इत्येष पर्वसंधीनां कालो वै द्विलवः स्मृतः पर्वणां तुल्यकालस्तु तुल्याहुतिवषट्क्रियाः
चंद्राच्या पर्वांच्या संधीमधील वेळ दोन लव इतका मानला जातो. प्रत्येक पर्वाचा कालावधी सारखाच असतो, आणि त्यात दिल्या जाणाऱ्या आहुती व 'वषट्' उच्चारही सारखेच असतात.
चन्द्रभूर्यव्यतीपाते समे वै पूर्णिमे उभे प्रतिपत्प्रतिपन्नस्तु पर्वकालो द्विमात्रकः
चंद्र आणि सूर्य एकत्र किंवा समोरासमोर आले, तसेच पौर्णिमा आणि अमावास्येच्या दिवशी, पर्वाचा काळ दुप्पट प्रमाणाचा असतो.
कालः कुहूसिनीवाल्योः समुद्धो द्विलवः स्मृतः अर्कनिर्मण्डले सोमे पर्वकालः कलाः स्मृताः
कुहू आणि सिनीवाळी या संधींना दोन लव इतका वेळ मानला जातो. सूर्याच्या नोडवर आणि चंद्रासोबत असताना पर्वाचा काळ कला प्रमाणे धरला जातो.
यस्माद् आपूर्यते सोमः पञ्चदश्यां तु पूर्णिमा दशभिः पञ्चभिश्चैव कलाभिर्दिवसक्रमात्
कारण पंधराव्या दिवशी चंद्र पूर्ण होतो, म्हणून पौर्णिमा दिवस दहा आणि पाच अशा पंधरा कलांनी पूर्ण होते.
तस्मात्पञ्चदशे सोमे कला वै नास्ति षोडशी तस्मात्सोमस्य विप्रोक्तः पञ्चदश्यां मया क्षयः
म्हणून पंधराव्या दिवशी चंद्राला सोळावी कला नसते. म्हणूनच मी पंधराव्या दिवशी चंद्राचा क्षय सांगितला आहे.
इत्येते पितरो देवाः सोमपाः सोमवर्धनाः आर्तवा ऋतवो ऽथाब्दा देवास्तान्भावयन्ति हि
हे पितर, जे सोमपान करणारे आणि सोम वाढवणारे देव आहेत, हेच ऋतू आणि वर्ष मानले जातात. देव त्यांना पोसतात.
अतः परं प्रवक्ष्यामि पितॄञ्छ्राद्धभुजस्तु ये तेषां गतिं च सत्तत्वं प्राप्तिं श्राद्धस्य चैव हि
आता मी पुढे सांगतो, जे पितर श्राद्धाचे अन्न घेतात, त्यांचा मार्ग, त्यांचे स्वरूप आणि श्राद्धामुळे मिळणारे फळ.
न मृतानां गतिः शक्या ज्ञातुं वा पुनरागतिः तपसा हि प्रसिद्धेन किं पुनर्मांसचक्षुषा
मरण पावलेल्यांचा मार्ग किंवा त्यांची परत येणे समजणे शक्य नाही. प्रसिद्ध तपानेही ते कळत नाही, मग डोळ्यांनी कसे कळेल?
अत्र देवान्पितॄंश्चैते पितरो लौकिकाः स्मृताः तेषां ते धर्मसामर्थ्यात् स्मृताः सायुज्यगा द्विजैः
येथे हे पितर हेच देवांचे आणि लोकांचे पितर मानले जातात. त्यांच्या धर्मशक्तीमुळे द्विज लोक त्यांना ऐक्य प्राप्त करतात असे सांगतात.
यदि वाश्रमधर्मेण प्रज्ञानेषु व्यवस्थितान् अन्ये चात्र प्रसीदन्ति श्रद्धायुक्तेषु कर्मसु
किंवा आश्रमधर्माने, ज्ञानात स्थिर असलेल्यांनी, आणि इथे इतर जे श्रद्धेने कर्म करतात त्यांना हे पितर प्रसन्न होतात.
ब्रह्मचर्येण तपसा यज्ञेन प्रजया भुवि श्राद्धेन विद्यया चैव चान्नदानेन सप्तधा
ब्रह्मचर्य, तप, यज्ञ, संतती, श्राद्ध, विद्या आणि अन्नदान — या सात प्रकारांनी.
कर्मस्वेतेषु ये सक्ता वर्तन्त्य् आ देहपातनात् देवैस्ते पितृभिः सार्धम् ऊष्मपैः सोमपैस्तथा स्वर्गता दिवि मोदन्ते पितृमन्त उपासते
जे या कर्मांमध्ये आसक्त असतात, ते देहाचा अंत होईपर्यंत तसेच राहतात. देव, उष्मप आणि सोमप पितरांसोबत स्वर्गात जाऊन आनंद घेतात आणि पितरांची पूजा करतात.
प्रजावतां प्रसिद्धैषा उक्ता श्राद्धकृतां च वै तेषां निवापे दत्तं हि तत्कुलीनैस्तु बान्धवैः
संतती असणाऱ्यांचा आणि श्राद्ध करणाऱ्यांचा हा प्रसिद्ध मार्ग सांगितला आहे. त्यांच्या नातेवाईकांनी केलेली अर्पण हीच त्यांची प्राप्ती आहे.
मासश्राद्धं हि भुञ्जानास् तेऽत्येते सोमलौकिकाः एते मनुष्याः पितरो मासश्राद्धभुजस्तु वै
मासिक श्राद्धाचे अन्न घेणारे हे सोमलोकातील पितरांपेक्षा श्रेष्ठ मानले जातात. हे मानव पितर मासिक श्राद्धाचे अन्न खाणारेच असतात.
तेभ्यो ऽपरे तु ये त्वन्ये संकीर्णाः कर्मयोनिषु भ्रष्टाश्चाश्रमधर्मेषु स्वधास्वाहाविवर्जिताः
पण जे इतर, कर्म आणि जन्माने मिश्रित, आश्रमधर्मातून भरकटलेले आणि स्वधा-स्वाहा यांना वंचित आहेत—
भिन्ने देहे दुरापन्नाः प्रेतभूता यमक्षये स्वकर्माण्यनुशोचन्तो यातनास्थानमागताः
ज्यांचे शरीर नाहीसे झाले, जे कठीण अवस्थेला पोहोचले, ते यमाच्या ठिकाणी प्रेत होतात, आपल्या कर्माचे शोक करतात आणि यातनास्थानात जातात.
दीर्घाश्चैवातिशुष्काश्च श्मश्रुलाश्च विवाससः क्षुत्पिपासाभिभूतास्ते विद्रवन्ति त्वितस्ततः
ते खूपच लांब, अत्यंत सुकलेले, विस्कटलेल्या केसांचे आणि नग्न असतात. भूक आणि तहानेने त्रस्त होऊन इकडेतिकडे भटकतात.
सरित्सरस्तडागानि पुष्करिण्यश्च सर्वशः परान्नान्यभिकाङ्क्षन्तः काल्यमाना इतस्ततः
सर्व नद्या, सरोवरे, तलाव आणि पुष्करण्या — या सगळीकडे ते दुसऱ्यांच्या अन्नाची इच्छा करत, हाकलले जाऊन इकडेतिकडे फिरतात.
स्थानेषु पात्यमाना ये यातनास्थेषु तेषु वै शाल्मल्यां वैतरण्यां च कुम्भीपाकेद्धवालुके
जे लोकांना शाल्मलीच्या झाडावर, वैतरणी नदीत, कुंभिपाकाच्या कढईत किंवा जळत्या वाळूत टाकले जाते, अशा यातनास्थळी पडणाऱ्यांना—
असिपत्त्रवने चैव पात्यमानाः स्वकर्मभिः तत्रस्थानां तु तेषां वै दुःखितानाम् अशायिनाम्
आणि ज्यांना आपल्या कर्मामुळे असिपत्रवनात फेकले जाते, तिथे असलेल्या दुःखी आणि झोप न लागणाऱ्या जीवांमध्ये—
तेषां लोकान्तरस्थानां बान्धवैर्नामगोत्रतः भूमावसव्यं दर्भेषु दत्ताः पिण्डास्त्रयस्तु वै प्राप्तांस्तु तर्पयन्त्येव प्रेतस्थानेष्वधिष्ठितान्
जे लोक इतर लोकांत राहतात, त्यांचे नातेवाईक पृथ्वीवर त्यांचे नाव आणि कुळ सांगून, दर्भावर तीन पिंड अर्पण करतात, ते पिंड त्या प्रेतलोकात असणाऱ्यांपर्यंत पोहोचतात आणि त्यांना तृप्त करतात.
अप्राप्ता यातनास्थानं प्रभ्रष्टा ये च पञ्चधा पश्चाद्ये स्थावरान्ते वै भूतानीके स्वकर्मभिः
ज्यांना पिंड पोहोचत नाही, जे पाच प्रकारच्या यातनास्थळी हरवले आहेत, आणि जे पुढे स्थावर जीवांच्या शेवटी आपल्या कर्मानुसार जन्म घेतात—
नानारूपासु जातीनां तिर्यग्योनिषु मूर्तिषु यदाहारा भवन्त्येते तासु तास्विह योनिषु
जनावरांच्या विविध जातींमध्ये, कोणत्याही रूपात किंवा योनीत जन्म घेतल्यावर, ज्या त्या योनीत त्यांना जो अन्नाचा भाग मिळतो, तो तिथेच मिळतो—
तस्मिंस् तस्मिंस् तदाहारे श्राद्धं दत्तं तु प्रीणयेत् काले न्यायागतं पात्रे विधिना प्रतिपादितम् प्राप्नुवन्त्यन्नमादत्तं यत्र यत्रावतिष्ठते
योग्य वेळी, योग्य पात्राला, विधीनुसार दिलेले श्राद्धाचे अन्न, जिथे जिथे ते राहतात तिथे तिथे त्यांना पोहोचते आणि त्यांना तृप्त करते.
यथा गोषु प्रनष्टासु वत्सो विन्दति मातरम् तथा श्राद्धेषु दृष्टान्तो मन्त्रः प्रापयते तु तम्
जसे हरवलेल्या गायींमध्ये वासरू आपल्या आईला शोधून काढते, तसेच श्राद्धाच्या मंत्रामुळे अर्पण केलेले अन्न योग्य ठिकाणी पोहोचते.
एवं ह्यविकलं श्राद्धं श्रद्धादत्तं मनुर्ब्रवीत् सनत्कुमारः प्रोवाच पश्यन्दिव्येन चक्षुषा
अशा प्रकारे, मनू म्हणतो की दोषरहित आणि श्रद्धेने केलेले श्राद्ध फलदायी होते; सनत्कुमारानेही दिव्य दृष्टीने हे सांगितले.
गतागतज्ञः प्रेतानां प्राप्तिं श्राद्धस्य चैव हि कृष्णपक्षस्त्वहस्तेषां शुक्लः स्वप्नाय शर्वरी
जो प्रेतांच्या येण्या-जाण्याचे आणि श्राद्धाच्या फळाचे ज्ञान ठेवतो, तो सांगतो—कृष्णपक्ष त्यांच्या कल्याणासाठी आहे, शुक्लपक्ष स्वप्न आणि रात्रीसाठी आहे.
इत्येते पितरो देवा देवाश्च पितरश्च वै अन्योन्यपितरो ह्येते देवाश्च पितरो दिवि
म्हणून हे पितर म्हणजेच देव आहेत, आणि देव हेच पितर आहेत; दोन्ही एकमेकांचे पितर आणि देव आहेत आणि स्वर्गातही तसेच आहेत.
एते तु पितरो देवा मनुष्याः पितरश्च ये पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः
हे पितर देव आहेत, आणि माणसेही पितर आहेत; वडील, आजोबा आणि पणजोबा हे सुद्धा तसेच आहेत.
इत्येष विषयः प्रोक्तः पितॄणां सोमपायिनाम् एतत्पितृमहत्त्वं हि पुराणे निश्चयं गतम्
असा सोमपान करणाऱ्या पितरांचा विषय सांगितला आहे; पितरांचे हे मोठेपण पुराणात निश्चित केले आहे.