विज्ञेयः श्रवणाच्छ्रौतः स्मरणात्स्मार्त उच्यते इज्यावेदात्मकः श्रौतः स्मार्तो वर्णाश्रमात्मकः प्रत्यङ्गानि प्रवक्ष्यामि धर्मस्येह तु लक्षणम्
श्रवणाने श्रौत परंपरा ओळखली जाते; स्मरणाने स्मार्त परंपरा समजते. यज्ञ हे श्रौत परंपरेचे मूळ आहे; वर्णाश्रम हे स्मार्त परंपरेचे मूळ आहे. आता मी धर्माची इतर लक्षणे सांगतो.
दृष्टानुभूतमर्थं च यः पृष्टो न विगूहते यथाभूतप्रवादस्तु इत्येतत्सत्यलक्षणम्
जो विचारले असता पाहिलेले किंवा अनुभवल्याचे लपवत नाही, आणि वस्तुस्थितीप्रमाणेच सांगतो, तेच सत्याचे लक्षण आहे.
ब्रह्मचर्यं तपो मौनं निराहारत्वमेव च इत्येतत्तपसो रूपं सुघोरं तु दुरासदम्
ब्रह्मचर्य, तप, मौन आणि उपवास—ही तपस्येची रूपे आहेत, ती फार कठीण आणि दुर्मिळ मिळणारी आहेत.
पशूनां द्रव्यहविषाम् ऋक्सामयजुषां तथा ऋत्विजां दक्षिणायाश्च संयोगो यज्ञ उच्यते
पशू, वस्तू, हवि, ऋच, साम, यजुः, ऋत्विज आणि दक्षिणा यांचा एकत्रित योग म्हणजेच यज्ञ होय.
आत्मवत्सर्वभूतेषु यो हिताय शुभाय च वर्तते सततं हृष्टः क्रिया श्रेष्ठा दया स्मृता
जो सर्व प्राण्यांमध्ये स्वतःसारखेच कल्याण आणि भलेपणासाठी नेहमी आनंदाने वागतो, त्याची कृती म्हणजेच दया, आणि तीच श्रेष्ठ समजली जाते.
आक्रुष्टो ऽभिहतो यस्तु नाक्रोशेत्प्रहरेदपि अदुष्टो वाङ्मनःकायैस् तितिक्षुः सा क्षमा स्मृता
जो अपमानित किंवा मारला गेला तरीही न अपमान करतो, न मारतो, ज्याचे वाणी, मन आणि शरीर दोषरहित असते, आणि जो सहन करतो, त्यालाच क्षमा म्हणतात.
स्वामिना रक्ष्यमाणानाम् उत्सृष्टानां च सम्भ्रमे परस्वानाम् अनादानम् अलोभ इति संज्ञितम्
स्वतः मालक असो वा, गोंधळात टाकलेली असो वा, दुसऱ्याच्या वस्तू न घेणे, म्हणजेच लोभ न करणे, असे म्हणतात.
मैथुनस्यासमाचारो जल्पनाच्चिन्तनात्तथा निवृत्तिर्ब्रह्मचर्यं च तदेतच्छमलक्षणम्
मैथुनापासून, त्याबद्दल बोलण्यापासून आणि विचार करण्यापासून दूर राहणे, तसेच ब्रह्मचर्याचे पालन करणे, हेच शुद्धतेचे लक्षण आहे.
आत्मार्थे वा परार्थे वा इन्द्रियाणीह यस्य वै विषये न प्रवर्तन्ते दमस्यैतत्तु लक्षणम्
ज्याच्या इंद्रिये स्वतःच्या किंवा दुसऱ्याच्या फायद्यासाठी विषयांमध्ये गुंतत नाहीत, त्याला दम म्हणजेच संयम असे म्हणतात.
पञ्चात्मके यो विषये कारणे चाष्टलक्षणे न क्रुध्येत प्रतिहतः स जितात्मा भविष्यति
पाच प्रकारच्या आत्म्याच्या किंवा आठ कारणांच्या बाबतीत अडथळा आला तरी जो रागावत नाही, तो स्वतःवर विजय मिळवतो.
यद्यदिष्टतमं द्रव्यं न्यायेनैवागतं च यत् तत्तद्गुणवते देयम् इत्येतद्दानलक्षणम्
आपल्याला सर्वात प्रिय असलेली वस्तू जर योग्य मार्गाने मिळाली असेल, तर ती गुणी व्यक्तीस द्यावी, हेच दानाचे लक्षण आहे.
श्रुतिस्मृतिभ्यां विहितो धर्मो वर्णाश्रमात्मकः शिष्टाचारप्रवृद्धश्च धर्मो ऽयं साधुसंमतः
श्रुती आणि स्मृतींनी सांगितलेला, वर्ण आणि आश्रम यांच्या कर्तव्यांनी युक्त, आणि सज्जनांच्या आचाराने वाढवलेला धर्म, हा सर्व संतांना मान्य आहे.
अप्रद्वेषो ह्यनिष्टेषु इष्टं वै नाभिनन्दति प्रीतितापविषादानां विनिवृत्तिर् विरक्तता
अप्रिय गोष्टींवर द्वेष न ठेवणे, प्रिय गोष्टींमध्ये आनंद न मानणे, तसेच सुख-दुःख व शोक यातून दूर राहणे, हेच विरक्तीचे लक्षण आहे.
संन्यासः कर्मणां न्यासः कृतानामकृतैः सह कुशलाकुशलाभ्यां तु प्रहाणं न्यास उच्यते
कर्मांचा त्याग म्हणजे केलेली आणि न केलेली, तसेच शुभ-अशुभ अशी सर्व कर्मे सोडून देणे, हाच संन्यास आहे.
अव्यक्तादिविशेषान्तव् इकारे ऽस्मिन्निवर्तते चेतनाचेतनं ज्ञात्वा ज्ञाने ज्ञानी स उच्यते
अव्यक्तापासून विशेषांपर्यंत, जड आणि चेतन यांचा भेद जाणून, जो बदलांपासून दूर राहतो, तोच खरा ज्ञानी समजावा.
प्रत्यङ्गानि तु धर्मस्य चेत्येतल्लक्षणं स्मृतम् ऋषिभिर्धर्मतत्त्वज्ञैः पूर्वैः स्वायम्भुवे ऽन्तरे
ऋषी आणि धर्मतत्त्व जाणणाऱ्यांनी, स्वायंभुव काळात, धर्माच्या अंगांचे हेच लक्षण सांगितले आहे.
अत्र वो वर्णयिष्यामि विधिं मन्वन्तरस्य तु तथैव चातुर्होत्रस्य चातुर्वर्ण्यस्य चैव हि
आता मी तुम्हाला मन्वंतराचा, तसेच चार यज्ञ आणि चार वर्ण यांचा नियम सांगतो.
प्रतिमन्वन्तरं चैव श्रुतिरन्या विधीयते ऋचो यजूंषि सामानि यथावत्प्रतिदैवतम्
प्रत्येक मन्वंतरात वेगवेगळी वेद-श्रुती असते; ऋग्वेद, यजुर्वेद आणि सामवेद, प्रत्येक देवतेनुसार वेगळे असतात.
विधिस्तोत्रं तथा हौत्रं पूर्ववत्सम्प्रवर्तते द्रव्यस्तोत्रं गुणस्तोत्रं कर्मस्तोत्रं तथैव च
नियमित स्तोत्रे, होमाचे मंत्र, पूर्वीप्रमाणेच चालू राहतात; वस्तू, गुण आणि कर्म यांची स्तोत्रेही तशीच असतात.
तथैवाभिजनस्तोत्रं स्तोत्रमेवं चतुर्विधम् मन्वन्तरेषु सर्वेषु यथा भेदा भवन्ति हि
तसेच वंशाचे स्तोत्र, म्हणजेच चार प्रकारची स्तोत्रे प्रत्येक मन्वंतरात वेगवेगळी असतात.
प्रवर्तयन्ति तेषां वै ब्रह्मस्तोत्रं पुनः पुनः एवं मन्त्रगुणानां तु समुत्पत्तिश्चतुर्विधा
त्यांच्यात ब्रह्मस्तोत्र पुन्हा पुन्हा चालू केले जाते; अशा प्रकारे मंत्रांच्या गुणांची उत्पत्तीही चार प्रकारची असते.
अथर्वऋग्यजुःसाम्नां वेदेष्विह पृथक्पृथक् ऋषीणां तप्यतां तेषां तपः परमदुश्चरम्
अथर्ववेद, ऋग्वेद, यजुर्वेद आणि सामवेद यामध्ये, वेगवेगळ्या ऋषींचे कठीण तप चालते.
मन्त्राः प्रादुर्भवन्त्यादौ पूर्वमन्वन्तरस्य ह असंतोषाद्भयाद्दुःखान् मोहाच्छोकाच्च पञ्चधा
प्रत्येक मन्वंतराच्या सुरुवातीला, असमाधान, भीती, दुःख, मोह आणि शोक या पाच कारणांनी मंत्र प्रकट होतात.
ऋषीणां तारका येन लक्षणेन यदृच्छया ऋषीणां यादृशत्वं हि तद्वक्ष्यामीह लक्षणम्
ऋषींच्या तारकांचे आणि ऋषींच्या स्वरूपाचे जे लक्षण आहे, ते मी आता सांगतो.
अतीतानागतानां च पञ्चधा ह्यार्षकं स्मृतम् तथा ऋषीणां वक्ष्यामि आर्षस्येह समुद्भवम्
पूर्वीच्या आणि पुढील काळात ऋषीपरंपरेचे पाच प्रकार सांगितले गेले आहेत. मी तुला इथे या ऋषीपरंपरेचा उगम सांगतो.
गुणसाम्येन वर्तन्ते सर्वसंप्रलये तदा अविभागेन देवानाम् अनिर्देश्ये तमोमये
सर्व जगाचा संहार होतो तेव्हा सगळे गुण एकसमान होतात. त्या वेळी देवतांमध्ये कोणताही भेद नसतो आणि सर्वत्र अज्ञान व अंधार असतो.
अबुद्धिपूर्वकं तद्वै चेतनार्थं प्रवर्तते तेनार्षं बुद्धिपूर्वं तु चेतनेनाप्यधिष्ठितम्
त्या अवस्थेत बुद्धी नसतानाही केवळ चेतनेच्या हेतूने प्रवृत्ती सुरू होते. म्हणूनच ऋषीपरंपरा बुद्धीने आणि चेतनेने चालवली जाते.
प्रवर्तते तथा ते तु यथा मत्स्योदकावुभौ चेतनाधिकृतं सर्वं प्रावर्तत गुणात्मकम् कार्यकारणभावेन तथा तस्य प्रवर्तते
माशा आणि पाण्याप्रमाणेच सर्व काही चेतनेच्या अधीन राहून गुणांच्या रूपाने कार्यरत होते. कारण आणि परिणाम यांच्या संबंधाने हे सर्व घडते.
विषयो विषयित्वं च तदा ह्यर्थपदात्मकौ कालेन प्रापणीयेन भेदाश्च कारणात्मकाः
त्या वेळी विषय आणि विषय जाणणारा हे अर्थ आणि शब्द यांच्या आधारावर असतात. काळाच्या प्रवाहात कारणाच्या स्वरूपामुळे भेद निर्माण होतात.
सांसिद्धिकास्तदा वृत्ताः क्रमेण महदादयः महतो ऽसावहंकारस् तस्माद्भूतेन्द्रियाणि च
त्या वेळी महत्त्वाचा तत्त्व आणि त्यापासून पुढे येणारी तत्त्वे क्रमाने प्रकट होतात. महत्तत्त्वापासून अहंकार निर्माण होतो आणि त्यातून पंचमहाभूत व इंद्रिये उत्पन्न होतात.