अथ शिष्टान्प्रवक्ष्यामि साधूनथ ततश्च वै ब्राह्मणाः श्रुतिशब्दाश्च देवानां पशुमूर्तयः संयुज्य ब्रह्मणा ह्यन्तस् तेन सन्तः प्रचक्षते
आता मी उरलेले, सज्जन, ब्राह्मण आणि श्रुतीचे शब्द, जे देवतांमध्ये प्राण्यांच्या रूपात असून ब्रह्मामध्ये एकरूप झाले आहेत, हे सांगतो, जसं सज्जन लोक सांगतात.
सामान्येषु च धर्मेषु तथा वैशिषिकेषु च ब्रह्मक्षत्रविशो युक्ताः श्रौतस्मार्तेन कर्मणा
सामान्य आणि विशेष कर्तव्यांमध्ये, ब्राह्मण, क्षत्रिय आणि वैश्य हे वेद आणि स्मृतीने सांगितलेल्या कर्मांमध्ये गुंतलेले असतात.
वर्णाश्रमेषु युक्तस्य सुखोदर्कस्य स्वर्गतौ श्रौतस्मार्तो हि यो धर्मो ज्ञानधर्मः स उच्यते
जो आपल्या वर्ण आणि आश्रमात स्थित आहे, ज्याचा शेवट सुख आणि स्वर्ग आहे, त्याच्यासाठी वेद आणि स्मृतीने सांगितलेला धर्म म्हणजेच ज्ञानाचा धर्म आहे.
दिव्यानां साधनात्साधुर् ब्रह्मचारी गुरोर्हितः कारणात्साधनाच्चैव गृहस्थः साधुरुच्यते
दैवी साधनांचा अभ्यास करणारा सज्जन असतो; गुरुच्या सेवेत असलेला ब्रह्मचारी सज्जन मानला जातो; आणि कारण व साधन यामुळे गृहस्थालाही सज्जन म्हणतात.
तपसश्च तथारण्ये साधुर्वैखानसः स्मृतः यतमानो यतिः साधुः स्मृतो योगस्य साधनात्
अरण्यात तप करणारा वैखानस सज्जन मानला जातो; योगसाधनेसाठी प्रयत्न करणारा संन्यासीही सज्जन म्हणून ओळखला जातो.
धर्मो धर्मगतिः प्रोक्तः शब्दो ह्येष क्रियात्मकः कुशलाकुशलौ चैव धर्माधर्मौ ब्रवीत्प्रभुः
धर्म म्हणजे धर्माची वाट, असं सांगितलं आहे; हा शब्द कृतीस्वरूप आहे. प्रभू कुशल आणि अकुशल अशा दोन्ही कृतींना धर्म आणि अधर्म असं सांगतो.
अथ देवाश्च पितर ऋषयश्चैव मानुषाः अयं धर्मो ह्ययं नेति ब्रुवते मौनमूर्तिना
मग देवता, पितर, ऋषी आणि माणसं 'हे धर्म आहे, हे नाही' असं मौनाच्या रूपाने सांगतात.
धर्मेति धारणे धातुर् महत्त्वे चैव उच्यते आधारणे महत्त्वे वा धर्मः स तु निरुच्यते
'धर्म' या शब्दातील 'धृ' धातूचा अर्थ धरून ठेवणे आणि मोठेपणा असाही आहे; म्हणून जे धरून ठेवतं किंवा मोठं आहे, त्यालाच धर्म असं समजावलं जातं.
तत्रेष्टप्रापको धर्म आचार्यैरुपदिश्यते अधर्मश्चानिष्टफल आचार्यैर्नोपदिश्यते
तेथे योग्य मार्ग, जो इच्छित फळ देतो, तो गुरु शिकवतात; पण चुकीचा मार्ग, जो अनिष्ट फळ देतो, तो गुरु कधीच शिकवत नाहीत.
वृद्धाश्चालोलुपाश्चैव आत्मवन्तो ह्यदाम्भिकाः सम्यग्विनीता मृदवस् तानाचार्यान्प्रचक्षते
ज्येष्ठ, लोभ नसलेले, स्वतःवर ताबा असलेले, कपट नसलेले, नीट शिस्तीत वागणारे आणि सौम्य स्वभावाचे असे गुरु ओळखले जातात.
धर्मज्ञैर्विहितो धर्मः श्रौतस्मार्तो द्विजातिभिः दाराग्निहोत्रसम्बन्धम् इज्या श्रौतस्य लक्षणम्
धर्म जाणणाऱ्यांनी सांगितलेला धर्म, वेद आणि परंपरेवर आधारलेला, द्विज लोक पाळतात; त्याची खूण म्हणजे पत्नी, अग्निहोत्र आणि यज्ञ यांचा संबंध.
स्मार्तो वर्णाश्रमाचारो यमैश्च नियमैर्युतः पूर्वेभ्यो वेदयित्वेह श्रौतं सप्तर्षयो ऽब्रुवन्
स्मृतीवर आधारलेली परंपरा म्हणजे वर्ण आणि आश्रम यांचे आचरण, त्यात नियम आणि संयम असतात; पूर्वीच्या ऋषींनी वेद जाणून ही श्रौत परंपरा सांगितली.
ऋचो यजूंषि सामानि ब्रह्मणो ऽङ्गानि वै श्रुतिः मन्वन्तरस्यातीतस्य स्मृत्वा तन्मनुरब्रवीत्
ऋच, यजुः, आणि साम ही वेदांची अंगं आहेत, तीच श्रुती आहे; मागील मन्वंतर आठवून मनुने असे सांगितले.
तस्मात्स्मार्तः सूतो धर्मो वर्णाश्रमविभागशः एवं वै द्विविधो धर्मः शिष्टाचारः स उच्यते
म्हणून स्मार्त परंपरा हा धर्म आहे, तो वर्ण आणि आश्रम यानुसार विभागलेला आहे; अशा प्रकारे धर्म दोन प्रकारचा आहे आणि शिष्टांचा आचार असाच ओळखला जातो.
शिषेर् धातोश्च निष्ठान्ताच् छिष्टशब्दं प्रचक्षते मन्वन्तरेषु ये शिष्टा इह तिष्ठन्ति धार्मिकाः
‘शिष्ट’ हा शब्द ‘शिक्षण’ या धातूपासून आलेला आहे; प्रत्येक मन्वंतरात जे शिस्तबद्ध आणि धर्मनिष्ठ असतात, ते येथे राहतात.
मनुः सप्तर्षयश्चैव लोकसंतानकारिणः तिष्ठन्तीह च धर्मार्थं ताञ्छिष्टान्सम्प्रचक्षते
मनु आणि सप्तर्षी, जे जगाचा पालन करतात, ते धर्मासाठी येथे राहतात; त्यांनाच शिष्ट असे म्हणतात.
तैः शिष्टैश्चलितो धर्मः स्थाप्यते वै युगे युगे त्रयी वार्त्ता दण्डनीतिः प्रजावर्णाश्रमेप्सया
शिष्ट लोकांनी धर्म बिघडला की प्रत्येक युगात तो पुन्हा स्थापन केला जातो; त्रैविद्य, शेती आणि दंडनीती हे लोकांच्या वर्ण आणि आश्रमानुसार चालवले जातात.
शिष्टैराचर्यते यस्मात् पुनश्चैव मनुक्षये पूर्वैःपूर्वैर्मतत्वाच्च शिष्टाचारः स शाश्वतः
शिष्ट लोक जसा आचार करतात, तसेच मनुच्या काळानंतरही तो पुन्हा पुन्हा पूर्वजांनी स्थापन केला; म्हणून शिष्टांचा आचार कायमचा आहे.
दानं सत्यं तपो लोको विद्येज्या पूजनं दमः अष्टौ तानि चरित्राणि शिष्टाचारस्य लक्षणम्
दान, सत्य, तप, लोकांची सेवा, विद्या, पूजा, संयम आणि नम्रता—ही आठ गुणधर्म शिष्ट आचाराची लक्षणे आहेत.
शिष्टा यस्माच्चरन्त्येनं मनुः सप्तर्षयश्च ह मन्वन्तरेषु सर्वेषु शिष्टाचारस्ततः स्मृतः
कारण मनु आणि सप्तर्षी सर्व मन्वंतरांत हा आचार करतात, म्हणून शिष्टांचा आचार असाच स्मरणात राहिला आहे.
विज्ञेयः श्रवणाच्छ्रौतः स्मरणात्स्मार्त उच्यते इज्यावेदात्मकः श्रौतः स्मार्तो वर्णाश्रमात्मकः प्रत्यङ्गानि प्रवक्ष्यामि धर्मस्येह तु लक्षणम्
श्रवणाने श्रौत परंपरा ओळखली जाते; स्मरणाने स्मार्त परंपरा समजते. यज्ञ हे श्रौत परंपरेचे मूळ आहे; वर्णाश्रम हे स्मार्त परंपरेचे मूळ आहे. आता मी धर्माची इतर लक्षणे सांगतो.
दृष्टानुभूतमर्थं च यः पृष्टो न विगूहते यथाभूतप्रवादस्तु इत्येतत्सत्यलक्षणम्
जो विचारले असता पाहिलेले किंवा अनुभवल्याचे लपवत नाही, आणि वस्तुस्थितीप्रमाणेच सांगतो, तेच सत्याचे लक्षण आहे.
ब्रह्मचर्यं तपो मौनं निराहारत्वमेव च इत्येतत्तपसो रूपं सुघोरं तु दुरासदम्
ब्रह्मचर्य, तप, मौन आणि उपवास—ही तपस्येची रूपे आहेत, ती फार कठीण आणि दुर्मिळ मिळणारी आहेत.
पशूनां द्रव्यहविषाम् ऋक्सामयजुषां तथा ऋत्विजां दक्षिणायाश्च संयोगो यज्ञ उच्यते
पशू, वस्तू, हवि, ऋच, साम, यजुः, ऋत्विज आणि दक्षिणा यांचा एकत्रित योग म्हणजेच यज्ञ होय.
आत्मवत्सर्वभूतेषु यो हिताय शुभाय च वर्तते सततं हृष्टः क्रिया श्रेष्ठा दया स्मृता
जो सर्व प्राण्यांमध्ये स्वतःसारखेच कल्याण आणि भलेपणासाठी नेहमी आनंदाने वागतो, त्याची कृती म्हणजेच दया, आणि तीच श्रेष्ठ समजली जाते.
आक्रुष्टो ऽभिहतो यस्तु नाक्रोशेत्प्रहरेदपि अदुष्टो वाङ्मनःकायैस् तितिक्षुः सा क्षमा स्मृता
जो अपमानित किंवा मारला गेला तरीही न अपमान करतो, न मारतो, ज्याचे वाणी, मन आणि शरीर दोषरहित असते, आणि जो सहन करतो, त्यालाच क्षमा म्हणतात.
स्वामिना रक्ष्यमाणानाम् उत्सृष्टानां च सम्भ्रमे परस्वानाम् अनादानम् अलोभ इति संज्ञितम्
स्वतः मालक असो वा, गोंधळात टाकलेली असो वा, दुसऱ्याच्या वस्तू न घेणे, म्हणजेच लोभ न करणे, असे म्हणतात.
मैथुनस्यासमाचारो जल्पनाच्चिन्तनात्तथा निवृत्तिर्ब्रह्मचर्यं च तदेतच्छमलक्षणम्
मैथुनापासून, त्याबद्दल बोलण्यापासून आणि विचार करण्यापासून दूर राहणे, तसेच ब्रह्मचर्याचे पालन करणे, हेच शुद्धतेचे लक्षण आहे.
आत्मार्थे वा परार्थे वा इन्द्रियाणीह यस्य वै विषये न प्रवर्तन्ते दमस्यैतत्तु लक्षणम्
ज्याच्या इंद्रिये स्वतःच्या किंवा दुसऱ्याच्या फायद्यासाठी विषयांमध्ये गुंतत नाहीत, त्याला दम म्हणजेच संयम असे म्हणतात.
पञ्चात्मके यो विषये कारणे चाष्टलक्षणे न क्रुध्येत प्रतिहतः स जितात्मा भविष्यति
पाच प्रकारच्या आत्म्याच्या किंवा आठ कारणांच्या बाबतीत अडथळा आला तरी जो रागावत नाही, तो स्वतःवर विजय मिळवतो.