एते युगस्वभावा वः परिक्रान्ता यथाक्रमम् मन्वन्तराणि यान्यस्मिन् कल्पे वक्ष्यामि तानि च
ही युगांची लक्षणं तुम्हाला क्रमाने सांगितली गेली; आणि या कल्पात मी जी मन्वंतरं सांगणार आहे, तीही.
मन्वन्तराणि यानि स्युः कल्पे कल्पे चतुर्दश व्यतीतानागतानि स्युर् यानि मन्वन्तरेष्विह
प्रत्येक कल्पात जी चौदा मन्वंतरं असतात, ती भूतकाळातली आणि भविष्यकाळातली, या मन्वंतरांत आहेत.
विस्तरेणानुपूर्व्याच्च स्थितिं वक्ष्ये युगे युगे तस्मिन्युगे च सम्भूतिर् यासां यावच्च जीवितम्
मी प्रत्येक युगात सविस्तर आणि क्रमाने स्थिती सांगीन, आणि त्या युगात जीवांची उत्पत्ती व त्यांचं आयुष्य किती आहे तेही.
युगमात्रं तु जीवन्ति न्यूनं तत्स्याद्द्वयेन च चतुर्दशसु तावन्तो ज्ञेया मन्वन्तरेष्विह
ते फक्त एक युगभर जगतात, किंवा त्याहून दोनने कमी; या चौदा मन्वंतरांत तितकेच आहेत, हे जाणावं.
मनुष्याणां पशूनां च पक्षिणां स्थावरैः सह तेषामायुरुपक्रान्तं युगधर्मेषु सर्वशः
माणसं, प्राणी, पक्षी आणि स्थावर सृष्टी, यांचं आयुष्य पूर्णपणे युगधर्मावर ठरतं.
तथैवायुः परिक्रान्तं युगधर्मेषु सर्वशः अस्थितिं च कलौ दृष्ट्वा भूतानामायुषश्च वै
तसंच सर्व जीवांचं आयुष्य युगधर्मावर अवलंबून असतं, विशेषतः कलियुगात ते स्पष्ट दिसतं.
परमायुः शतं त्वेतन् मानुषाणां कलौ स्मृतम् देवासुरमनुष्याश्च यक्षगन्धर्वराक्षसाः
कलियुगात माणसांचं जास्तीत जास्त आयुष्य शंभर वर्षं असं सांगितलं आहे; देव, असुर, माणसं, यक्ष, गंधर्व आणि राक्षस—
परिणाहोच्छ्रये तुल्या जायन्ते ह कृते युगे षण्णवत्यङ्गुलोत्सेधो ह्य् अष्टानां देवयोनिनाम्
त्यांच्या उत्कर्षाच्या काळात, ते सर्व कृतयुगात समान असतात; आठ देववंशांची उंची छान्णव अंगुळ असते.
नवाङ्गुलप्रमाणेन निष्पन्नेन तथाष्टकम् एतत्स्वाभाविकं तेषां प्रमाणमधिकुर्वताम्
नऊ अंगुळांच्या मापाने, अशी आठ वंशांची निर्मिती होते; हेच त्यांचं नैसर्गिक माप आहे, जे जास्त उंची गाठतात त्यांचं.
मनुष्या वर्तमानास्तु युगसंध्यांशकेष्विह देवासुरप्रमाणं तु सप्तसप्ताङ्गुलं क्रमात्
आता असलेली माणसं, युगांच्या संधिकाळात, देव आणि असुरांच्या मापाने, सातच्या सातपट अंगुळ उंच असतात.
चतुरशीतिकैश्चैव कलिजैरङ्गुलैः स्मृतम् आ पादतलमस्तको नवतालो भवेत्तु यः
कलियुगात, पायाच्या तळापासून डोक्याच्या टोकापर्यंतची लांबी चौर्याण्णव अंगुळांची असते, असं म्हटलं जातं.
संहृत्याजानुबाहुश्च दैवतैरभिपूज्यते गवां च हस्तिनां चैव महिषस्थावरात्मनाम्
ज्याच्या हातांची लांबी गुडघ्यापर्यंत पोहोचते, पण हात मागे घेतलेले असतात, अशा रूपाला देवता आणि गायी, हत्ती, म्हशी आणि स्थावर जीव यांच्यात विशेष मान दिला जातो.
क्रमेणैतेन विज्ञेये ह्रासवृद्धी युगे युगे षट्सप्तत्यङ्गुलोत्सेधः पशुर् आककुदो भवेत्
या मापाने प्रत्येक युगात वाढ आणि घट समजावी; आककुड नावाच्या जनावराची उंची छप्पन्न अंगुळांची असते.
अङ्गुलानामष्टशतम् उत्सेधो हस्तिनां स्मृतः अङ्गुलानां सहस्रं तु द्विचत्वारिंशदङ्गुलम्
हत्तींची उंची शंभर आणि आठ अंगुळांची सांगितली आहे, आणि काहींसाठी ती हजार बरोबर बेचाळीस अंगुळांची असते.
शतार्धमङ्गुलानां तु ह्य् उत्सेधः शाखिनां परः मानुषस्य शरीरस्य संनिवेशस्तु यादृशः
झाडांची जास्तीत जास्त उंची दीडशे अंगुळांची असते; माणसाच्या शरीराची रचना जशी सांगितली तशीच आहे.
तल्लक्षणं तु देवानां दृश्यते ऽन्वयदर्शनात् बुद्ध्यातिशयसंयुक्तो देवानां काय उच्यते
देवतांच्या वंशात जसं दिसतं तसं हेच त्यांचं विशेष लक्षण आहे; देवतांच्या शरीराला उत्तम बुद्धी लाभलेली असते, असं म्हटलं जातं.
तथा नातिशयश्चैव मानुषः काय उच्यते इत्येव हि परिक्रान्ता भावा ये दिव्यमानुषाः
माणसाचं शरीर मात्र असं विशेष गुणांनी युक्त नसतं; म्हणून ज्या सर्वांना दैवी किंवा मानवी गुण आहेत, ते यामध्ये येतात.
पशूनां पक्षिणां चैव स्थावराणां च सर्वशः गावो ऽजाश्वाश्च विज्ञेया हस्तिनः पक्षिणो मृगाः
सर्व पशू, पक्षी आणि स्थावर जीवांमध्ये गायी, मेंढ्या, घोडे, हत्ती, पक्षी आणि हरिण हे ओळखावे.
उपयुक्ताः क्रियास्वेते यज्ञियास्त्विह सर्वशः यथाक्रमोपभोगाश्च देवानां पशुमूर्तयः
हे सर्व प्राणी विधींमध्ये वापरले जातात आणि यज्ञासाठी योग्य मानले जातात; देवता या प्राण्यांच्या रूपांचा योग्य क्रमाने उपभोग घेतात.
तेषां रूपानुरूपैश्च प्रमाणैः स्थिरजङ्गमाः मनोज्ञैस्तत्र तैर्भोगैः सुखिनो ह्युपपेदिरे
या स्थिर आणि चल जीवांच्या रूपानुसार आणि योग्य मापानुसार, त्यांनी त्या आनंददायक उपभोगांनी सुख प्राप्त केलं.
अथ शिष्टान्प्रवक्ष्यामि साधूनथ ततश्च वै ब्राह्मणाः श्रुतिशब्दाश्च देवानां पशुमूर्तयः संयुज्य ब्रह्मणा ह्यन्तस् तेन सन्तः प्रचक्षते
आता मी उरलेले, सज्जन, ब्राह्मण आणि श्रुतीचे शब्द, जे देवतांमध्ये प्राण्यांच्या रूपात असून ब्रह्मामध्ये एकरूप झाले आहेत, हे सांगतो, जसं सज्जन लोक सांगतात.
सामान्येषु च धर्मेषु तथा वैशिषिकेषु च ब्रह्मक्षत्रविशो युक्ताः श्रौतस्मार्तेन कर्मणा
सामान्य आणि विशेष कर्तव्यांमध्ये, ब्राह्मण, क्षत्रिय आणि वैश्य हे वेद आणि स्मृतीने सांगितलेल्या कर्मांमध्ये गुंतलेले असतात.
वर्णाश्रमेषु युक्तस्य सुखोदर्कस्य स्वर्गतौ श्रौतस्मार्तो हि यो धर्मो ज्ञानधर्मः स उच्यते
जो आपल्या वर्ण आणि आश्रमात स्थित आहे, ज्याचा शेवट सुख आणि स्वर्ग आहे, त्याच्यासाठी वेद आणि स्मृतीने सांगितलेला धर्म म्हणजेच ज्ञानाचा धर्म आहे.
दिव्यानां साधनात्साधुर् ब्रह्मचारी गुरोर्हितः कारणात्साधनाच्चैव गृहस्थः साधुरुच्यते
दैवी साधनांचा अभ्यास करणारा सज्जन असतो; गुरुच्या सेवेत असलेला ब्रह्मचारी सज्जन मानला जातो; आणि कारण व साधन यामुळे गृहस्थालाही सज्जन म्हणतात.
तपसश्च तथारण्ये साधुर्वैखानसः स्मृतः यतमानो यतिः साधुः स्मृतो योगस्य साधनात्
अरण्यात तप करणारा वैखानस सज्जन मानला जातो; योगसाधनेसाठी प्रयत्न करणारा संन्यासीही सज्जन म्हणून ओळखला जातो.
धर्मो धर्मगतिः प्रोक्तः शब्दो ह्येष क्रियात्मकः कुशलाकुशलौ चैव धर्माधर्मौ ब्रवीत्प्रभुः
धर्म म्हणजे धर्माची वाट, असं सांगितलं आहे; हा शब्द कृतीस्वरूप आहे. प्रभू कुशल आणि अकुशल अशा दोन्ही कृतींना धर्म आणि अधर्म असं सांगतो.
अथ देवाश्च पितर ऋषयश्चैव मानुषाः अयं धर्मो ह्ययं नेति ब्रुवते मौनमूर्तिना
मग देवता, पितर, ऋषी आणि माणसं 'हे धर्म आहे, हे नाही' असं मौनाच्या रूपाने सांगतात.
धर्मेति धारणे धातुर् महत्त्वे चैव उच्यते आधारणे महत्त्वे वा धर्मः स तु निरुच्यते
'धर्म' या शब्दातील 'धृ' धातूचा अर्थ धरून ठेवणे आणि मोठेपणा असाही आहे; म्हणून जे धरून ठेवतं किंवा मोठं आहे, त्यालाच धर्म असं समजावलं जातं.
तत्रेष्टप्रापको धर्म आचार्यैरुपदिश्यते अधर्मश्चानिष्टफल आचार्यैर्नोपदिश्यते
तेथे योग्य मार्ग, जो इच्छित फळ देतो, तो गुरु शिकवतात; पण चुकीचा मार्ग, जो अनिष्ट फळ देतो, तो गुरु कधीच शिकवत नाहीत.
वृद्धाश्चालोलुपाश्चैव आत्मवन्तो ह्यदाम्भिकाः सम्यग्विनीता मृदवस् तानाचार्यान्प्रचक्षते
ज्येष्ठ, लोभ नसलेले, स्वतःवर ताबा असलेले, कपट नसलेले, नीट शिस्तीत वागणारे आणि सौम्य स्वभावाचे असे गुरु ओळखले जातात.