भूतभेदाश्च भूतेभ्यो जज्ञिरे तु परस्परम् संसिद्धिकारणं कार्यं सद्य एव विवर्तते
भूतांचे वेगळेपण एकमेकांतूनच निर्माण होते. नैसर्गिक कारण आणि परिणाम क्षणात प्रकट होतात.
यथोल्मुकात्तु विटपा एककालाद्भवन्ति हि तथा प्रवृत्ताः क्षेत्रज्ञाः कालेनैकेन कारणात्
जसा एकाच वेळी अग्नीच्या ज्वाळेतून अनेक फांद्या प्रकट होतात, तसाच एकाच काळात कारणामुळे क्षेत्रज्ञांची उत्पत्ती होते.
यथान्धकारे खद्योतः सहसा सम्प्रदृश्यते तथा निवृत्तो ह्यव्यक्तः खद्योत इव संज्वलन्
जसा अंधारात काजवा अचानक चमकतो, तसा अव्यक्त तत्त्व मागे घेतल्यावर काजव्यासारखा तेजस्वी दिसतो.
स महात्मा शरीरस्थस् तत्रैवेह प्रवर्तते महतस्तमसः पारे वैलक्षण्याद्विभाव्यते
तो महात्मा शरीरात वास करून तेथेच कार्य करतो. महत्तत्त्वाच्या अंधारापलीकडे त्याचे वेगळेपण ओळखता येते.
तत्रैव संस्थितो विद्वांस् तपसो ऽन्त इति श्रुतम् बुद्धिर्विवर्धतस्तस्य प्रादुर्भूता चतुर्विधा
तेथेच स्थित असलेल्या ज्ञानी पुरुषाला तपश्चर्येचा शेवट गाठल्याचे मानले जाते. त्याची बुद्धी वाढली की, चार प्रकारची प्रज्ञा प्रकट होते.
ज्ञानं वैराग्यमैश्वर्यं धर्मश्चेति चतुष्टयम् सांसिद्धिकान्यथैतानि अप्रतीतानि तस्य वै
ज्ञान, वैराग्य, ऐश्वर्य आणि धर्म — हे चार गुण नैसर्गिक असतात, पण त्या पुरुषाला ते वेगळेसे जाणवत नाहीत.
महात्मनः शरीरस्य चैतन्यात्सिद्धिरुच्यते पुरि शेते यतः पूर्वं क्षेत्रज्ञानं तथापि च
महात्म्याच्या शरीरातील चेतनेमुळे सिद्धी मिळते असे सांगितले जाते. तो आपल्या नगरीत विश्रांती घेतो, कारण पूर्वी तो क्षेत्रज्ञ होता.
पुरे शयनात्पुरुषो ज्ञानात्क्षेत्रज्ञ उच्यते यस्माद्धर्मात्प्रसूते हि तस्माद्वै धार्मिकस्तु सः
जो पुरुष नगरीत विश्रांती घेतो, त्याला ज्ञानामुळे क्षेत्रज्ञ म्हणतात. त्याच्यापासून धर्म उत्पन्न होतो, म्हणून तो धर्मात्मा आहे.
सांसिद्धिके शरीरे च बुद्ध्याव्यक्तस्तु चेतनः एवं विवृत्तः क्षेत्रज्ञः क्षेत्रं ह्यनभिसंधितः
नैसर्गिक शरीरात बुद्धीमुळे अव्यक्त तत्त्व चेतनाशील होते. अशा प्रकारे क्षेत्रज्ञ प्रकट होतो, आणि क्षेत्र मात्र हेतुरहित असते.
निवृत्तिसमकाले तु पुराणं तदचेतनम् क्षेत्रज्ञेन परिज्ञातं भोग्यो ऽयं विषयो मम
संहाराच्या वेळी तो प्राचीन तत्त्व जड आणि अचेतन होते. क्षेत्रज्ञाने त्याला ओळखले की, हा विषय माझ्या भोगासाठी आहे असे समजतो.
ऋषिर्हिंसागतौ धातुर् विद्या सत्यं तपः श्रुतम् एष सन्निलयो यस्माद् ब्राह्मणस्तुततस् त्व् ऋषिः
ऋषी हा अहिंसा, विद्या, सत्य, तप आणि वेदांचा मूळ आहे. हे सर्व गुण एकत्र असल्यामुळे ब्राह्मणाचे आणि म्हणून ऋषीचे गौरव केले जाते.
निवृत्तिसमकालाच्च बुद्ध्याव्यक्त ऋषिस्त्वयम् ऋषते परमं यस्मात् परमर्षिस्ततः स्मृतः
संहाराच्या वेळी बुद्धीच्या साहाय्याने अव्यक्त तत्त्व ऋषी होते. कारण तो परमावस्थेला पोहोचतो, म्हणून त्याला परमऋषी म्हणतात.
गत्यर्थाद् ऋषतेर् धातोर् नामनिर्वृत्तिकारणम् यस्मादेष स्वयंभूतस् तस्माच्च ऋषिता मता
नामाची उत्पत्ती जी गती दर्शवणाऱ्या धातूपासून होते, आणि हा स्वतः जन्मलेला असल्यामुळे, त्याला ऋषी असे मानले जाते.
सेश्वराः स्वयमुद्भूता ब्रह्मणो मानसाः सुताः निवर्तमानैस्तैर्बुद्ध्या महान्परिगतः परः
ईश्वरासह ब्रह्माचे मानसपुत्र आपोआप प्रकट झाले; जेव्हा ते मागे सरले, तेव्हा त्यांच्या बुद्धीने महान आणि परम तत्त्व गाठले.
यस्माद् दृशपरत्वेन सह तस्मान्महर्षयः ईश्वराणां सुतास्तेषां मानसाश्चौरसाश्च वै
कारण, श्रेष्ठ दृष्टीसह ते महर्षी म्हणून ओळखले जातात; त्यांच्यातील ईश्वरांचे पुत्र हे काही मानसपुत्र आणि काही देहातून जन्मलेले आहेत.
ऋषिस्तस्मात्परत्वेन भूतादिरृषयस्ततः ऋषिपुत्रा ऋषीकास्तु मैथुनाद्गर्भसम्भवाः
म्हणून, परम तत्त्वापासून ऋषी उत्पन्न झाले, त्यांच्यापासून भूतादी ऋषी आले; ऋषींचे पुत्र, ज्यांना ऋषिका म्हणतात, ते स्त्री-पुरुष संयोगाने गर्भातून जन्मतात.
परत्वेन ऋषन्ते वै भूतादीनृषिकास्ततः ऋषिकाणां सुता ये तु विज्ञेया ऋषिपुत्रकाः
परम तत्त्वापासून ऋषी निर्माण झाले, भूतादींपासून ऋषिका झाले; आणि ऋषिकांचे जे पुत्र आहेत, त्यांना ऋषिपुत्रक म्हणतात.
श्रुत्वा ऋषं परत्वेन श्रुतास्तस्माच्छ्रुतर्षयः अव्यक्तात्मा महात्मा वा-हंकारात्मा तथैव च
जो परम प्रकारे ऋषी ऐकला जातो, त्याला श्रुतर्षी म्हणतात; अव्यक्त आत्मा, महान आत्मा आणि अहंकाराचा आत्मा असेही प्रकार आहेत.
भूतात्मा चेन्द्रियात्मा च तेषां तज्ज्ञानमुच्यते इत्येवमृषिजातिस्तु पञ्चधा नामविश्रुता
भूतांचा आत्मा आणि इंद्रियांचा आत्मा—यांचे ज्ञान सांगितले आहे; अशा प्रकारे ऋषींची वंशपरंपरा पाच नावांनी प्रसिद्ध आहे.
भृगुर्मरीचिरत्रिश्च अङ्गिराः पुलहः क्रतुः मनुर्दक्षो वसिष्ठश्च पुलस्त्यश्चापि ते दश
भृगु, मरीचि, अत्रि, अङ्गिरा, पुलह, क्रतु, मनु, दक्ष, वसिष्ठ आणि पुलस्त्य—हे दहा.
ब्रह्मणो मानसा ह्येते उत्पन्नाः स्वयमीश्वराः परत्वेनर्षयो यस्मान् मतास्तस्मान्महर्षयः
हे सर्व ब्रह्माचे मानसपुत्र, स्वतः प्रकट झालेले ईश्वर आहेत; कारण ते श्रेष्ठ ऋषी आहेत म्हणून त्यांना महर्षी म्हणतात.
ईश्वराणां सुतास्त्वेषाम् ऋषयस्तान्निबोधत काव्यो बृहस्पतिश्चैव कश्यपश्च्यवनस्तथा
या ईश्वरांचे पुत्र ऋषी आहेत; ते ऐका—काव्य, बृहस्पति, कश्यप आणि च्यवन.
उतथ्यो वामदेवश्च अगस्त्यः कौशिकस्तथा कर्दमो वालखिल्याश्च विश्रवाः शक्तिवर्धनः
उतथ्य, वामदेव, अगस्त्य, कौशिक, कर्दम, वालखिल्य, विश्ववा आणि शक्तिवर्धन.
इत्येते ऋषयः प्रोक्तास् तपसा ऋषितां गताः तेषां पुत्रानृषीकांस्तु गर्भोत्पन्नान्निबोधत
हे सर्व ऋषी तपाने ऋषिपदाला पोहोचले; आता त्यांच्या गर्भातून जन्मलेल्या ऋषिकांचे पुत्र ऐका.
वत्सरो नग्नहूश् चैव भरद्वाजश्च वीर्यवान् ऋषिर्दीर्घतमाश्चैव बृहद्वक्षाः शरद्वतः
वत्सर, नग्नहू, बलवान भरद्वाज ऋषि, दीर्घतम, बृहद्वक्षा आणि शरद्वत.
वाजिश्रवाः सुचिन्तश्च शावश्च सपराशरः शृङ्गी च शङ्खपाच् चैव राजा वैश्रवणस्तथा
वाजीश्रवा, सुचिंत, शाव, पराशर, श्रुंगी, शंखप, आणि राजा वैश्रवण.
इत्येते ऋषिकाः सर्वे सत्येन ऋषितां गताः ईश्वरा ऋषयश्चैव ऋषीका ये च विश्रुताः
हे सर्व ऋषिका सत्याने ऋषिपदाला पोहोचले; ईश्वर, ऋषी आणि प्रसिद्ध ऋषिका.
एवं मन्त्रकृतः सर्वे कृत्स्नशश्च निबोधत भृगुः काश्यपः प्रचेता दधीचो ह्यात्मवानपि
अशा प्रकारे सर्व मंत्रकर्ते—भृगु, कश्यप, प्रचेत, आणि आत्मवान दधीच—हे पूर्णपणे ऐका.
ऊर्षो ऽथ जमदग्निश्च वेदः सारस्वतस्तथा आर्ष्टिषेणश्च्यवनश्च वीतहव्यः सवेधसः
ऊर्ष, जमदग्नि, वेद, सारस्वत, आर्ष्टिषेण, च्यवन, वीतहव्य आणि सवेदस.
वैन्यः पृथुर्दिवोदासो ब्रह्मवान्गृत्सशौनकौ एकोनविंशतिर्ह्येते भृगवो मन्त्रकृत्तमाः
वैन्य, पृथु, दिवोदास, ब्रह्मवान, गृत्स, शौनक—हे एकूण एकोणवीस भृगु श्रेष्ठ मंत्रकर्ते आहेत.