यथा कृतयुगे पूर्वम् एकवर्णमभूत्किल तथा कलियुगस्यान्ते शूद्रीभूताः प्रजास्तथा
जसा कृतयुगाच्या सुरुवातीला एकच जात होती, तसा कलियुगाच्या शेवटी सर्व लोक शूद्रासारखे झाले.
एवं वर्षशतं पूर्णं दिव्यं तेषां न्यवर्तत षट्त्रिंशच्च सहस्राणि मानुषाणि तु तानि वै
अशा रीतीने त्यांच्या शंभर दिव्य वर्षांचा काळ पूर्ण झाला, आणि तो मानवी वर्षांनी छत्तीस हजार होता.
अथ दीर्घेण कालेन पक्षिणः पशवस्तथा मत्स्याश्चैव हताः सर्वैः क्षुधाविष्टैश्च सर्वशः
मग खूप काळानंतर, पक्षी, प्राणी आणि मासे, उपासमारीने ग्रासलेल्या लोकांनी पूर्णपणे मारले गेले.
निःशेषेष्वथ सर्वेषु मत्स्यपक्षिपशुष्वथ संध्यांशे प्रतिपन्ने तु निःशेषास्तु तदा कृताः
मग सर्व मासे, पक्षी आणि प्राणी पूर्णपणे संपले, आणि संध्याकाळचा भाग आल्यावर सर्वांचा संपूर्ण नाश झाला.
ततः प्रजास्तु सम्भूय कन्दमूलमथो ऽखनन् फलमूलाशनाः सर्वे अनिकेतास्तथैव च
तेव्हा लोक एकत्र येऊन कंदमुळे, फळे आणि मुळे खोदून काढू लागले. सगळे लोक फळे आणि मुळे खाऊन जगू लागले आणि त्यांच्याकडे कोणतेच कायमचे घर नव्हते.
वल्कलान्यथ वासांसि अधःशय्याश्च सर्वशः परिग्रहो न तेष्वस्ति धनशुद्धिमवाप्नुयुः
त्यांनी झाडाच्या सालीचे कपडे घातले होते आणि सर्वजण जमिनीवर झोपत. त्यांच्याकडे काहीच संपत्ती नव्हती, म्हणून त्यांना खरी संपत्तीची शुद्धता मिळाली.
एवं क्षयं गमिष्यन्ति ह्य् अल्पशिष्टाः प्रजास्तदा तासामल्पावशिष्टानाम् आहारादृद्धिरिष्यते
अशा प्रकारे, फार थोडे लोक उरले आणि लोकसंख्या कमी होत गेली. उरलेल्या थोड्या लोकांना त्यांच्या अन्नातून भरपूर मिळकत मिळू लागली.
एवं वर्षशतं दिव्यं संध्यांशस्तस्य वर्तते ततो वर्षशतस्यान्ते अल्पशिष्टाः स्त्रियः सुताः
असा हा दिव्य शंभर वर्षांचा संधिकाळ चालू राहतो. त्या शंभर वर्षांच्या शेवटी, फार थोड्या स्त्रिया आणि मुले उरतात.
मिथुनानि तु ताः सर्वा ह्य् अन्योन्यं सम्प्रजज्ञिरे ततस्तास्तु म्रियन्ते वै पूर्वोत्पन्नाः प्रजास्तु याः
त्या सर्व स्त्रिया एकमेकींशी जोडून संतती निर्माण करतात. मग, आधी जन्मलेली लोक मरून जातात.
जातमात्रेष्वपत्येषु ततः कृतमवर्तत यथा स्वर्गे शरीराणि नरके चैव देहिनाम्
मुलं जन्मताच, कृतयुगासारखी स्थिती पुन्हा येते, जशी स्वर्गात किंवा नरकात देह असतात.
उपभोगसमर्थानि एवं कृतयुगादिषु एवं कृतस्य संतानः कलेश्चैव क्षयस्तथा
कृतयुगाच्या सुरुवातीला आणि इतर युगांमध्ये देह उपभोगासाठी योग्य असतात. अशा प्रकारे कृतयुगाची वाढ होते आणि कलियुगात हळूहळू क्षय येतो.
विचारणात्तु निर्वेदः साम्यावस्थात्मना तथा ततश्चैवात्मसम्बोधः सम्बोधाद्धर्मशीलता
विचारामुळे वैराग्य येते, आणि मनाची समता आल्यावर आत्मज्ञान मिळते. आत्मज्ञानामुळे धर्मशीलता निर्माण होते.
कलिशिष्टेषु तेष्वेवं जायन्ते पूर्ववत्प्रजाः भाविनो ऽर्थस्य च बलात् ततः कृतमवर्तत
कलियुगात उरलेल्या लोकांमध्ये पुन्हा पूर्वीसारखी प्रजा जन्मते. पुढच्या काळाच्या प्रभावामुळे कृतयुग पुन्हा सुरू होते.
अतीतानागतानि स्युर् यानि मन्वन्तरेष्विह एते युगस्वभावास्तु मयोक्तास्तु समासतः
या मन्वंतरांमध्ये जे काही घडले किंवा घडणार आहे, त्या सर्व युगांचे मुख्य स्वरूप मी थोडक्यात सांगितले आहे.
विस्तरेणानुपूर्व्याच्च नमस्कृत्य स्वयम्भुवे प्रवृत्ते तु ततस्तस्मिन् पुनः कृतयुगे तु वै
मी विस्ताराने आणि योग्य क्रमाने, स्वयंभूला वंदन करून, हे सांगितले. जेव्हा पुन्हा चक्र सुरू होते, तेव्हा कृतयुग पुन्हा येते.
उत्पन्नाः कलिशिष्टेषु प्रजाः कार्तयुगास्तथा तिष्ठन्ति चेह ये सिद्धा अदृष्टा विहरन्ति च
कलियुगात उरलेली प्रजा देखील कृतयुगातीलच होते. आणि जे सिद्ध लोक येथे राहतात, ते अदृश्यपणे संचार करतात.
सह सप्तर्षिभिर्ये तु तत्र ये च व्यवस्थिताः ब्रह्मक्षत्रविशः शूद्रा बीजार्थे य इह स्मृताः कार्तयुगभवैः सार्धं निर्विशेषास्तदाभवन्
सप्तर्षी आणि जे तेथे स्थिर आहेत, तसेच ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य आणि शूद्र — बीजाच्या रक्षणासाठी जे येथे ओळखले जातात — हे सर्व कृतयुगातील लोकांसोबत एकरूप होतात.
तेषां सप्तर्षयो धर्मं कथयन्तीह तेषु च
त्यांच्यामध्ये सप्तर्षी लोकांना धर्माची शिकवण देतात.
वर्णाश्रमाचारयुतं श्रौतस्मार्तविधानतः एवं तेषु क्रियावत्सु प्रवर्तन्तीह वै कृते
वर्णाश्रमाच्या आचारांसह, श्रुती आणि स्मृतीनुसार, या लोकांमध्ये जेव्हा कर्मे केली जातात, तेव्हा येथे कृतयुग सुरू होते.
श्रौतस्मार्तस्थितानां तु धर्मे सप्तर्षिदर्शिते ते तु धर्मव्यवस्थार्थं तिष्ठन्तीह कृते युगे
सप्तर्षींनी दाखवलेल्या श्रुती-स्मृती धर्मात जे राहतात, ते कृतयुगात धर्माची स्थापना करण्यासाठी येथे टिकून राहतात.
मन्वन्तराधिकारेषु तिष्ठन्ति ऋषयस्तु ते यथा दावप्रदग्धेषु तृणेष्वेवापरं तृणम्
मन्वंतरांच्या काळात हे ऋषी तिथेच राहतात, जसे जळलेल्या गवतावर नवीन गवत उगवतं.
वनानां प्रथमं वृष्ट्या तेषां मूलेषु सम्भवः एवं युगाद्युगानां वै संतानस्तु परस्परम्
जंगलात पहिल्या पावसाने झाडांच्या मुळाशी नवीन अंकुर फुटतात, तसंच युगांमधील एकमेकांनंतर दुसरं युग येतं.
प्रवर्तते ह्यविच्छेदाद् यावन्मन्वन्तरक्षयः सुखमायुर्बलं रूपं धर्मार्थौ काम एव च
मन्वंतराच्या शेवटपर्यंत सुख, आयुष्य, बळ, रूप, धर्म, संपत्ती आणि इच्छा अखंडपणे चालू राहतात.
युगेष्वेतानि हीयन्ते त्रयः पादाः क्रमेण तु इत्येष प्रतिसंधिर्वः कीर्तितस्तु मया द्विजाः
प्रत्येक युगात ही गुणं एकेक करून तीन चतुर्थांशाने कमी होत जातात; हेच चक्र मी तुम्हाला सांगितलं आहे, हे द्विजांनो.
चतुर्युगाणां सर्वेषाम् एतदेव प्रसाधनम् एषां चतुर्युगाणां तु गणिता ह्येकसप्ततिः
सर्व चार युगांसाठी हीच रचना आहे; आणि या चार युगांची संख्या एकोणसत्तर अशी मोजली जाते.
क्रमेण परिवृत्तास्ता मनोरन्तरमुच्यते युगाख्यासु तु सर्वासु भवतीह यदा च यत्
ही युगे एकामागून एक फिरतात, त्याला मन्वंतर म्हणतात; आणि या सर्व युगा नावाच्या काळात, इथे जे काही घडतं—
तदेव च तदन्यासु पुनस्तद्वै यथाक्रमम् सर्गे सर्गे यथा भेदा ह्य् उत्पद्यन्ते तथैव च
तेच आणि इतर कल्पांतही, पुन्हा पुन्हा आपल्या क्रमाने घडतं; जसं प्रत्येक सृष्टीत वेगवेगळेपणं निर्माण होतात, तसंच होतं.
चतुर्दशसु तावन्तो ज्ञेया मन्वन्तरेष्विह आसुरी यातुधानी च पैशाची यक्षराक्षसी
या चौदा मन्वंतरांत असुरी, यातुधान, पैशाची आणि यक्ष-राक्षस जाती असतात, हे जाणावं.
युगे युगे तदा काले प्रजा जायन्ति ताः शृणु यथाकल्पं युगैः सार्धं भवन्ते तुल्यलक्षणाः इत्येतल्लक्षणं प्रोक्तं युगानां वै यथाक्रमम्
प्रत्येक युगात योग्य वेळी या जाती जन्माला येतात; कसा कल्पानुसार आणि युगांसह त्यांचे गुण सारखे असतात, ते ऐक. अशा रीतीने युगांची लक्षणं सांगितली गेली आहेत.
मन्वन्तराणां परिवर्तनानि चिरप्रवृत्तानि युगस्वभावात् क्षणं न संतिष्ठति जीवलोकः क्षयोदयाभ्यां परिवर्तमानः
मन्वंतरांची बदलं फार काळ चालतात; युगांच्या स्वभावामुळे, जीवसृष्टी क्षणभरही स्थिर राहत नाही, नेहमीच वाढ-घट होत राहते.