य इन्द्रियात्मका देवा यज्ञभागभुजस्तु ते तान्यजन्ति तदा देवाः कल्यादिषु भवन्ति ये
जे देव इंद्रियस्वरूप आहेत आणि यज्ञातील भाग घेतात, त्यांची तिथे पूजा केली जाते; आणि जे देव पंचमहाभूतांचे अधिपती आहेत, तेही उपस्थित असतात.
अध्वर्युप्रैषकाले तु व्युत्थिता ऋषयस्तथा महर्षयश्च तान्दृष्ट्वा दीनान्पशुगणांस्तदा विश्वभुजं ते त्वपृच्छन् कथं यज्ञविधिस्तव
अध्वर्यू पुजाऱ्यांनी संकेत दिल्यावर ऋषी उठले; त्यांनी दुःखी पशूंच्या कळपांकडे पाहून विश्वभुक् यांना विचारले: 'तुमच्या यज्ञाची पद्धत काय आहे?'
अधर्मो बलवानेष हिंसा धर्मेप्सया तव नवः पशुविधिस्त्विष्टस् तव यज्ञे सुरोत्तम
'इथे अधर्म वाढला आहे; धर्माच्या इच्छेने पण हिंसा केली जात आहे. तुझ्या यज्ञात ही नवी पशूबलि फार कठोर आहे, हे देवश्रेष्ठ.'
अधर्मो धर्मघाताय प्रारब्धः पशुभिस्त्वया नायं धर्मो ह्यधर्मो ऽयं न हिंसा धर्म उच्यते आगमेन भवान्धर्मं प्रकरोतु यदीच्छति
'पशूंच्या माध्यमातून तू जो अधर्म सुरू केला आहेस, तो धर्माचा नाश करणारा आहे. हे धर्म नाही, तर अधर्मच आहे; कारण हिंसा कधीच धर्म मानली जात नाही. जर तुला हवे असेल, तर शास्त्राप्रमाणे धर्म स्थापन कर.'
विधिदृष्टेन यज्ञेन धर्मेणाव्यसनेन तु यज्ञबीजैः सुरश्रेष्ठ त्रिवर्गपरिमोषितैः
विधिप्रमाणे, धर्माने आणि दोषरहित यज्ञ केल्याने, यज्ञाच्या बीजांनी, हे देवश्रेष्ठ, तीन पुरुषार्थ कमी होत नाहीत.
एष यज्ञो महानिन्द्रः स्वयम्भुविहितः पुरा एवं विश्वभुगिन्द्रस्तु ऋषिभिस्तत्त्वदर्शिभिः उक्तो न प्रतिजग्राह मानमोहसमन्वितः
हा महान यज्ञ पूर्वी स्वयंभुवांनी घालून दिला होता, हे इंद्रा. पण जेव्हा सत्यदर्शी ऋषींनी विश्वभुक् इंद्राला हे सांगितले, तेव्हा तो अहंकार आणि मोहामुळे ते मान्य करायला तयार झाला नाही.
तेषां विवादः सुमहाञ् जज्ञे इन्द्रमहर्षीणाम् जङ्गमैः स्थावरैः केन यष्टव्यमिति चोच्यते
इंद्र आणि महर्षी, तसेच सर्व चल आणि अचल जीवांमध्ये, कोणाची पूजा करावी यावर मोठा वाद निर्माण झाला.
ते तु खिन्ना विवादेन शक्त्या युक्ता महर्षयः संधाय सममिन्द्रेण पप्रच्छुः खचरं वसुम्
त्या वादामुळे थकलेले आणि शक्तीने युक्त असलेले महर्षी, इंद्रासोबत, आकाशात फिरणाऱ्या वसुजवळ गेले आणि त्याला विचारले.
महाप्राज्ञ त्वया दृष्टः कथं यज्ञविधिर्नृप औत्तानपादे प्रब्रूहि संशयं नस्तुद प्रभो
हे महाज्ञानी, तू यज्ञाची पद्धत पाहिलेली आहेस, उत्तानपादाच्या वंशातील राजन, आमच्या या शंकेचे निरसन कर.
श्रुत्वा वाक्यं वसुस्तेषाम् अविचार्य बलाबलम् वेदशास्त्रमनुस्मृत्य यज्ञतत्त्वमुवाच ह
त्यांचे बोल ऐकून, वसुने कोणतीही ताकद किंवा कमजोरी न पाहता, वेदशास्त्र आठवून यज्ञाचे तत्त्व सांगितले.
यथोपनीतैर्यष्टव्यम् इति होवाच पार्थिवः यष्टव्यं पशुभिर्मेध्यैर् अथ मूलफलैरपि
राजाने सांगितले: योग्य प्रकारे आणलेल्या, शुद्ध प्राण्यांनी किंवा मुळे-फळांनीही यज्ञ करावा.
हिंसा स्वभावो यज्ञस्य इति मे दर्शनागमः तथैते भाविता मन्त्रा हिंसालिङ्गा महर्षिभिः
यज्ञाचा स्वभाव हिंसा असतो, असे मला परंपरेतून समजले; तसेच, महर्षींनी रचलेले मंत्रही हिंसेचेच सूचक आहेत.
दीर्घेण तपसा युक्तैस् तारकादिनिदर्शिभिः तत्प्रमाणं मया चोक्तं तस्माच्छमितुम् अर्हथ
दीर्घ तप केलेल्या आणि ताऱ्यांचे निरीक्षण करणाऱ्यांनी हेच प्रमाण सांगितले आहे; म्हणून तुम्हीही हे मान्य करावे.
यदि प्रमाणं स्वान्येव मन्त्रवाक्याणि वो द्विजाः तथा प्रवर्ततां यज्ञो ह्य् अन्यथा मानृतं वचः
जर तुमच्याच मंत्रवाक्यांना प्रमाण मानायचे असेल, हे द्विजांनो, तर यज्ञ तसाच करा; अन्यथा, तुमचे बोल खोटे ठरतील.
एवं कृतोत्तरास्ते तु युज्यात्मानं ततो धिया अवश्यम्भाविनं दृष्ट्वा तमधो ह्यशपंस्तदा
अशी उत्तरे मिळाल्यावर, त्यांनी ठामपणे मनाशी निर्धार केला; जे होणारच आहे ते पाहून, त्यांनी त्याला शाप दिला.
इत्युक्तमात्रो नृपतिः प्रविवेश रसातलम् ऊर्ध्वचारी नृपो भूत्वा रसातलचरो ऽभवत्
राजाला असे बोलताच, तो पाताळात गेला; वर फिरणारा राजा आता पाताळात राहणारा झाला.
वसुधातलचारी तु तेन वाक्येन सो ऽभवत् धर्माणां संशयछेत्ता राजा वसुरधोगतः
जो पृथ्वीवर फिरायचा, तो त्या वचनामुळे तसाच झाला; अधोभागी गेलेला राजा वसु धर्माच्या शंका सोडवणारा ठरला.
तस्मान्न वाच्यो ह्येकेन बहुज्ञेनापि संशयः बहुधारस्य धर्मस्य सूक्ष्मा दुरनुगा गतिः
म्हणून, एकट्यानेच—even तो विद्वान असला तरी—शंका मांडू नये; कारण धर्माची वाट अनेक प्रकारची आणि सूक्ष्म, समजायला कठीण असते.
तस्मान्न निश्चयाद्वक्तुं धर्मः शक्यो हि केनचित् देवानृषीनुपादाय स्वायम्भुवमृते मनुम्
म्हणून, कोणीही निश्चितपणे धर्म सांगू शकत नाही, फक्त स्वयंभुव मनु, देव आणि ऋषी यांना धरूनच, हे शक्य आहे.
तस्मान्न हिंसा यज्ञे स्याद् यदुक्तमृषिभिः पुरा ऋषिकोटिसहस्राणि स्वैस्तपोभिर्दिवं गताः
म्हणून, यज्ञात हिंसा होऊ नये, असे प्राचीन ऋषींनी सांगितले आहे; कोट्यवधी ऋषी स्वतःच्या तपाने स्वर्गाला पोहोचले.
तस्मान्न हिंसायज्ञं च प्रशंसन्ति महर्षयः उञ्छं मूलं फलं शाकम् उदपात्रं तपोधनाः
म्हणून, महर्षी हिंसायुक्त यज्ञाची स्तुती करत नाहीत; तपस्वी उरलेले धान्य, मुळे, फळे, भाज्या आणि पाण्याचीच प्रशंसा करतात.
एतद्दत्त्वा विभवतः स्वर्गलोके प्रतिष्ठिताः अद्रोहश्चाप्यलोभश्च दमो भूतदया शमः
आपल्या क्षमतेनुसार हे दान दिल्यावर, ते स्वर्गात स्थिर होतात; अहिंसा, अलोभ, संयम, सर्व जीवांवर दया आणि मनःशांती हे गुण असतात.
ब्रह्मचर्यं तपः शौचम् अनुक्रोशं क्षमा धृतिः सनातनस्य धर्मस्य मूलमेव दुरासदम्
ब्रह्मचर्य, तप, पावित्र्य, करुणा, क्षमा आणि धैर्य—हे सनातन धर्माचे फार कठीण मूळ आहेत.
द्रव्यमन्त्रात्मको यज्ञस् तपश्च समतात्मकम् यज्ञैश्च देवानाप्नोति वैराजं तपसा पुनः
यज्ञ हा द्रव्य आणि मंत्रांनी बनलेला असतो, तर तप म्हणजे समता; यज्ञाने देव मिळतात, आणि तपाने विराजलोक.
ब्रह्मणः कर्मसंन्यासाद् वैराग्यात्प्रकृतेर्लयम् ज्ञानात्प्राप्नोति कैवल्यं पञ्चैता गतयः स्मृताः
कर्माचा त्याग, विरक्ती, प्रकृतीमध्ये विलय, आणि ज्ञान — या पाच मार्गांनी मुक्ती मिळते, असं सांगितलं आहे.
एवं विवादः सुमहान् यज्ञस्यासीत्प्रवर्तने ऋषीणां देवतानां च पूर्वे स्वायम्भुवे ऽन्तरे
अशा प्रकारे, स्वायंभुव काळात यज्ञाच्या आचरणावरून ऋषी आणि देवतांमध्ये मोठा वाद झाला.
ततस्ते ऋषयो दृष्ट्वा हृतं धर्मं बलेन तु वसोर्वाक्यमनादृत्य जग्मुस्ते वै यथागतम्
मग ऋषींनी पाहिलं की धर्म जबरदस्तीने हिरावला गेला आहे, आणि वसुचं म्हणणं न ऐकता, ते जसे आले तसे परत गेले.
गतेषु ऋषिसंघेषु देवा यज्ञमवाप्नुयुः श्रूयन्ते हि तपःसिद्धा ब्रह्मक्षत्रादयो नृपाः
ऋषींचा समूह निघून गेल्यावर देवांनी यज्ञ मिळवला; तपाने सिद्ध झालेल्या ब्राह्मण, क्षत्रिय आणि इतर राजांनीही तसंच केलं, असं ऐकायला मिळतं.
प्रियव्रतोत्तानपादौ ध्रुवो मेधातिथिर्वसुः सुधामा विरजाश्चैव शङ्खपाद्राजसस्तथा
प्रियव्रत, उत्तानपाद, ध्रुव, मेधातिथी, वसु, सुधामा, विरजा, शंखपाद आणि इतर राजे याचप्रमाणे होते.
प्राचीनबर्हिः पर्जन्यो हविर्धानादयो नृपाः एते चान्ये च बहवस् ते तपोभिर्दिवं गताः
प्राचीनबर्हि, पर्जन्य, हविर्धान आणि इतर राजे — हे आणि असे आणखी बरेच जण आपल्या तपामुळे स्वर्गाला पोचले.