इत्येष सोमसूर्याभ्याम् ऐलस्य च समागमः अवाप्तिं श्रद्धया चैव पितॄणां चैव तर्पणम्
असा सोम, सूर्य आणि ऐल यांचा संगम, आणि श्रद्धेने पितरांना मिळणारे तृप्तीचे फळ सांगितले आहे.
पर्वणां चैव यः कालो यातनास्थानमेव च समासात्कीर्तितस्तुभ्यं सर्ग एष सनातनः
सणांचा काळ आणि यातनास्थळ यांचा संक्षिप्त उल्लेख केला; ही सनातन सृष्टी आहे.
वैरूप्यं येन तत्सर्वं कथितं त्वेकदेशिकम् अशक्यं परिसंख्यातुं श्रद्धेयं भूतिमिच्छता
सर्व विकृतींचे थोडक्यात वर्णन केले आहे; सर्व तपशील सांगणे अशक्य आहे, पण जो सुख-समृद्धी इच्छितो त्याने यावर श्रद्धा ठेवावी.
स्वायम्भुवस्य देवस्य एष सर्गो मयेरितः विस्तरेणानुपूर्व्याच्च भूयः किं कथयामि वः
स्वायंभुव देवाची ही सृष्टी मी तुमच्यासमोर तपशीलवार आणि क्रमाने सांगितली; आता आणखी काय सांगू?
चतुर्युगाणि यानि स्युः पूर्वे स्वायम्भुवे ऽन्तरे एषां निसर्गसंख्यां च श्रोतुमिच्छाम विस्तरात्
स्वायंभुवाच्या पूर्वीच्या काळात जी चार युगे होतात, त्यांची नैसर्गिक मोजणी आणि तपशील मी ऐकू इच्छितो.
पृथिवीद्युप्रसङ्गेन मया तु प्रागुदाहृतम् एतच्चतुर्युगं त्वेवं तद्वक्ष्यामि निबोधत तत्प्रमाणं प्रसंख्याय विस्तराच्चैव कृत्स्नशः
पृथ्वी आणि आकाश यांचा उल्लेख मी आधी केला आहे; आता मी चार युगांची माप, मोजणी आणि सर्व तपशील सांगतो, ते लक्षपूर्वक ऐका.
लौकिकेन प्रमाणेन निष्पाद्याब्दं तु मानुषम् तेनापीह प्रसंख्याय वक्ष्यामि तु चतुर्युगम् निमेषतुल्यकालानि मात्रालब्धेक्षराणि च
सामान्य माणसांच्या गणनेनुसार एक वर्ष ठरवले जाते. या प्रमाणावर मी येथे चार युगांची मोजणी सांगतो, ज्यांची वेळ डोळ्याच्या पापणीसारखी क्षणभराची आहे आणि जी मोजमापाने ठरवली जाते.
काष्ठा निमेषा दश पञ्च चैव त्रिंशच्च काष्ठां गणयेत्कलां तु त्रिंशत्कलाश्चैव भवेन्मुहूर्तस् तैस्त्रिंशता रात्र्यहनी समेते
पंधरा निमेष म्हणजे एक काष्ठा; तीस काष्ठा म्हणजे एक कला; तीस कला म्हणजे एक मुहूर्त; आणि असे तीस मुहूर्त मिळून एक दिवस-रात्र पूर्ण होते.
अहोरात्रे विभजते सूर्यो मानुषलौकिके रात्रिः स्वप्नाय भूतानां चेष्टायै कर्मणामहः
सूर्य माणसांसाठी दिवस आणि रात्र वेगवेगळ्या करतो; रात्र सर्व जीवांना झोपेसाठी असते आणि दिवस त्यांच्या कामकाजासाठी असतो.
पित्र्ये रात्र्यहनी मासः प्रविभागस् तयोः पुनः कृष्णपक्षस् त्वहस्तेषां शुक्लः स्वप्नाय शर्वरी
पितरांसाठी दिवस-रात्र मिळून एक महिना होतो; त्यात कृष्णपक्ष हा त्यांचा दिवस आणि शुक्लपक्ष ही त्यांची विश्रांतीची रात्र असते.
त्रिंशद्ये मानुषा मासाः पित्र्यो मासः स उच्यते शतानि त्रीणि मासानां षष्ट्या चाभ्यधिकानि तु पित्र्यः संवत्सरो ह्येष मानुषेण विभाव्यते
तीस मानवी महिने म्हणजे पितरांचा एक महिना मानला जातो; तीनशे साठ महिने म्हणजे पितरांचा एक वर्ष, असे मानवी मोजणीनुसार सांगितले आहे.
मानुषेणैव मानेन वर्षाणां यच्छतं भवेत् पितॄणां तानि वर्षाणि संख्यातानि तु त्रीणि वै दश च द्व्यधिका मासाः पितृसंख्येह कीर्तिता
मानवी मोजणीनुसार शंभर वर्षे मोजली जातात; पितरांसाठी ती तीन वर्षे आणि बारा महिने होत असल्याचे येथे सांगितले आहे.
लौकिकेन प्रमाणेन अब्दो यो मानुषः स्मृतः एतद्दिव्यमहोरात्रम् इत्येषा वैदिकी श्रुतिः
सामान्य माणसांच्या प्रमाणाने जे वर्ष मानले जाते, ते असे आहे; हेच दिव्य दिवस-रात्र आहे, असे वैदिक परंपरेत सांगितले आहे.
दिव्ये रात्र्यहनी वर्षं प्रविभागस्तयोः पुनः अहस्तु यदुदक्चैव रात्रिर्या दक्षिणायनम् एते रात्र्यहनी दिव्ये प्रसंख्याते तयोः पुनः
देवतांसाठी दिवस-रात्र मिळून एक वर्ष होते; त्यात सूर्य उत्तर दिशेला जातो तो दिवस आणि दक्षिण दिशेला जातो ती रात्र; अशा प्रकारे दिव्य दिवस-रात्र मोजली जाते.
त्रिंशद्यानि तु वर्षाणि दिव्यो मासस्तु स स्मृतः मानुषाणां शतं यच्च दिव्या मासास्त्रयस्तु वै तथैव सह संख्यातो दिव्य एष विधिः स्मृतः
अशा तीस वर्षे मिळून एक दिव्य महिना होतो; शंभर मानवी वर्षे म्हणजे तीन दिव्य महिने; हीच मोजणी आणि हा दिव्य नियम मानला जातो.
त्रीणि वर्षशतान्येवं षष्टिर्वर्षास्तथैव च दिव्यः संवत्सरो ह्येष मानुषेण प्रकीर्तितः
अशा तीनशे साठ आणि त्यावर साठ वर्षे मिळून एक दिव्य वर्ष होते, असे मानवी गणनेनुसार सांगितले आहे.
त्रीणि वर्षसहस्राणि मानुषेण प्रमाणतः त्रिंशदन्यानि वर्षाणि स्मृतः सप्तर्षिवत्सरः
तीन हजार आणि त्यावर तीस मानवी वर्षे मिळून सप्तर्षींचे एक वर्ष होते, असे सांगितले आहे.
नव यानि सहस्राणि वर्षाणां मानुषाणि च वर्षाणि नवतिश्चैव ध्रुवसंवत्सरः स्मृतः
नऊ हजार आणि त्यावर नव्वद मानवी वर्षे मिळून ध्रुवाचे एक वर्ष मानले जाते.
षट्त्रिंशत्तु सहस्राणि वर्षाणां मानुषाणि च षष्टिश्चैव सहस्राणि संख्यातानि तु संख्यया दिव्यं वर्षसहस्रं तु प्राहुः संख्याविदो जनाः
छत्तीस हजार आणि त्यावर साठ हजार मानवी वर्षे मिळून एक हजार दिव्य वर्षे होतात, असे गणित जाणणारे लोक सांगतात.
इत्येतदृषिभिर्गीतं दिव्यया संख्यया द्विजाः दिव्येनैव प्रमाणेन युगसंख्या प्रकल्पिता
हे सर्व ऋषींनी दिव्य मोजणीनुसार सांगितले आहे; दिव्य प्रमाणानेच युगांची संख्या ठरवली जाते.
चत्वारि भारते वर्षे युगानि ऋषयो ऽब्रुवन् कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश्चैवं चतुर्युगम्
भारतात ऋषींनी चार युगे सांगितली आहेत: कृत, त्रेता, द्वापर आणि कलियुग; हीच चार युगांची माळ आहे.
पूर्वं कृतयुगं नाम ततस्त्रेताभिधीयते द्वापरं च कलिश्चैव युगानि परिकल्पयेत्
सर्वात आधी कृतयुग येते, त्यानंतर त्रेतायुग, मग द्वापरयुग आणि शेवटी कलियुग; अशी ही युगांची मोजणी आहे.
चत्वार्याहुः सहस्राणि वर्षाणां तत्कृतं युगम् तस्य ताव् अच्छती संध्या संध्यांशश्च तथाविधः
चार हजार वर्षे म्हणजे कृतयुग असे मानले जाते; त्याची संध्या आणि संध्यांशही तितक्याच काळाची असते.
इतरेषु ससंध्येषु ससंध्यांशेषु च त्रिषु एकपादे निवर्तन्ते सहस्राणि शतानि च
इतर तीन युगांमध्ये, त्यांच्या संध्या आणि संध्यांशासह, हजारो आणि शेकड्यांची संख्या एक चतुर्थांशाने कमी होत जाते.
त्रेता त्रीणि सहस्राणि युगसंख्याविदो विदुः तस्यापि त्रिशती संध्या संध्यांशः संध्यया समः
युगांची मोजणी जाणणारे लोक सांगतात की त्रेतायुग तीन हजार वर्षांचे असते. त्यातली तीनशे वर्षे संध्या काळ असतो, आणि संध्याकाळचा भागही तितकाच असतो.
द्वे सहस्रे द्वापरं तु संध्यांशौ तु चतुःशतम् सहस्रमेकं वर्षाणां कलिरेव प्रकीर्तितः द्वे शते च तथान्ये च संध्यासंध्यांशयोः स्मृते
द्वापरयुग दोन हजार वर्षांचे असते, त्यात चारशे वर्षे संध्याकाळचे भाग असतात. कलियुग एक हजार वर्षांचे मानले जाते, त्यात दोनशे वर्षे संध्या आणि संध्याकाळचा भाग धरलेला आहे.
एषा द्वादशसाहस्री युगसंख्या तु संज्ञिता कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश्चेति चतुष्टयम्
हीच बारा हजार वर्षांची युगांची मोजणी म्हणतात. कृतयुग, त्रेतायुग, द्वापरयुग आणि कलियुग — ही चारही मिळून.
तत्र संवत्सराः सृष्टा मानुषास्तान्निबोधत नियुतानि दश द्वे च पञ्च चैवात्र संख्यया अष्टाविंशत्सहस्राणि कृतं युगमथोच्यते
आता या युगांसाठी माणसांच्या वर्षांची संख्या ऐका. दहा नियुत, त्यात दोन अधिक, आणि पाच मिळून — म्हणजे एकूण अठ्ठावीस हजार वर्षे कृतयुग मानले जाते.
प्रयुतं तु तथा पूर्णं द्वे चान्ये नियुते पुनः षण्णवतिसहस्राणि संख्यातानि च संख्यया त्रेतायुगस्य संख्यैषा मानुषेण तु संज्ञिता
त्याचप्रमाणे एक पूर्ण प्रयुत, त्यात पुन्हा दोन नियुत मिळून, नव्वद हजार आणि सहा हजार मिळून, एकूण छान्णव हजार वर्षे — ही त्रेतायुगाची माणसांच्या मोजणीनुसारची संख्या आहे.
अष्टौ शतसहस्राणि वर्षाणां मानुषाणि तु चतुःषष्टिसहस्राणि वर्षाणां द्वापरं युगम्
द्वापरयुगासाठी आठ लाख माणसांची वर्षे असतात, आणि चौसष्ट हजार वर्षे द्वापरयुगाची मोजणी आहे.