सद्यो ऽभिक्षरता तेन सौम्येन मधुना च सः निवापेष्वथ दत्तेषु पित्र्येण विधिना तु वै
त्या सौम्य मधुर अमृताने तो त्वरित पुढे जातो; जेव्हा पितृकर्मानुसार नैवेद्य दिले जाते.
स्वधामृतेन सौम्येन तर्पयामास वै पितॄन् सौम्या बर्हिषदः काव्या अग्निष्वात्तास्तथैव च
त्या सौम्य अमृताने त्याने पितरांना तृप्त केले; सौम्य, बर्हिषद, काव्य आणि अग्निष्वात्त हे सर्वही तृप्त झाले.
ऋतुरग्निः स्मृतो विप्रैर् ऋतुं संवत्सरं विदुः जज्ञिरे ऋतवस्तस्माद् ऋतुभ्यो ह्यार्तवा अभवन्
ऋतूंचा अग्नी असा ऋषींनी सांगितला आहे; ऋतू म्हणजेच वर्ष असे ते जाणतात. ऋतूंपासून ऋतू जन्मले आणि त्यांच्यापासून आर्तव निर्माण झाले.
पितर ऋतवो ऽर्धमासा विज्ञेया ऋतुसूनवः पितामहास्तु ऋतवो ह्य् अमावास्याब्दसूनवः प्रपितामहाः स्मृता देवाः पञ्चाब्दा ब्रह्मणः सुताः
पितर म्हणजे ऋतू, अर्धा महिना हे ऋतूंची मुले समजावीत; पितामह म्हणजे ऋतू, अमावस्या म्हणजे वर्षाची मुले; प्रपितामह हे देव, आणि पाच वर्षे म्हणजे ब्रह्माची मुले मानली जातात.
सौम्या बर्हिषदः काव्या अग्निष्वात्ता इति त्रिधा गृहस्था ये तु यज्वानो हविर्यज्ञार्तवाश्च ये स्मृता बर्हिषदस्ते वै पुराणे निश्चयं गताः
सोम्य, बर्हिषद, काव्य आणि अग्निष्वात्त या तीन प्रकारचे आहेत. जे गृहस्थ यज्ञ करतात आणि जे हविर्ज्ञ किंवा ऋतुकाळातील यज्ञ करतात, त्यांना बर्हिषद म्हणतात. हे सर्व पुराणांमध्ये निश्चितपणे सांगितले आहे.
गृहमेधिनश्च यज्वानो ह्य् अग्निष्वात्तार्तवाः स्मृताः अष्टकापतयः काव्याः पञ्चाब्दांस्तु निबोधत
गृहस्थ असून यज्ञ करणारे अग्निष्वात्त आणि ऋतुकाळातील यज्ञ करणारे म्हणून ओळखले जातात. अष्टका यांचे स्वामी काव्य आहेत. आता पाच वर्षांच्या कालावधीबद्दल ऐका.
तेषु संवत्सरो ह्यग्निः सूर्यस्तु परिवत्सरः सोमस् त्विड्वत्सरश् चैव वायुश्चैवानुवत्सरः
त्यामध्ये एक वर्ष म्हणजे अग्नी, परिवत्सर म्हणजे सूर्य, इड्वत्सर म्हणजे सोम आणि अनुवत्सर म्हणजे वायू आहे.
रुद्रस्तु वत्सरस्तेषां पञ्चाब्दा ये युगात्मकाः कालेनाधिष्ठितस्तेषु चन्द्रमाः स्रवते सुधाम्
त्यांच्यात वत्सर म्हणजे रुद्र आहे. ही पाच वर्षे म्हणजेच युगाचे रूप आहेत. काळाच्या अधीन राहून, चंद्र त्यांच्यातून अमृताचा प्रवाह सोडतो.
एते स्मृता देवकृत्याः सोमपाश्चोष्मपाश्च ये तांस्तेन तर्पयामास यावदासीत्पुरूरवाः
हे सर्व देवांचे कर्तव्य म्हणून ओळखले जातात, काही सोमपान करणारे तर काही उष्णता पिणारे आहेत. पुरूरवा यांनी जिवंत असताना त्यांना तृप्त केले.
यस्मात्प्रसूयते सोमो मासि मासि विशेषतः ततः स्वधाभृतं तद्वै पितॄणां सोमपायिनाम् एतत्तदमृतं सोमम् अवाप मधु चैव हि
कारण सोम प्रत्येक महिन्यात विशेषतः निर्माण होतो, म्हणून स्वधा घेणारे ते पितर, जे सोमपान करतात, त्यांचे असते. अशा प्रकारे त्याने अमृत, सोम आणि मध मिळवले.
ततः पीतसुधं सोमं सूर्यो ऽसावेकरश्मिना आप्यायते सुषुम्नेन सोमं तु सोमपायिनम्
नंतर, सोमरूपी अमृत प्यायल्यावर, सूर्य एका किरणाने सोमपान करणाऱ्यांच्या सोमाला सुषुम्ना नावाच्या किरणाने पोसतो.
निःशेषा वै कलाः पूर्वा युगपद् व्यापयन् पुरा सुषुम्नाप्यायमानस्य भागं भागमहःक्रमात्
पूर्वीच्या सर्व कला एकत्र पसरून, सुषुम्ना पोसत असताना, प्रत्येक भाग दिवसागणिक वाढतो.
कलाः क्षीयन्ति कृष्णास्ताः शुक्ला ह्याप्याययन्ति च एवं सा सूर्यवीर्येण चन्द्रस्याप्यायिता तनुः
कृष्ण कला कमी होत जातात, तर शुक्ल कला वाढतात. अशा प्रकारे सूर्याच्या तेजाने चंद्राचे शरीर पोसले जाते.
पौर्णमास्यां स दृश्येत शुक्लः सम्पूर्णमण्डलः एवमाप्यायितः सोमः शुक्लपक्षे ऽप्यहःक्रमात् देवैः पीतसुधं सोमं पुरा पश्चात्पिबेद्रविः
पौर्णिमेला तो चंद्र शुद्ध, पूर्ण वर्तुळासारखा दिसतो. अशा प्रकारे पोसलेला सोम शुक्ल पक्षात दिवसागणिक वाढतो; पूर्वी देवांनी अमृतरूपी सोम प्यायले आणि नंतर पितर उरलेला भाग पितात.
पीतं पञ्चदशाहं तु रश्मिनैकेन भास्करः आप्याययत्सुषुम्नेन भागं भागमहःक्रमात्
पंधरा दिवस सूर्य एका किरणाने सोम पितो; सुषुम्ना पोसताना, प्रत्येक भाग दिवसागणिक घेतला जातो.
सुषुम्नाप्यायमानस्य शुक्ला वर्धन्ति वै कलाः तस्माद्ध्रसन्ति वै कृष्णाः शुक्ला ह्याप्याययन्ति च
सुषुम्ना पोसत असताना शुक्ल कला वाढतात; म्हणून कृष्ण कला कमी होतात आणि शुक्ल कला वाढतच राहतात.
एवमाप्यायते सोमः क्षयिते च पुनः पुनः समृद्धिरेवं सोमस्य पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः
अशा प्रकारे सोम पोसला जातो आणि जेव्हा तो कमी होतो, तेव्हा पुन्हा पुन्हा वाढतो; शुक्ल आणि कृष्ण या दोन्ही पक्षात सोमाची वाढ अशीच होते.
इत्येष पितृमान्सोमः स्मृतस्तद्वसुधात्मकः कान्तः पञ्चदशैः सार्धं सुधाभृतपरिस्रवैः
म्हणून हा पितरांचा सोम पृथ्वीच्या स्वरूपाचा, प्रिय, आणि पंधरा अमृतधारांसह ओळखला जातो.
अतः परं प्रवक्ष्यामि पर्वणां संधयश्च याः यथा ग्रथ्नन्ति पर्वाणि आवृत्तादिक्षुवेणुवत्
आता मी चंद्राच्या पर्वांची संधी आणि त्या पर्व कशा जोडल्या जातात, हे सांगतो. जसे काठीच्या गाठी जोडलेल्या असतात, तसेच या पर्व जोडल्या जातात.
तथाब्दमासाः पक्षाश्च शुक्लाः कृष्णास्तु वै स्मृताः पौर्णमास्यास्तु यो भेदो ग्रन्थयः संधयस्तथा
त्याचप्रमाणे वर्ष, महिने आणि शुक्ल-कृष्ण पक्ष असे दोन्हीही लक्षात ठेवावेत. पौर्णिमेचे वेगळेपण, गाठी आणि संधीसुद्धा तसेच आहेत.
अर्धमासस्य पर्वाणि द्वितीयाप्रभृतीनि च अग्न्याधानक्रिया यस्मान् नीयन्ते पर्वसंधिषु
अर्ध्या महिन्याच्या पर्व, दुसऱ्या दिवसापासून सुरू होणारी, आणि अग्नी स्थापन करण्याची क्रिया या पर्वांच्या संधींवर केली जाते.
तस्मात्तु पर्वणो ह्यादौ प्रतिपद्यादिसंधिषु सायाह्ने अनुमत्याश्च द्वौ लवौ काल उच्यते लवौ द्वावेव राकायाः कालो ज्ञेयो ऽपराह्णिकः
म्हणून पर्वाच्या सुरुवातीला, प्रतिपदेसह संधींवर, संध्याकाळी आणि अनुमतीच्या वेळी दोन लव एवढा काळ मानला जातो; तसेच राका या वेळी दुपारी दोन लव एवढाच काळ ओळखावा.
प्रकृतिः कृष्णपक्षस्य काले ऽतीते ऽपराह्णिके सायाह्ने प्रतिपद्येष स कालः पौर्णमासिकः
कृष्णपक्ष संपल्यानंतर दुपार ओलांडून संध्याकाळी जी वेळ येते, तिला पौर्णिमेची वेळ म्हणतात.
व्यतीपाते स्थिते सूर्ये लेखादूर्ध्वं युगान्तरम् युगान्तरोदिते चैव चन्द्रे लेखोपरि स्थिते
व्यतीपाताच्या वेळी सूर्य रेषेच्या वर स्थिर असतो, तेव्हा युगाचा शेवट होतो; आणि जेव्हा चंद्र देखील युगाच्या शेवटी वरच्या रेषेवर उगवतो.
पूर्णमासव्यतीपातौ यदा पश्येत्परस्परम् तौ तु वै प्रतिपद्यावत् तस्मिन्काले व्यवस्थितौ
पौर्णिमेच्या व्यतीपाताच्या वेळी, जेव्हा दोघेही एकत्र दिसतात आणि प्रतिपदेच्या सुरुवातीला असतात, तेव्हा ते तसेच स्थिर असतात.
तत्कालं सूर्यमुद्दिश्य दृष्ट्वा संख्यातुमर्हसि स चैव सत्क्रियाकालः षष्ठः कालो ऽभिधीयते
त्या वेळी सूर्याकडे पाहून तुला गणना करावी लागते; आणि हाच योग्य विधी करण्याचा काळ असून, त्याला सहावा काळ म्हणतात.
पूर्णेन्दुः पूर्णपक्षे तु रात्रिसंधिषु पूर्णिमा तस्मादाप्यायते नक्तं पौर्णमास्यां निशाकरः
शुद्ध पक्षातील पौर्णिमेच्या रात्री, रात्रीच्या संधिकाळात चंद्र पूर्ण असतो; म्हणून पौर्णिमेच्या रात्री चंद्र पूर्णपणे भरतो.
यदान्योन्यवतीं पाते पूर्णिमां प्रेक्षते दिवा चन्द्रादित्यो ऽपराह्णे तु पूर्णत्वात्पूर्णिमा स्मृता
जेव्हा सूर्य आणि चंद्र दोघेही दिवसा व्यतीपाताच्या वेळी पौर्णिमा पाहतात, तेव्हा तिच्या पूर्णतेमुळे ती दुपारची पौर्णिमा मानली जाते.
यस्मात्तामनुमन्यन्ते पितरो दैवतैः सह तस्मादनुमतिर्नाम पूर्णत्वात्पूर्णिमा स्मृता
कारण त्या वेळी पितर आणि देवता दोघेही संमती देतात, म्हणून तिला 'अनुमती' असे नाव आहे; आणि पूर्ण असल्यामुळे तिला पौर्णिमा म्हणतात.
अत्यर्थं राजते यस्मात् पौर्णमास्यां निशाकरः रञ्जनाच्चैव चन्द्रस्य राकेति कवयो विदुः
पौर्णिमेच्या रात्री चंद्र फारच तेजस्वी दिसतो आणि चंद्राच्या रंगामुळे कवींनी त्याला 'राका' असे नाव दिले आहे.