ततः पीतसुधं सोमं सूर्यो ऽसावेकरश्मिना आप्यायते सुषुम्नेन सोमं तु सोमपायिनम्
नंतर, सोमरूपी अमृत प्यायल्यावर, सूर्य एका किरणाने सोमपान करणाऱ्यांच्या सोमाला सुषुम्ना नावाच्या किरणाने पोसतो.
निःशेषा वै कलाः पूर्वा युगपद् व्यापयन् पुरा सुषुम्नाप्यायमानस्य भागं भागमहःक्रमात्
पूर्वीच्या सर्व कला एकत्र पसरून, सुषुम्ना पोसत असताना, प्रत्येक भाग दिवसागणिक वाढतो.
कलाः क्षीयन्ति कृष्णास्ताः शुक्ला ह्याप्याययन्ति च एवं सा सूर्यवीर्येण चन्द्रस्याप्यायिता तनुः
कृष्ण कला कमी होत जातात, तर शुक्ल कला वाढतात. अशा प्रकारे सूर्याच्या तेजाने चंद्राचे शरीर पोसले जाते.
पौर्णमास्यां स दृश्येत शुक्लः सम्पूर्णमण्डलः एवमाप्यायितः सोमः शुक्लपक्षे ऽप्यहःक्रमात् देवैः पीतसुधं सोमं पुरा पश्चात्पिबेद्रविः
पौर्णिमेला तो चंद्र शुद्ध, पूर्ण वर्तुळासारखा दिसतो. अशा प्रकारे पोसलेला सोम शुक्ल पक्षात दिवसागणिक वाढतो; पूर्वी देवांनी अमृतरूपी सोम प्यायले आणि नंतर पितर उरलेला भाग पितात.
पीतं पञ्चदशाहं तु रश्मिनैकेन भास्करः आप्याययत्सुषुम्नेन भागं भागमहःक्रमात्
पंधरा दिवस सूर्य एका किरणाने सोम पितो; सुषुम्ना पोसताना, प्रत्येक भाग दिवसागणिक घेतला जातो.
सुषुम्नाप्यायमानस्य शुक्ला वर्धन्ति वै कलाः तस्माद्ध्रसन्ति वै कृष्णाः शुक्ला ह्याप्याययन्ति च
सुषुम्ना पोसत असताना शुक्ल कला वाढतात; म्हणून कृष्ण कला कमी होतात आणि शुक्ल कला वाढतच राहतात.
एवमाप्यायते सोमः क्षयिते च पुनः पुनः समृद्धिरेवं सोमस्य पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः
अशा प्रकारे सोम पोसला जातो आणि जेव्हा तो कमी होतो, तेव्हा पुन्हा पुन्हा वाढतो; शुक्ल आणि कृष्ण या दोन्ही पक्षात सोमाची वाढ अशीच होते.
इत्येष पितृमान्सोमः स्मृतस्तद्वसुधात्मकः कान्तः पञ्चदशैः सार्धं सुधाभृतपरिस्रवैः
म्हणून हा पितरांचा सोम पृथ्वीच्या स्वरूपाचा, प्रिय, आणि पंधरा अमृतधारांसह ओळखला जातो.
अतः परं प्रवक्ष्यामि पर्वणां संधयश्च याः यथा ग्रथ्नन्ति पर्वाणि आवृत्तादिक्षुवेणुवत्
आता मी चंद्राच्या पर्वांची संधी आणि त्या पर्व कशा जोडल्या जातात, हे सांगतो. जसे काठीच्या गाठी जोडलेल्या असतात, तसेच या पर्व जोडल्या जातात.
तथाब्दमासाः पक्षाश्च शुक्लाः कृष्णास्तु वै स्मृताः पौर्णमास्यास्तु यो भेदो ग्रन्थयः संधयस्तथा
त्याचप्रमाणे वर्ष, महिने आणि शुक्ल-कृष्ण पक्ष असे दोन्हीही लक्षात ठेवावेत. पौर्णिमेचे वेगळेपण, गाठी आणि संधीसुद्धा तसेच आहेत.
अर्धमासस्य पर्वाणि द्वितीयाप्रभृतीनि च अग्न्याधानक्रिया यस्मान् नीयन्ते पर्वसंधिषु
अर्ध्या महिन्याच्या पर्व, दुसऱ्या दिवसापासून सुरू होणारी, आणि अग्नी स्थापन करण्याची क्रिया या पर्वांच्या संधींवर केली जाते.
तस्मात्तु पर्वणो ह्यादौ प्रतिपद्यादिसंधिषु सायाह्ने अनुमत्याश्च द्वौ लवौ काल उच्यते लवौ द्वावेव राकायाः कालो ज्ञेयो ऽपराह्णिकः
म्हणून पर्वाच्या सुरुवातीला, प्रतिपदेसह संधींवर, संध्याकाळी आणि अनुमतीच्या वेळी दोन लव एवढा काळ मानला जातो; तसेच राका या वेळी दुपारी दोन लव एवढाच काळ ओळखावा.
प्रकृतिः कृष्णपक्षस्य काले ऽतीते ऽपराह्णिके सायाह्ने प्रतिपद्येष स कालः पौर्णमासिकः
कृष्णपक्ष संपल्यानंतर दुपार ओलांडून संध्याकाळी जी वेळ येते, तिला पौर्णिमेची वेळ म्हणतात.
व्यतीपाते स्थिते सूर्ये लेखादूर्ध्वं युगान्तरम् युगान्तरोदिते चैव चन्द्रे लेखोपरि स्थिते
व्यतीपाताच्या वेळी सूर्य रेषेच्या वर स्थिर असतो, तेव्हा युगाचा शेवट होतो; आणि जेव्हा चंद्र देखील युगाच्या शेवटी वरच्या रेषेवर उगवतो.
पूर्णमासव्यतीपातौ यदा पश्येत्परस्परम् तौ तु वै प्रतिपद्यावत् तस्मिन्काले व्यवस्थितौ
पौर्णिमेच्या व्यतीपाताच्या वेळी, जेव्हा दोघेही एकत्र दिसतात आणि प्रतिपदेच्या सुरुवातीला असतात, तेव्हा ते तसेच स्थिर असतात.
तत्कालं सूर्यमुद्दिश्य दृष्ट्वा संख्यातुमर्हसि स चैव सत्क्रियाकालः षष्ठः कालो ऽभिधीयते
त्या वेळी सूर्याकडे पाहून तुला गणना करावी लागते; आणि हाच योग्य विधी करण्याचा काळ असून, त्याला सहावा काळ म्हणतात.
पूर्णेन्दुः पूर्णपक्षे तु रात्रिसंधिषु पूर्णिमा तस्मादाप्यायते नक्तं पौर्णमास्यां निशाकरः
शुद्ध पक्षातील पौर्णिमेच्या रात्री, रात्रीच्या संधिकाळात चंद्र पूर्ण असतो; म्हणून पौर्णिमेच्या रात्री चंद्र पूर्णपणे भरतो.
यदान्योन्यवतीं पाते पूर्णिमां प्रेक्षते दिवा चन्द्रादित्यो ऽपराह्णे तु पूर्णत्वात्पूर्णिमा स्मृता
जेव्हा सूर्य आणि चंद्र दोघेही दिवसा व्यतीपाताच्या वेळी पौर्णिमा पाहतात, तेव्हा तिच्या पूर्णतेमुळे ती दुपारची पौर्णिमा मानली जाते.
यस्मात्तामनुमन्यन्ते पितरो दैवतैः सह तस्मादनुमतिर्नाम पूर्णत्वात्पूर्णिमा स्मृता
कारण त्या वेळी पितर आणि देवता दोघेही संमती देतात, म्हणून तिला 'अनुमती' असे नाव आहे; आणि पूर्ण असल्यामुळे तिला पौर्णिमा म्हणतात.
अत्यर्थं राजते यस्मात् पौर्णमास्यां निशाकरः रञ्जनाच्चैव चन्द्रस्य राकेति कवयो विदुः
पौर्णिमेच्या रात्री चंद्र फारच तेजस्वी दिसतो आणि चंद्राच्या रंगामुळे कवींनी त्याला 'राका' असे नाव दिले आहे.
अमा वसेतामृक्षे तु यदा चन्द्रदिवाकरौ एका पञ्चदशी रात्रिर् अमावास्या ततः स्मृता
जेव्हा सूर्य आणि चंद्र एकाच नक्षत्रात असतात, तेव्हा ती पंधरावी रात्र अमावास्या म्हणून ओळखली जाते.
उद्दिश्य ताममावास्यां यदा दर्शं समागतौ अन्योन्यं चन्द्रसूर्यौ तु दर्शनाद्दर्श उच्यते
त्या अमावास्येच्या वेळी, जेव्हा सूर्य आणि चंद्र एकत्र येतात, त्यांचे एकमेकांना दिसणे 'दर्श' म्हणून ओळखले जाते.
द्वौ द्वौ लवावमावास्यां स कालः पर्वसंधिषु द्व्यक्षरः कुहूमात्रश्च पर्वकालस्तु स स्मृतः
अमावास्येच्या दिवशी, पर्वाच्या संधिकाळात दोन लवांचा विचार केला जातो; त्याला 'कुहू' असे दोन अक्षरी नाव आहे आणि तो पर्वकाळ मानला जातो.
दृष्टचन्द्रा त्वमावास्या मध्याह्नप्रभृतीह वै दिवा तदूर्ध्वं रात्र्यां तु सूर्ये प्राप्ते तु चन्द्रमाः सूर्येण सहसोद्गच्छेत् ततः प्रातस्तनात्तु वै
ज्या अमावास्येला चंद्र दुपारनंतर दिवसा दिसतो आणि नंतर रात्री, सूर्य आल्यावर चंद्र सूर्याबरोबरच उगवतो; म्हणून तो सकाळचा काळ असतो.
समागम्य लवौ द्वौ तु मध्याह्नान्निपतन्रविः प्रतिपच्छुक्लपक्षस्य चन्द्रमाः सूर्यमण्डलात्
दुपारनंतर, दोन लवांचा संयोग होऊन सूर्य अस्ताला जातो, तेव्हा शुद्ध पक्षातील प्रतिपदेचा चंद्र सूर्याच्या मंडळातून प्रकटतो.
निर्मुच्यमानयोर्मध्ये तयोर्मण्डलयोस्तु वै स तदान्वाहुतेः कालो दर्शस्य च वषट्क्रियाः एतदृतुमुखं ज्ञेयम् अमावास्यां तु पार्वणम्
जेव्हा सूर्य आणि चंद्र एकमेकांपासून सुटत असतात, त्या दोघांच्या मध्येच अन्वाहारी आणि दर्शाच्या वषट् विधींचा काळ असतो; हाच ऋतूचा आरंभ आणि अमावास्येचा पर्वकाळ मानला जातो.
दिवा पर्व त्वमावास्यां क्षीणेन्दौ धवले तु वै तस्माद्दिवा त्वमावास्यां गृह्यते यो दिवाकरः
अमावास्येच्या दिवशी, जेव्हा चंद्र क्षीण आणि फिकट असतो, म्हणून दिवसा असलेली अमावास्या सूर्य असलेल्या दिवसाची मानली जाते.
कुहेति कोकिलेनोक्तं यस्मात्कालात्समाप्यते तत्कालसंज्ञिता ह्येषा अमावास्या कुहूः स्मृता
कोकिळा या काळाला 'कुहू' म्हणते, कारण या वेळी सर्व काही पूर्ण होते; म्हणून या अमावास्येला त्या काळानुसार 'कुहू' असे नाव आहे.
सिनीवालीप्रमाणं तु क्षीणशेषो निशाकरः अमावास्या विशत्यर्कं सिनीवाली तदा स्मृता
ज्या वेळी चंद्र फक्त सिनीवालीएवढा बारिक उरतो, तेव्हा अमावास्या सूर्याच्या जवळ जाते; त्या वेळी तिला 'सिनीवाली' म्हणतात.
अनुमतिश्च राका च सिनीवाली कुहूस्तथा एतासां द्विलवः कालः कुहूमात्रा कुहूः स्मृता
अनुमती, राका, सिनीवाली आणि कुहू — या चार; दोन लवांचा काळ 'कुहू' म्हणून ओळखला जातो आणि कुहू त्या प्रमाणावरच ओळखली जाते.