ब्रह्मचर्येण तपसा यज्ञेन प्रजया भुवि श्राद्धेन विद्यया चैव चान्नदानेन सप्तधा
ब्रह्मचर्य, तप, यज्ञ, संतती, श्राद्ध, विद्या आणि अन्नदान — या सात प्रकारांनी.
कर्मस्वेतेषु ये सक्ता वर्तन्त्य् आ देहपातनात् देवैस्ते पितृभिः सार्धम् ऊष्मपैः सोमपैस्तथा स्वर्गता दिवि मोदन्ते पितृमन्त उपासते
जे या कर्मांमध्ये आसक्त असतात, ते देहाचा अंत होईपर्यंत तसेच राहतात. देव, उष्मप आणि सोमप पितरांसोबत स्वर्गात जाऊन आनंद घेतात आणि पितरांची पूजा करतात.
प्रजावतां प्रसिद्धैषा उक्ता श्राद्धकृतां च वै तेषां निवापे दत्तं हि तत्कुलीनैस्तु बान्धवैः
संतती असणाऱ्यांचा आणि श्राद्ध करणाऱ्यांचा हा प्रसिद्ध मार्ग सांगितला आहे. त्यांच्या नातेवाईकांनी केलेली अर्पण हीच त्यांची प्राप्ती आहे.
मासश्राद्धं हि भुञ्जानास् तेऽत्येते सोमलौकिकाः एते मनुष्याः पितरो मासश्राद्धभुजस्तु वै
मासिक श्राद्धाचे अन्न घेणारे हे सोमलोकातील पितरांपेक्षा श्रेष्ठ मानले जातात. हे मानव पितर मासिक श्राद्धाचे अन्न खाणारेच असतात.
तेभ्यो ऽपरे तु ये त्वन्ये संकीर्णाः कर्मयोनिषु भ्रष्टाश्चाश्रमधर्मेषु स्वधास्वाहाविवर्जिताः
पण जे इतर, कर्म आणि जन्माने मिश्रित, आश्रमधर्मातून भरकटलेले आणि स्वधा-स्वाहा यांना वंचित आहेत—
भिन्ने देहे दुरापन्नाः प्रेतभूता यमक्षये स्वकर्माण्यनुशोचन्तो यातनास्थानमागताः
ज्यांचे शरीर नाहीसे झाले, जे कठीण अवस्थेला पोहोचले, ते यमाच्या ठिकाणी प्रेत होतात, आपल्या कर्माचे शोक करतात आणि यातनास्थानात जातात.
दीर्घाश्चैवातिशुष्काश्च श्मश्रुलाश्च विवाससः क्षुत्पिपासाभिभूतास्ते विद्रवन्ति त्वितस्ततः
ते खूपच लांब, अत्यंत सुकलेले, विस्कटलेल्या केसांचे आणि नग्न असतात. भूक आणि तहानेने त्रस्त होऊन इकडेतिकडे भटकतात.
सरित्सरस्तडागानि पुष्करिण्यश्च सर्वशः परान्नान्यभिकाङ्क्षन्तः काल्यमाना इतस्ततः
सर्व नद्या, सरोवरे, तलाव आणि पुष्करण्या — या सगळीकडे ते दुसऱ्यांच्या अन्नाची इच्छा करत, हाकलले जाऊन इकडेतिकडे फिरतात.
स्थानेषु पात्यमाना ये यातनास्थेषु तेषु वै शाल्मल्यां वैतरण्यां च कुम्भीपाकेद्धवालुके
जे लोकांना शाल्मलीच्या झाडावर, वैतरणी नदीत, कुंभिपाकाच्या कढईत किंवा जळत्या वाळूत टाकले जाते, अशा यातनास्थळी पडणाऱ्यांना—
असिपत्त्रवने चैव पात्यमानाः स्वकर्मभिः तत्रस्थानां तु तेषां वै दुःखितानाम् अशायिनाम्
आणि ज्यांना आपल्या कर्मामुळे असिपत्रवनात फेकले जाते, तिथे असलेल्या दुःखी आणि झोप न लागणाऱ्या जीवांमध्ये—
तेषां लोकान्तरस्थानां बान्धवैर्नामगोत्रतः भूमावसव्यं दर्भेषु दत्ताः पिण्डास्त्रयस्तु वै प्राप्तांस्तु तर्पयन्त्येव प्रेतस्थानेष्वधिष्ठितान्
जे लोक इतर लोकांत राहतात, त्यांचे नातेवाईक पृथ्वीवर त्यांचे नाव आणि कुळ सांगून, दर्भावर तीन पिंड अर्पण करतात, ते पिंड त्या प्रेतलोकात असणाऱ्यांपर्यंत पोहोचतात आणि त्यांना तृप्त करतात.
अप्राप्ता यातनास्थानं प्रभ्रष्टा ये च पञ्चधा पश्चाद्ये स्थावरान्ते वै भूतानीके स्वकर्मभिः
ज्यांना पिंड पोहोचत नाही, जे पाच प्रकारच्या यातनास्थळी हरवले आहेत, आणि जे पुढे स्थावर जीवांच्या शेवटी आपल्या कर्मानुसार जन्म घेतात—
नानारूपासु जातीनां तिर्यग्योनिषु मूर्तिषु यदाहारा भवन्त्येते तासु तास्विह योनिषु
जनावरांच्या विविध जातींमध्ये, कोणत्याही रूपात किंवा योनीत जन्म घेतल्यावर, ज्या त्या योनीत त्यांना जो अन्नाचा भाग मिळतो, तो तिथेच मिळतो—
तस्मिंस् तस्मिंस् तदाहारे श्राद्धं दत्तं तु प्रीणयेत् काले न्यायागतं पात्रे विधिना प्रतिपादितम् प्राप्नुवन्त्यन्नमादत्तं यत्र यत्रावतिष्ठते
योग्य वेळी, योग्य पात्राला, विधीनुसार दिलेले श्राद्धाचे अन्न, जिथे जिथे ते राहतात तिथे तिथे त्यांना पोहोचते आणि त्यांना तृप्त करते.
यथा गोषु प्रनष्टासु वत्सो विन्दति मातरम् तथा श्राद्धेषु दृष्टान्तो मन्त्रः प्रापयते तु तम्
जसे हरवलेल्या गायींमध्ये वासरू आपल्या आईला शोधून काढते, तसेच श्राद्धाच्या मंत्रामुळे अर्पण केलेले अन्न योग्य ठिकाणी पोहोचते.
एवं ह्यविकलं श्राद्धं श्रद्धादत्तं मनुर्ब्रवीत् सनत्कुमारः प्रोवाच पश्यन्दिव्येन चक्षुषा
अशा प्रकारे, मनू म्हणतो की दोषरहित आणि श्रद्धेने केलेले श्राद्ध फलदायी होते; सनत्कुमारानेही दिव्य दृष्टीने हे सांगितले.
गतागतज्ञः प्रेतानां प्राप्तिं श्राद्धस्य चैव हि कृष्णपक्षस्त्वहस्तेषां शुक्लः स्वप्नाय शर्वरी
जो प्रेतांच्या येण्या-जाण्याचे आणि श्राद्धाच्या फळाचे ज्ञान ठेवतो, तो सांगतो—कृष्णपक्ष त्यांच्या कल्याणासाठी आहे, शुक्लपक्ष स्वप्न आणि रात्रीसाठी आहे.
इत्येते पितरो देवा देवाश्च पितरश्च वै अन्योन्यपितरो ह्येते देवाश्च पितरो दिवि
म्हणून हे पितर म्हणजेच देव आहेत, आणि देव हेच पितर आहेत; दोन्ही एकमेकांचे पितर आणि देव आहेत आणि स्वर्गातही तसेच आहेत.
एते तु पितरो देवा मनुष्याः पितरश्च ये पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः
हे पितर देव आहेत, आणि माणसेही पितर आहेत; वडील, आजोबा आणि पणजोबा हे सुद्धा तसेच आहेत.
इत्येष विषयः प्रोक्तः पितॄणां सोमपायिनाम् एतत्पितृमहत्त्वं हि पुराणे निश्चयं गतम्
असा सोमपान करणाऱ्या पितरांचा विषय सांगितला आहे; पितरांचे हे मोठेपण पुराणात निश्चित केले आहे.
इत्येष सोमसूर्याभ्याम् ऐलस्य च समागमः अवाप्तिं श्रद्धया चैव पितॄणां चैव तर्पणम्
असा सोम, सूर्य आणि ऐल यांचा संगम, आणि श्रद्धेने पितरांना मिळणारे तृप्तीचे फळ सांगितले आहे.
पर्वणां चैव यः कालो यातनास्थानमेव च समासात्कीर्तितस्तुभ्यं सर्ग एष सनातनः
सणांचा काळ आणि यातनास्थळ यांचा संक्षिप्त उल्लेख केला; ही सनातन सृष्टी आहे.
वैरूप्यं येन तत्सर्वं कथितं त्वेकदेशिकम् अशक्यं परिसंख्यातुं श्रद्धेयं भूतिमिच्छता
सर्व विकृतींचे थोडक्यात वर्णन केले आहे; सर्व तपशील सांगणे अशक्य आहे, पण जो सुख-समृद्धी इच्छितो त्याने यावर श्रद्धा ठेवावी.
स्वायम्भुवस्य देवस्य एष सर्गो मयेरितः विस्तरेणानुपूर्व्याच्च भूयः किं कथयामि वः
स्वायंभुव देवाची ही सृष्टी मी तुमच्यासमोर तपशीलवार आणि क्रमाने सांगितली; आता आणखी काय सांगू?
चतुर्युगाणि यानि स्युः पूर्वे स्वायम्भुवे ऽन्तरे एषां निसर्गसंख्यां च श्रोतुमिच्छाम विस्तरात्
स्वायंभुवाच्या पूर्वीच्या काळात जी चार युगे होतात, त्यांची नैसर्गिक मोजणी आणि तपशील मी ऐकू इच्छितो.
पृथिवीद्युप्रसङ्गेन मया तु प्रागुदाहृतम् एतच्चतुर्युगं त्वेवं तद्वक्ष्यामि निबोधत तत्प्रमाणं प्रसंख्याय विस्तराच्चैव कृत्स्नशः
पृथ्वी आणि आकाश यांचा उल्लेख मी आधी केला आहे; आता मी चार युगांची माप, मोजणी आणि सर्व तपशील सांगतो, ते लक्षपूर्वक ऐका.
लौकिकेन प्रमाणेन निष्पाद्याब्दं तु मानुषम् तेनापीह प्रसंख्याय वक्ष्यामि तु चतुर्युगम् निमेषतुल्यकालानि मात्रालब्धेक्षराणि च
सामान्य माणसांच्या गणनेनुसार एक वर्ष ठरवले जाते. या प्रमाणावर मी येथे चार युगांची मोजणी सांगतो, ज्यांची वेळ डोळ्याच्या पापणीसारखी क्षणभराची आहे आणि जी मोजमापाने ठरवली जाते.
काष्ठा निमेषा दश पञ्च चैव त्रिंशच्च काष्ठां गणयेत्कलां तु त्रिंशत्कलाश्चैव भवेन्मुहूर्तस् तैस्त्रिंशता रात्र्यहनी समेते
पंधरा निमेष म्हणजे एक काष्ठा; तीस काष्ठा म्हणजे एक कला; तीस कला म्हणजे एक मुहूर्त; आणि असे तीस मुहूर्त मिळून एक दिवस-रात्र पूर्ण होते.
अहोरात्रे विभजते सूर्यो मानुषलौकिके रात्रिः स्वप्नाय भूतानां चेष्टायै कर्मणामहः
सूर्य माणसांसाठी दिवस आणि रात्र वेगवेगळ्या करतो; रात्र सर्व जीवांना झोपेसाठी असते आणि दिवस त्यांच्या कामकाजासाठी असतो.
पित्र्ये रात्र्यहनी मासः प्रविभागस् तयोः पुनः कृष्णपक्षस् त्वहस्तेषां शुक्लः स्वप्नाय शर्वरी
पितरांसाठी दिवस-रात्र मिळून एक महिना होतो; त्यात कृष्णपक्ष हा त्यांचा दिवस आणि शुक्लपक्ष ही त्यांची विश्रांतीची रात्र असते.