुताः
हे सर्व ऋषिका सत्याने ऋषिपदाला पोहोचले; ईश्वर, ऋषी आणि प्रसिद्ध ऋषिका.
एवं मन्त्रकृतः सर्वे कृत्स्नशश्च निबोधत भृगुः काश्यपः प्रचेता दधीचो ह्यात्मवानपि
अशा प्रकारे सर्व मंत्रकर्ते—भृगु, कश्यप, प्रचेत, आणि आत्मवान दधीच—हे पूर्णपणे ऐका.
ऊर्षो ऽथ जमदग्निश्च वेदः सारस्वतस्तथा आर्ष्टिषेणश्च्यवनश्च वीतहव्यः सवेधसः
ऊर्ष, जमदग्नि, वेद, सारस्वत, आर्ष्टिषेण, च्यवन, वीतहव्य आणि सवेदस.
वैन्यः पृथुर्दिवोदासो ब्रह्मवान्गृत्सशौनकौ एकोनविंशतिर्ह्येते भृगवो मन्त्रकृत्तमाः
वैन्य, पृथु, दिवोदास, ब्रह्मवान, गृत्स, शौनक—हे एकूण एकोणवीस भृगु श्रेष्ठ मंत्रकर्ते आहेत.
अङ्गिराश्चैव त्रितश्च भरद्वाजो ऽथ लक्ष्मणः कृतवाचस्तथा गर्गः स्मृतिसंकृतिरेव च
अंगिरस, त्रित, भरद्वाज, लक्ष्मण, कृतवाच, गर्ग आणि स्मृतिसंकृति हे ऋषी होते.
गुरुवीतश्च मान्धाता अम्बरीषस्तथैव च युवनाश्वः पुरुकुत्सः स्वश्रवस्तु सदस्यवान्
गुरुवीत, मान्धाता, अंबरीष, युवनाश्व, पुरुकुत्स, स्वश्रवस आणि सदस्यवान हे देखील होते.
अजमीढो ऽस्वहार्यश्च ह्य् उत्कलः कविरेव च पृषदश्वो विरूपश्च काव्यश्चैवाथ मुद्गलः
अजमीढ, अश्वहार्य, उत्कल, कवी, पृषदश्व, विरूप, काव्य आणि मुद्गल हे ऋषी होते.
उतथ्यश्च शरद्वांश्च तथा वाजिश्रवा अपि अपस्यौषः सुचित्तिश्च वामदेवस्तथैव च
उतथ्य, शरद्वान, वाजिश्रवा, अपस्यौष, सुचित्ती आणि वामदेव हे देखील होते.
ऋषिजो बृहच्छुक्लश्च ऋषिर्दीर्घतमा अपि कक्षीवांश्च त्रयस्त्रिंशत् स्मृता ह्यङ्गिरसां वराः
ऋषिज, बृहच्छुक्ल, दीर्घतम, कक्षीवान — असे त्रेतीस अंगिरस ऋषी श्रेष्ठ मानले जातात.
एते मन्त्रकृतः सर्वे काश्यपांस्तु निबोधत काश्यपः सहवत्सारो नैध्रुवो नित्य एव च
हे सर्व मंत्रांचे कर्ते आहेत; आता कश्यप ऋषींच्या वंशातील — कश्यप, सहवत्सर, नैध्रुव आणि नित्य — यांचा उल्लेख करतो.
असितो देवलश्चैव षडेते ब्रह्मवादिनः अत्रिर् अर्धस्वनश्चैव शावास्यो ऽथ गविष्ठिरः
असित, देवल — हे सहा ब्रह्मवेत्यांमध्ये गणले जातात; अत्रि, अर्धस्वन, शावास्य आणि गविष्ठिर हे देखील आहेत.
कर्णकश्च ऋषिः सिद्धस् तथा पूर्वातिथिश्च यः
कर्णक ऋषी, सिद्ध आणि पूर्वातिथी हे देखील या यादीत आहेत.
इत्येते त्वत्रयः प्रोक्ता मन्त्रकृत्षण्महर्षयः वसिष्ठश्चैव शक्तिश्च तृतीयश्च पराशरः
असे हे सहा महान ऋषी मंत्रांचे कर्ते म्हणून ओळखले जातात; वसिष्ठ, शक्ती आणि तिसरे पराशर हे देखील आहेत.
ततस्तु इन्द्रप्रतिमः पञ्चमस्तु भरद्वसुः षष्ठस्तु मित्रावरुणः सत्तमः कुण्डिनस्तथा
यानंतर इंद्रासारखे, पाचवे भरद्वसु; सहावे मित्रावरुण; आणि सातवे कुंडिन हे आहेत.