अमा वसेतामृक्षे तु यदा चन्द्रदिवाकरौ एका पञ्चदशी रात्रिर् अमावास्या ततः स्मृता
जेव्हा सूर्य आणि चंद्र एकाच नक्षत्रात असतात, तेव्हा ती पंधरावी रात्र अमावास्या म्हणून ओळखली जाते.
उद्दिश्य ताममावास्यां यदा दर्शं समागतौ अन्योन्यं चन्द्रसूर्यौ तु दर्शनाद्दर्श उच्यते
त्या अमावास्येच्या वेळी, जेव्हा सूर्य आणि चंद्र एकत्र येतात, त्यांचे एकमेकांना दिसणे 'दर्श' म्हणून ओळखले जाते.
द्वौ द्वौ लवावमावास्यां स कालः पर्वसंधिषु द्व्यक्षरः कुहूमात्रश्च पर्वकालस्तु स स्मृतः
अमावास्येच्या दिवशी, पर्वाच्या संधिकाळात दोन लवांचा विचार केला जातो; त्याला 'कुहू' असे दोन अक्षरी नाव आहे आणि तो पर्वकाळ मानला जातो.
दृष्टचन्द्रा त्वमावास्या मध्याह्नप्रभृतीह वै दिवा तदूर्ध्वं रात्र्यां तु सूर्ये प्राप्ते तु चन्द्रमाः सूर्येण सहसोद्गच्छेत् ततः प्रातस्तनात्तु वै
ज्या अमावास्येला चंद्र दुपारनंतर दिवसा दिसतो आणि नंतर रात्री, सूर्य आल्यावर चंद्र सूर्याबरोबरच उगवतो; म्हणून तो सकाळचा काळ असतो.
समागम्य लवौ द्वौ तु मध्याह्नान्निपतन्रविः प्रतिपच्छुक्लपक्षस्य चन्द्रमाः सूर्यमण्डलात्
दुपारनंतर, दोन लवांचा संयोग होऊन सूर्य अस्ताला जातो, तेव्हा शुद्ध पक्षातील प्रतिपदेचा चंद्र सूर्याच्या मंडळातून प्रकटतो.
निर्मुच्यमानयोर्मध्ये तयोर्मण्डलयोस्तु वै स तदान्वाहुतेः कालो दर्शस्य च वषट्क्रियाः एतदृतुमुखं ज्ञेयम् अमावास्यां तु पार्वणम्
जेव्हा सूर्य आणि चंद्र एकमेकांपासून सुटत असतात, त्या दोघांच्या मध्येच अन्वाहारी आणि दर्शाच्या वषट् विधींचा काळ असतो; हाच ऋतूचा आरंभ आणि अमावास्येचा पर्वकाळ मानला जातो.
दिवा पर्व त्वमावास्यां क्षीणेन्दौ धवले तु वै तस्माद्दिवा त्वमावास्यां गृह्यते यो दिवाकरः
अमावास्येच्या दिवशी, जेव्हा चंद्र क्षीण आणि फिकट असतो, म्हणून दिवसा असलेली अमावास्या सूर्य असलेल्या दिवसाची मानली जाते.
कुहेति कोकिलेनोक्तं यस्मात्कालात्समाप्यते तत्कालसंज्ञिता ह्येषा अमावास्या कुहूः स्मृता
कोकिळा या काळाला 'कुहू' म्हणते, कारण या वेळी सर्व काही पूर्ण होते; म्हणून या अमावास्येला त्या काळानुसार 'कुहू' असे नाव आहे.
सिनीवालीप्रमाणं तु क्षीणशेषो निशाकरः अमावास्या विशत्यर्कं सिनीवाली तदा स्मृता
ज्या वेळी चंद्र फक्त सिनीवालीएवढा बारिक उरतो, तेव्हा अमावास्या सूर्याच्या जवळ जाते; त्या वेळी तिला 'सिनीवाली' म्हणतात.
अनुमतिश्च राका च सिनीवाली कुहूस्तथा एतासां द्विलवः कालः कुहूमात्रा कुहूः स्मृता
अनुमती, राका, सिनीवाली आणि कुहू — या चार; दोन लवांचा काळ 'कुहू' म्हणून ओळखला जातो आणि कुहू त्या प्रमाणावरच ओळखली जाते.
इत्येष पर्वसंधीनां कालो वै द्विलवः स्मृतः पर्वणां तुल्यकालस्तु तुल्याहुतिवषट्क्रियाः
चंद्राच्या पर्वांच्या संधीमधील वेळ दोन लव इतका मानला जातो. प्रत्येक पर्वाचा कालावधी सारखाच असतो, आणि त्यात दिल्या जाणाऱ्या आहुती व 'वषट्' उच्चारही सारखेच असतात.
चन्द्रभूर्यव्यतीपाते समे वै पूर्णिमे उभे प्रतिपत्प्रतिपन्नस्तु पर्वकालो द्विमात्रकः
चंद्र आणि सूर्य एकत्र किंवा समोरासमोर आले, तसेच पौर्णिमा आणि अमावास्येच्या दिवशी, पर्वाचा काळ दुप्पट प्रमाणाचा असतो.
कालः कुहूसिनीवाल्योः समुद्धो द्विलवः स्मृतः अर्कनिर्मण्डले सोमे पर्वकालः कलाः स्मृताः
कुहू आणि सिनीवाळी या संधींना दोन लव इतका वेळ मानला जातो. सूर्याच्या नोडवर आणि चंद्रासोबत असताना पर्वाचा काळ कला प्रमाणे धरला जातो.
यस्माद् आपूर्यते सोमः पञ्चदश्यां तु पूर्णिमा दशभिः पञ्चभिश्चैव कलाभिर्दिवसक्रमात्
कारण पंधराव्या दिवशी चंद्र पूर्ण होतो, म्हणून पौर्णिमा दिवस दहा आणि पाच अशा पंधरा कलांनी पूर्ण होते.
तस्मात्पञ्चदशे सोमे कला वै नास्ति षोडशी तस्मात्सोमस्य विप्रोक्तः पञ्चदश्यां मया क्षयः
म्हणून पंधराव्या दिवशी चंद्राला सोळावी कला नसते. म्हणूनच मी पंधराव्या दिवशी चंद्राचा क्षय सांगितला आहे.
इत्येते पितरो देवाः सोमपाः सोमवर्धनाः आर्तवा ऋतवो ऽथाब्दा देवास्तान्भावयन्ति हि
हे पितर, जे सोमपान करणारे आणि सोम वाढवणारे देव आहेत, हेच ऋतू आणि वर्ष मानले जातात. देव त्यांना पोसतात.
अतः परं प्रवक्ष्यामि पितॄञ्छ्राद्धभुजस्तु ये तेषां गतिं च सत्तत्वं प्राप्तिं श्राद्धस्य चैव हि
आता मी पुढे सांगतो, जे पितर श्राद्धाचे अन्न घेतात, त्यांचा मार्ग, त्यांचे स्वरूप आणि श्राद्धामुळे मिळणारे फळ.
न मृतानां गतिः शक्या ज्ञातुं वा पुनरागतिः तपसा हि प्रसिद्धेन किं पुनर्मांसचक्षुषा
मरण पावलेल्यांचा मार्ग किंवा त्यांची परत येणे समजणे शक्य नाही. प्रसिद्ध तपानेही ते कळत नाही, मग डोळ्यांनी कसे कळेल?
अत्र देवान्पितॄंश्चैते पितरो लौकिकाः स्मृताः तेषां ते धर्मसामर्थ्यात् स्मृताः सायुज्यगा द्विजैः
येथे हे पितर हेच देवांचे आणि लोकांचे पितर मानले जातात. त्यांच्या धर्मशक्तीमुळे द्विज लोक त्यांना ऐक्य प्राप्त करतात असे सांगतात.
यदि वाश्रमधर्मेण प्रज्ञानेषु व्यवस्थितान् अन्ये चात्र प्रसीदन्ति श्रद्धायुक्तेषु कर्मसु
किंवा आश्रमधर्माने, ज्ञानात स्थिर असलेल्यांनी, आणि इथे इतर जे श्रद्धेने कर्म करतात त्यांना हे पितर प्रसन्न होतात.
ब्रह्मचर्येण तपसा यज्ञेन प्रजया भुवि श्राद्धेन विद्यया चैव चान्नदानेन सप्तधा
ब्रह्मचर्य, तप, यज्ञ, संतती, श्राद्ध, विद्या आणि अन्नदान — या सात प्रकारांनी.
कर्मस्वेतेषु ये सक्ता वर्तन्त्य् आ देहपातनात् देवैस्ते पितृभिः सार्धम् ऊष्मपैः सोमपैस्तथा स्वर्गता दिवि मोदन्ते पितृमन्त उपासते
जे या कर्मांमध्ये आसक्त असतात, ते देहाचा अंत होईपर्यंत तसेच राहतात. देव, उष्मप आणि सोमप पितरांसोबत स्वर्गात जाऊन आनंद घेतात आणि पितरांची पूजा करतात.
प्रजावतां प्रसिद्धैषा उक्ता श्राद्धकृतां च वै तेषां निवापे दत्तं हि तत्कुलीनैस्तु बान्धवैः
संतती असणाऱ्यांचा आणि श्राद्ध करणाऱ्यांचा हा प्रसिद्ध मार्ग सांगितला आहे. त्यांच्या नातेवाईकांनी केलेली अर्पण हीच त्यांची प्राप्ती आहे.
मासश्राद्धं हि भुञ्जानास् तेऽत्येते सोमलौकिकाः एते मनुष्याः पितरो मासश्राद्धभुजस्तु वै
मासिक श्राद्धाचे अन्न घेणारे हे सोमलोकातील पितरांपेक्षा श्रेष्ठ मानले जातात. हे मानव पितर मासिक श्राद्धाचे अन्न खाणारेच असतात.
तेभ्यो ऽपरे तु ये त्वन्ये संकीर्णाः कर्मयोनिषु भ्रष्टाश्चाश्रमधर्मेषु स्वधास्वाहाविवर्जिताः
पण जे इतर, कर्म आणि जन्माने मिश्रित, आश्रमधर्मातून भरकटलेले आणि स्वधा-स्वाहा यांना वंचित आहेत—
भिन्ने देहे दुरापन्नाः प्रेतभूता यमक्षये स्वकर्माण्यनुशोचन्तो यातनास्थानमागताः
ज्यांचे शरीर नाहीसे झाले, जे कठीण अवस्थेला पोहोचले, ते यमाच्या ठिकाणी प्रेत होतात, आपल्या कर्माचे शोक करतात आणि यातनास्थानात जातात.
दीर्घाश्चैवातिशुष्काश्च श्मश्रुलाश्च विवाससः क्षुत्पिपासाभिभूतास्ते विद्रवन्ति त्वितस्ततः
ते खूपच लांब, अत्यंत सुकलेले, विस्कटलेल्या केसांचे आणि नग्न असतात. भूक आणि तहानेने त्रस्त होऊन इकडेतिकडे भटकतात.
सरित्सरस्तडागानि पुष्करिण्यश्च सर्वशः परान्नान्यभिकाङ्क्षन्तः काल्यमाना इतस्ततः
सर्व नद्या, सरोवरे, तलाव आणि पुष्करण्या — या सगळीकडे ते दुसऱ्यांच्या अन्नाची इच्छा करत, हाकलले जाऊन इकडेतिकडे फिरतात.
स्थानेषु पात्यमाना ये यातनास्थेषु तेषु वै शाल्मल्यां वैतरण्यां च कुम्भीपाकेद्धवालुके
जे लोकांना शाल्मलीच्या झाडावर, वैतरणी नदीत, कुंभिपाकाच्या कढईत किंवा जळत्या वाळूत टाकले जाते, अशा यातनास्थळी पडणाऱ्यांना—
असिपत्त्रवने चैव पात्यमानाः स्वकर्मभिः तत्रस्थानां तु तेषां वै दुःखितानाम् अशायिनाम्
आणि ज्यांना आपल्या कर्मामुळे असिपत्रवनात फेकले जाते, तिथे असलेल्या दुःखी आणि झोप न लागणाऱ्या जीवांमध्ये—