यथोपनीतैर्यष्टव्यम् इति होवाच पार्थिवः यष्टव्यं पशुभिर्मेध्यैर् अथ मूलफलैरपि
राजाने सांगितले: योग्य प्रकारे आणलेल्या, शुद्ध प्राण्यांनी किंवा मुळे-फळांनीही यज्ञ करावा.
हिंसा स्वभावो यज्ञस्य इति मे दर्शनागमः तथैते भाविता मन्त्रा हिंसालिङ्गा महर्षिभिः
यज्ञाचा स्वभाव हिंसा असतो, असे मला परंपरेतून समजले; तसेच, महर्षींनी रचलेले मंत्रही हिंसेचेच सूचक आहेत.
दीर्घेण तपसा युक्तैस् तारकादिनिदर्शिभिः तत्प्रमाणं मया चोक्तं तस्माच्छमितुम् अर्हथ
दीर्घ तप केलेल्या आणि ताऱ्यांचे निरीक्षण करणाऱ्यांनी हेच प्रमाण सांगितले आहे; म्हणून तुम्हीही हे मान्य करावे.
यदि प्रमाणं स्वान्येव मन्त्रवाक्याणि वो द्विजाः तथा प्रवर्ततां यज्ञो ह्य् अन्यथा मानृतं वचः
जर तुमच्याच मंत्रवाक्यांना प्रमाण मानायचे असेल, हे द्विजांनो, तर यज्ञ तसाच करा; अन्यथा, तुमचे बोल खोटे ठरतील.
एवं कृतोत्तरास्ते तु युज्यात्मानं ततो धिया अवश्यम्भाविनं दृष्ट्वा तमधो ह्यशपंस्तदा
अशी उत्तरे मिळाल्यावर, त्यांनी ठामपणे मनाशी निर्धार केला; जे होणारच आहे ते पाहून, त्यांनी त्याला शाप दिला.
इत्युक्तमात्रो नृपतिः प्रविवेश रसातलम् ऊर्ध्वचारी नृपो भूत्वा रसातलचरो ऽभवत्
राजाला असे बोलताच, तो पाताळात गेला; वर फिरणारा राजा आता पाताळात राहणारा झाला.
वसुधातलचारी तु तेन वाक्येन सो ऽभवत् धर्माणां संशयछेत्ता राजा वसुरधोगतः
जो पृथ्वीवर फिरायचा, तो त्या वचनामुळे तसाच झाला; अधोभागी गेलेला राजा वसु धर्माच्या शंका सोडवणारा ठरला.
तस्मान्न वाच्यो ह्येकेन बहुज्ञेनापि संशयः बहुधारस्य धर्मस्य सूक्ष्मा दुरनुगा गतिः
म्हणून, एकट्यानेच—even तो विद्वान असला तरी—शंका मांडू नये; कारण धर्माची वाट अनेक प्रकारची आणि सूक्ष्म, समजायला कठीण असते.
तस्मान्न निश्चयाद्वक्तुं धर्मः शक्यो हि केनचित् देवानृषीनुपादाय स्वायम्भुवमृते मनुम्
म्हणून, कोणीही निश्चितपणे धर्म सांगू शकत नाही, फक्त स्वयंभुव मनु, देव आणि ऋषी यांना धरूनच, हे शक्य आहे.
तस्मान्न हिंसा यज्ञे स्याद् यदुक्तमृषिभिः पुरा ऋषिकोटिसहस्राणि स्वैस्तपोभिर्दिवं गताः
म्हणून, यज्ञात हिंसा होऊ नये, असे प्राचीन ऋषींनी सांगितले आहे; कोट्यवधी ऋषी स्वतःच्या तपाने स्वर्गाला पोहोचले.
तस्मान्न हिंसायज्ञं च प्रशंसन्ति महर्षयः उञ्छं मूलं फलं शाकम् उदपात्रं तपोधनाः
म्हणून, महर्षी हिंसायुक्त यज्ञाची स्तुती करत नाहीत; तपस्वी उरलेले धान्य, मुळे, फळे, भाज्या आणि पाण्याचीच प्रशंसा करतात.
एतद्दत्त्वा विभवतः स्वर्गलोके प्रतिष्ठिताः अद्रोहश्चाप्यलोभश्च दमो भूतदया शमः
आपल्या क्षमतेनुसार हे दान दिल्यावर, ते स्वर्गात स्थिर होतात; अहिंसा, अलोभ, संयम, सर्व जीवांवर दया आणि मनःशांती हे गुण असतात.
ब्रह्मचर्यं तपः शौचम् अनुक्रोशं क्षमा धृतिः सनातनस्य धर्मस्य मूलमेव दुरासदम्
ब्रह्मचर्य, तप, पावित्र्य, करुणा, क्षमा आणि धैर्य—हे सनातन धर्माचे फार कठीण मूळ आहेत.
द्रव्यमन्त्रात्मको यज्ञस् तपश्च समतात्मकम् यज्ञैश्च देवानाप्नोति वैराजं तपसा पुनः
यज्ञ हा द्रव्य आणि मंत्रांनी बनलेला असतो, तर तप म्हणजे समता; यज्ञाने देव मिळतात, आणि तपाने विराजलोक.
ब्रह्मणः कर्मसंन्यासाद् वैराग्यात्प्रकृतेर्लयम् ज्ञानात्प्राप्नोति कैवल्यं पञ्चैता गतयः स्मृताः
कर्माचा त्याग, विरक्ती, प्रकृतीमध्ये विलय, आणि ज्ञान — या पाच मार्गांनी मुक्ती मिळते, असं सांगितलं आहे.
एवं विवादः सुमहान् यज्ञस्यासीत्प्रवर्तने ऋषीणां देवतानां च पूर्वे स्वायम्भुवे ऽन्तरे
अशा प्रकारे, स्वायंभुव काळात यज्ञाच्या आचरणावरून ऋषी आणि देवतांमध्ये मोठा वाद झाला.
ततस्ते ऋषयो दृष्ट्वा हृतं धर्मं बलेन तु वसोर्वाक्यमनादृत्य जग्मुस्ते वै यथागतम्
मग ऋषींनी पाहिलं की धर्म जबरदस्तीने हिरावला गेला आहे, आणि वसुचं म्हणणं न ऐकता, ते जसे आले तसे परत गेले.
गतेषु ऋषिसंघेषु देवा यज्ञमवाप्नुयुः श्रूयन्ते हि तपःसिद्धा ब्रह्मक्षत्रादयो नृपाः
ऋषींचा समूह निघून गेल्यावर देवांनी यज्ञ मिळवला; तपाने सिद्ध झालेल्या ब्राह्मण, क्षत्रिय आणि इतर राजांनीही तसंच केलं, असं ऐकायला मिळतं.
प्रियव्रतोत्तानपादौ ध्रुवो मेधातिथिर्वसुः सुधामा विरजाश्चैव शङ्खपाद्राजसस्तथा
प्रियव्रत, उत्तानपाद, ध्रुव, मेधातिथी, वसु, सुधामा, विरजा, शंखपाद आणि इतर राजे याचप्रमाणे होते.
प्राचीनबर्हिः पर्जन्यो हविर्धानादयो नृपाः एते चान्ये च बहवस् ते तपोभिर्दिवं गताः
प्राचीनबर्हि, पर्जन्य, हविर्धान आणि इतर राजे — हे आणि असे आणखी बरेच जण आपल्या तपामुळे स्वर्गाला पोचले.
राजर्षयो महात्मानो येषां कीर्तिः प्रतिष्ठिता तस्माद्विशिष्यते यज्ञात् तपः सर्वैस्तु कारणैः
ज्यांची कीर्ती स्थिर आहे असे महान राजर्षी — म्हणून सर्व कारणांनी तप हे यज्ञापेक्षा श्रेष्ठ आहे.
ब्रह्मणा तपसा सृष्टं जगद्विश्वमिदं पुरा तस्मान्नाप्नोति तद्यज्ञात् तपोमूलमिदं स्मृतम्
ब्रह्मदेवाने या सगळ्या जगाची निर्मिती तपाने केली; म्हणून यज्ञाने ते साध्य होत नाही, कारण सर्वाचं मूळ तपच आहे, असं मानलं जातं.
यज्ञप्रवर्तनं ह्येवम् आसीत्स्वायम्भुवे ऽन्तरे तदाप्रभृति यज्ञो ऽयं युगैः सार्धं प्रवर्तितः
स्वायंभुव काळात यज्ञाची सुरुवात झाली; तेव्हापासून हा यज्ञ युगांबरोबर चालू राहिला आहे.
अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि द्वापरस्य विधिं पुनः तत्र त्रेतायुगे क्षीणे द्वापरं प्रतिपद्यते
आता मी पुन्हा द्वापर युगाची रीत सांगतो; जेव्हा त्रेता युग क्षीण होतं, तेव्हा द्वापर सुरू होतं.
द्वापरादौ प्रजानां तु सिद्धिस्त्रेतायुगे तु या परिवृत्ते युगे तस्मिंस् ततः सा वै प्रणश्यति
द्वापराच्या सुरुवातीला लोकांना जशी सिद्धी त्रेतायुगात होती, तशीच मिळते; पण ते युग संपल्यावर ती सिद्धी नाहीशी होते.
ततः प्रवर्तिते तासां प्रजानां द्वापरे पुनः लोभो धृतिर्वणिग्युद्धं तत्त्वानाम् अविनिश्चयः
मग त्या लोकांनी पुन्हा द्वापरात प्रवेश केला की, लोभ, चिकाटी, व्यापार, युद्ध आणि तत्त्वांबद्दल अनिश्चितता वाढते.
प्रध्वंसश्चैव वर्णानां कर्मणां तु विपर्ययः यात्रा वधः परो दण्डो मानो दर्पो ऽक्षमा बलम्
जातिंचा नाश, कर्मांचा उलट फेर, प्रवास, हत्या, कठोर शिक्षा, अहंकार, गर्व, असहिष्णुता आणि बळ — हे सर्व वाढतात.
तथा रजस्तमो भूयः प्रवृत्ते द्वापरे पुनः आद्ये कृते नाधर्मो ऽस्ति स त्रेतायां प्रवर्तितः
द्वापरात पुन्हा रज आणि तम वाढतात; पहिल्या कृतयुगात अधर्म नव्हता, तो त्रेतायुगात सुरू झाला.
द्वापरे व्याकुलो भूत्वा प्रणश्यति कलौ पुनः वर्णानां द्वापरे धर्माः संकीर्यन्ते तथाश्रमाः
द्वापरात गोंधळ निर्माण होतो आणि तो पुन्हा कलियुगात नष्ट होतो; द्वापरात जाती आणि आश्रमांचे धर्म मिसळतात.
द्वैधमुत्पद्यते चैव युगे तस्मिञ्श्रुतिस्मृतौ द्विधा श्रुतिः स्मृतिश्चैव निश्चयो नाधिगम्यते
त्या युगात श्रुती आणि स्मृतीमध्ये द्वैध निर्माण होतं; वेद आणि परंपरा विभागली जातात, आणि निश्चितता मिळत नाही.