मन्वन्तराधिकारेषु तिष्ठन्ति ऋषयस्तु ते यथा दावप्रदग्धेषु तृणेष्वेवापरं तृणम्
मन्वंतरांच्या काळात हे ऋषी तिथेच राहतात, जसे जळलेल्या गवतावर नवीन गवत उगवतं.
वनानां प्रथमं वृष्ट्या तेषां मूलेषु सम्भवः एवं युगाद्युगानां वै संतानस्तु परस्परम्
जंगलात पहिल्या पावसाने झाडांच्या मुळाशी नवीन अंकुर फुटतात, तसंच युगांमधील एकमेकांनंतर दुसरं युग येतं.
प्रवर्तते ह्यविच्छेदाद् यावन्मन्वन्तरक्षयः सुखमायुर्बलं रूपं धर्मार्थौ काम एव च
मन्वंतराच्या शेवटपर्यंत सुख, आयुष्य, बळ, रूप, धर्म, संपत्ती आणि इच्छा अखंडपणे चालू राहतात.
युगेष्वेतानि हीयन्ते त्रयः पादाः क्रमेण तु इत्येष प्रतिसंधिर्वः कीर्तितस्तु मया द्विजाः
प्रत्येक युगात ही गुणं एकेक करून तीन चतुर्थांशाने कमी होत जातात; हेच चक्र मी तुम्हाला सांगितलं आहे, हे द्विजांनो.
चतुर्युगाणां सर्वेषाम् एतदेव प्रसाधनम् एषां चतुर्युगाणां तु गणिता ह्येकसप्ततिः
सर्व चार युगांसाठी हीच रचना आहे; आणि या चार युगांची संख्या एकोणसत्तर अशी मोजली जाते.
क्रमेण परिवृत्तास्ता मनोरन्तरमुच्यते युगाख्यासु तु सर्वासु भवतीह यदा च यत्
ही युगे एकामागून एक फिरतात, त्याला मन्वंतर म्हणतात; आणि या सर्व युगा नावाच्या काळात, इथे जे काही घडतं—
तदेव च तदन्यासु पुनस्तद्वै यथाक्रमम् सर्गे सर्गे यथा भेदा ह्य् उत्पद्यन्ते तथैव च
तेच आणि इतर कल्पांतही, पुन्हा पुन्हा आपल्या क्रमाने घडतं; जसं प्रत्येक सृष्टीत वेगवेगळेपणं निर्माण होतात, तसंच होतं.
चतुर्दशसु तावन्तो ज्ञेया मन्वन्तरेष्विह आसुरी यातुधानी च पैशाची यक्षराक्षसी
या चौदा मन्वंतरांत असुरी, यातुधान, पैशाची आणि यक्ष-राक्षस जाती असतात, हे जाणावं.
युगे युगे तदा काले प्रजा जायन्ति ताः शृणु यथाकल्पं युगैः सार्धं भवन्ते तुल्यलक्षणाः इत्येतल्लक्षणं प्रोक्तं युगानां वै यथाक्रमम्
प्रत्येक युगात योग्य वेळी या जाती जन्माला येतात; कसा कल्पानुसार आणि युगांसह त्यांचे गुण सारखे असतात, ते ऐक. अशा रीतीने युगांची लक्षणं सांगितली गेली आहेत.
मन्वन्तराणां परिवर्तनानि चिरप्रवृत्तानि युगस्वभावात् क्षणं न संतिष्ठति जीवलोकः क्षयोदयाभ्यां परिवर्तमानः
मन्वंतरांची बदलं फार काळ चालतात; युगांच्या स्वभावामुळे, जीवसृष्टी क्षणभरही स्थिर राहत नाही, नेहमीच वाढ-घट होत राहते.
एते युगस्वभावा वः परिक्रान्ता यथाक्रमम् मन्वन्तराणि यान्यस्मिन् कल्पे वक्ष्यामि तानि च
ही युगांची लक्षणं तुम्हाला क्रमाने सांगितली गेली; आणि या कल्पात मी जी मन्वंतरं सांगणार आहे, तीही.
मन्वन्तराणि यानि स्युः कल्पे कल्पे चतुर्दश व्यतीतानागतानि स्युर् यानि मन्वन्तरेष्विह
प्रत्येक कल्पात जी चौदा मन्वंतरं असतात, ती भूतकाळातली आणि भविष्यकाळातली, या मन्वंतरांत आहेत.
विस्तरेणानुपूर्व्याच्च स्थितिं वक्ष्ये युगे युगे तस्मिन्युगे च सम्भूतिर् यासां यावच्च जीवितम्
मी प्रत्येक युगात सविस्तर आणि क्रमाने स्थिती सांगीन, आणि त्या युगात जीवांची उत्पत्ती व त्यांचं आयुष्य किती आहे तेही.
युगमात्रं तु जीवन्ति न्यूनं तत्स्याद्द्वयेन च चतुर्दशसु तावन्तो ज्ञेया मन्वन्तरेष्विह
ते फक्त एक युगभर जगतात, किंवा त्याहून दोनने कमी; या चौदा मन्वंतरांत तितकेच आहेत, हे जाणावं.
मनुष्याणां पशूनां च पक्षिणां स्थावरैः सह तेषामायुरुपक्रान्तं युगधर्मेषु सर्वशः
माणसं, प्राणी, पक्षी आणि स्थावर सृष्टी, यांचं आयुष्य पूर्णपणे युगधर्मावर ठरतं.
तथैवायुः परिक्रान्तं युगधर्मेषु सर्वशः अस्थितिं च कलौ दृष्ट्वा भूतानामायुषश्च वै
तसंच सर्व जीवांचं आयुष्य युगधर्मावर अवलंबून असतं, विशेषतः कलियुगात ते स्पष्ट दिसतं.
परमायुः शतं त्वेतन् मानुषाणां कलौ स्मृतम् देवासुरमनुष्याश्च यक्षगन्धर्वराक्षसाः
कलियुगात माणसांचं जास्तीत जास्त आयुष्य शंभर वर्षं असं सांगितलं आहे; देव, असुर, माणसं, यक्ष, गंधर्व आणि राक्षस—
परिणाहोच्छ्रये तुल्या जायन्ते ह कृते युगे षण्णवत्यङ्गुलोत्सेधो ह्य् अष्टानां देवयोनिनाम्
त्यांच्या उत्कर्षाच्या काळात, ते सर्व कृतयुगात समान असतात; आठ देववंशांची उंची छान्णव अंगुळ असते.
नवाङ्गुलप्रमाणेन निष्पन्नेन तथाष्टकम् एतत्स्वाभाविकं तेषां प्रमाणमधिकुर्वताम्
नऊ अंगुळांच्या मापाने, अशी आठ वंशांची निर्मिती होते; हेच त्यांचं नैसर्गिक माप आहे, जे जास्त उंची गाठतात त्यांचं.
मनुष्या वर्तमानास्तु युगसंध्यांशकेष्विह देवासुरप्रमाणं तु सप्तसप्ताङ्गुलं क्रमात्
आता असलेली माणसं, युगांच्या संधिकाळात, देव आणि असुरांच्या मापाने, सातच्या सातपट अंगुळ उंच असतात.
चतुरशीतिकैश्चैव कलिजैरङ्गुलैः स्मृतम् आ पादतलमस्तको नवतालो भवेत्तु यः
कलियुगात, पायाच्या तळापासून डोक्याच्या टोकापर्यंतची लांबी चौर्याण्णव अंगुळांची असते, असं म्हटलं जातं.
संहृत्याजानुबाहुश्च दैवतैरभिपूज्यते गवां च हस्तिनां चैव महिषस्थावरात्मनाम्
ज्याच्या हातांची लांबी गुडघ्यापर्यंत पोहोचते, पण हात मागे घेतलेले असतात, अशा रूपाला देवता आणि गायी, हत्ती, म्हशी आणि स्थावर जीव यांच्यात विशेष मान दिला जातो.
क्रमेणैतेन विज्ञेये ह्रासवृद्धी युगे युगे षट्सप्तत्यङ्गुलोत्सेधः पशुर् आककुदो भवेत्
या मापाने प्रत्येक युगात वाढ आणि घट समजावी; आककुड नावाच्या जनावराची उंची छप्पन्न अंगुळांची असते.
अङ्गुलानामष्टशतम् उत्सेधो हस्तिनां स्मृतः अङ्गुलानां सहस्रं तु द्विचत्वारिंशदङ्गुलम्
हत्तींची उंची शंभर आणि आठ अंगुळांची सांगितली आहे, आणि काहींसाठी ती हजार बरोबर बेचाळीस अंगुळांची असते.
शतार्धमङ्गुलानां तु ह्य् उत्सेधः शाखिनां परः मानुषस्य शरीरस्य संनिवेशस्तु यादृशः
झाडांची जास्तीत जास्त उंची दीडशे अंगुळांची असते; माणसाच्या शरीराची रचना जशी सांगितली तशीच आहे.
तल्लक्षणं तु देवानां दृश्यते ऽन्वयदर्शनात् बुद्ध्यातिशयसंयुक्तो देवानां काय उच्यते
देवतांच्या वंशात जसं दिसतं तसं हेच त्यांचं विशेष लक्षण आहे; देवतांच्या शरीराला उत्तम बुद्धी लाभलेली असते, असं म्हटलं जातं.
तथा नातिशयश्चैव मानुषः काय उच्यते इत्येव हि परिक्रान्ता भावा ये दिव्यमानुषाः
माणसाचं शरीर मात्र असं विशेष गुणांनी युक्त नसतं; म्हणून ज्या सर्वांना दैवी किंवा मानवी गुण आहेत, ते यामध्ये येतात.
पशूनां पक्षिणां चैव स्थावराणां च सर्वशः गावो ऽजाश्वाश्च विज्ञेया हस्तिनः पक्षिणो मृगाः
सर्व पशू, पक्षी आणि स्थावर जीवांमध्ये गायी, मेंढ्या, घोडे, हत्ती, पक्षी आणि हरिण हे ओळखावे.
उपयुक्ताः क्रियास्वेते यज्ञियास्त्विह सर्वशः यथाक्रमोपभोगाश्च देवानां पशुमूर्तयः
हे सर्व प्राणी विधींमध्ये वापरले जातात आणि यज्ञासाठी योग्य मानले जातात; देवता या प्राण्यांच्या रूपांचा योग्य क्रमाने उपभोग घेतात.
तेषां रूपानुरूपैश्च प्रमाणैः स्थिरजङ्गमाः मनोज्ञैस्तत्र तैर्भोगैः सुखिनो ह्युपपेदिरे
या स्थिर आणि चल जीवांच्या रूपानुसार आणि योग्य मापानुसार, त्यांनी त्या आनंददायक उपभोगांनी सुख प्राप्त केलं.