एतदेव तु पप्रच्छ मनुः स मधुसूदनम् सूर्यपुत्राय चोवाच यथा तन्मे निबोधत
हेच प्रश्न मनुने मधुसूदनाला विचारले होते, आणि मधुसूदनाने सूर्यपुत्राला सांगितले; ते मी तुम्हाला सांगतो, नीट ऐका.
तस्य चाहं प्रवक्ष्यामि प्रभावं विस्तरेण तु ऐलस्य दिवि संयोगं सोमेन सह धीमता
आता मी त्या बुद्धिमान ऐलाचा प्रभाव सविस्तर सांगतो, ज्याने स्वर्गात सोमासोबत संगती मिळवली.
सोमाच्चैवामृतप्राप्तिः पितॄणां तर्पणं तथा सौम्या बर्हिषदः काव्या अग्निष्वात्तास्तथैव च
सोमामधून अमृतप्राप्ती होते आणि पितरांना तर्पणही मिळते; सौम्य, बर्हिषद, काव्य आणि अग्निष्वात्त हे सर्वही तसेच.
यदा चन्द्रश्च सूर्यश्च नक्षत्राणां समागतौ अमावास्यां निवसत एकस्मिन्नथ मण्डले
जेव्हा चंद्र, सूर्य आणि तारे एकत्र येतात, तेव्हा अमावस्येला ते सर्व एका वर्तुळात राहतात.
तदा स गच्छति द्रष्टुं दिवाकरनिशाकरौ अमावास्याममावास्यां मातामहपितामहौ
तेव्हा प्रत्येक अमावस्येला तो सूर्य आणि चंद्र, आपल्या मातामहालाही आणि पितामहालाही, भेटायला जातो.
अभिवाद्य तु तौ तत्र कालापेक्षः स तिष्ठति प्रचस्कन्द ततः सोमम् अर्चयित्वा परिश्रमात्
तेथे त्यांना वंदन करून, योग्य वेळेची वाट पाहतो; मग सोमाची पूजा करून, तो थकून परततो.
ऐलः पुरूरवा विद्वान् मासि श्राद्धचिकीर्षया ततः स दिवि सोमं वै ह्य् उपतस्थे पितॄनपि
विद्वान ऐल पुरूरवा, प्रत्येक महिन्याला श्राद्ध करण्याच्या इच्छेने, स्वर्गात सोमाजवळ आणि पितरांजवळ गेला.
द्विलवं कुहूमात्रं च तावुभौ तु निधाय सः सिनीवालीप्रमाणाल्पकुहूमात्रव्रतोदये
त्याने दोन लहान प्रमाण, केवळ कुहूएवढे, एकत्र ठेवले; व्रताच्या आरंभी, सिनिवाळीएवढे लहान प्रमाण ठेवले.
कुहूमात्रं पित्रुद्देशं ज्ञात्वा कुहूमुपासाते तमुपास्य ततः सोमं कलापेक्षी प्रतीक्षते
पितरांसाठी कुहूएवढे प्रमाण ओळखून, तो कुहूची पूजा करतो; पूजा झाल्यावर, योग्य कलाप्रतीक्षा करत सोमाची वाट पाहतो.
स्वधामृतं तु सोमाद्वै वसंस्तेषां च तृप्तये दशभिः पञ्चभिश्चैव स्वधामृतपरिस्रवैः कृष्णपक्षभुजां प्रीतिर् द्रुह्यते परमांशुभिः
सोमामधून स्वधा आणि अमृत मिळते, पितरांच्या तृप्तीसाठी; दहा आणि पाच अमृतधारांनी, कृष्णपक्षातील जे पितर भोगतात, त्यांना परम आनंद मिळतो.
सद्यो ऽभिक्षरता तेन सौम्येन मधुना च सः निवापेष्वथ दत्तेषु पित्र्येण विधिना तु वै
त्या सौम्य मधुर अमृताने तो त्वरित पुढे जातो; जेव्हा पितृकर्मानुसार नैवेद्य दिले जाते.
स्वधामृतेन सौम्येन तर्पयामास वै पितॄन् सौम्या बर्हिषदः काव्या अग्निष्वात्तास्तथैव च
त्या सौम्य अमृताने त्याने पितरांना तृप्त केले; सौम्य, बर्हिषद, काव्य आणि अग्निष्वात्त हे सर्वही तृप्त झाले.
ऋतुरग्निः स्मृतो विप्रैर् ऋतुं संवत्सरं विदुः जज्ञिरे ऋतवस्तस्माद् ऋतुभ्यो ह्यार्तवा अभवन्
ऋतूंचा अग्नी असा ऋषींनी सांगितला आहे; ऋतू म्हणजेच वर्ष असे ते जाणतात. ऋतूंपासून ऋतू जन्मले आणि त्यांच्यापासून आर्तव निर्माण झाले.
पितर ऋतवो ऽर्धमासा विज्ञेया ऋतुसूनवः पितामहास्तु ऋतवो ह्य् अमावास्याब्दसूनवः प्रपितामहाः स्मृता देवाः पञ्चाब्दा ब्रह्मणः सुताः
पितर म्हणजे ऋतू, अर्धा महिना हे ऋतूंची मुले समजावीत; पितामह म्हणजे ऋतू, अमावस्या म्हणजे वर्षाची मुले; प्रपितामह हे देव, आणि पाच वर्षे म्हणजे ब्रह्माची मुले मानली जातात.
सौम्या बर्हिषदः काव्या अग्निष्वात्ता इति त्रिधा गृहस्था ये तु यज्वानो हविर्यज्ञार्तवाश्च ये स्मृता बर्हिषदस्ते वै पुराणे निश्चयं गताः
सोम्य, बर्हिषद, काव्य आणि अग्निष्वात्त या तीन प्रकारचे आहेत. जे गृहस्थ यज्ञ करतात आणि जे हविर्ज्ञ किंवा ऋतुकाळातील यज्ञ करतात, त्यांना बर्हिषद म्हणतात. हे सर्व पुराणांमध्ये निश्चितपणे सांगितले आहे.
गृहमेधिनश्च यज्वानो ह्य् अग्निष्वात्तार्तवाः स्मृताः अष्टकापतयः काव्याः पञ्चाब्दांस्तु निबोधत
गृहस्थ असून यज्ञ करणारे अग्निष्वात्त आणि ऋतुकाळातील यज्ञ करणारे म्हणून ओळखले जातात. अष्टका यांचे स्वामी काव्य आहेत. आता पाच वर्षांच्या कालावधीबद्दल ऐका.
तेषु संवत्सरो ह्यग्निः सूर्यस्तु परिवत्सरः सोमस् त्विड्वत्सरश् चैव वायुश्चैवानुवत्सरः
त्यामध्ये एक वर्ष म्हणजे अग्नी, परिवत्सर म्हणजे सूर्य, इड्वत्सर म्हणजे सोम आणि अनुवत्सर म्हणजे वायू आहे.
रुद्रस्तु वत्सरस्तेषां पञ्चाब्दा ये युगात्मकाः कालेनाधिष्ठितस्तेषु चन्द्रमाः स्रवते सुधाम्
त्यांच्यात वत्सर म्हणजे रुद्र आहे. ही पाच वर्षे म्हणजेच युगाचे रूप आहेत. काळाच्या अधीन राहून, चंद्र त्यांच्यातून अमृताचा प्रवाह सोडतो.
एते स्मृता देवकृत्याः सोमपाश्चोष्मपाश्च ये तांस्तेन तर्पयामास यावदासीत्पुरूरवाः
हे सर्व देवांचे कर्तव्य म्हणून ओळखले जातात, काही सोमपान करणारे तर काही उष्णता पिणारे आहेत. पुरूरवा यांनी जिवंत असताना त्यांना तृप्त केले.
यस्मात्प्रसूयते सोमो मासि मासि विशेषतः ततः स्वधाभृतं तद्वै पितॄणां सोमपायिनाम् एतत्तदमृतं सोमम् अवाप मधु चैव हि
कारण सोम प्रत्येक महिन्यात विशेषतः निर्माण होतो, म्हणून स्वधा घेणारे ते पितर, जे सोमपान करतात, त्यांचे असते. अशा प्रकारे त्याने अमृत, सोम आणि मध मिळवले.
ततः पीतसुधं सोमं सूर्यो ऽसावेकरश्मिना आप्यायते सुषुम्नेन सोमं तु सोमपायिनम्
नंतर, सोमरूपी अमृत प्यायल्यावर, सूर्य एका किरणाने सोमपान करणाऱ्यांच्या सोमाला सुषुम्ना नावाच्या किरणाने पोसतो.
निःशेषा वै कलाः पूर्वा युगपद् व्यापयन् पुरा सुषुम्नाप्यायमानस्य भागं भागमहःक्रमात्
पूर्वीच्या सर्व कला एकत्र पसरून, सुषुम्ना पोसत असताना, प्रत्येक भाग दिवसागणिक वाढतो.
कलाः क्षीयन्ति कृष्णास्ताः शुक्ला ह्याप्याययन्ति च एवं सा सूर्यवीर्येण चन्द्रस्याप्यायिता तनुः
कृष्ण कला कमी होत जातात, तर शुक्ल कला वाढतात. अशा प्रकारे सूर्याच्या तेजाने चंद्राचे शरीर पोसले जाते.
पौर्णमास्यां स दृश्येत शुक्लः सम्पूर्णमण्डलः एवमाप्यायितः सोमः शुक्लपक्षे ऽप्यहःक्रमात् देवैः पीतसुधं सोमं पुरा पश्चात्पिबेद्रविः
पौर्णिमेला तो चंद्र शुद्ध, पूर्ण वर्तुळासारखा दिसतो. अशा प्रकारे पोसलेला सोम शुक्ल पक्षात दिवसागणिक वाढतो; पूर्वी देवांनी अमृतरूपी सोम प्यायले आणि नंतर पितर उरलेला भाग पितात.
पीतं पञ्चदशाहं तु रश्मिनैकेन भास्करः आप्याययत्सुषुम्नेन भागं भागमहःक्रमात्
पंधरा दिवस सूर्य एका किरणाने सोम पितो; सुषुम्ना पोसताना, प्रत्येक भाग दिवसागणिक घेतला जातो.
सुषुम्नाप्यायमानस्य शुक्ला वर्धन्ति वै कलाः तस्माद्ध्रसन्ति वै कृष्णाः शुक्ला ह्याप्याययन्ति च
सुषुम्ना पोसत असताना शुक्ल कला वाढतात; म्हणून कृष्ण कला कमी होतात आणि शुक्ल कला वाढतच राहतात.
एवमाप्यायते सोमः क्षयिते च पुनः पुनः समृद्धिरेवं सोमस्य पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः
अशा प्रकारे सोम पोसला जातो आणि जेव्हा तो कमी होतो, तेव्हा पुन्हा पुन्हा वाढतो; शुक्ल आणि कृष्ण या दोन्ही पक्षात सोमाची वाढ अशीच होते.
इत्येष पितृमान्सोमः स्मृतस्तद्वसुधात्मकः कान्तः पञ्चदशैः सार्धं सुधाभृतपरिस्रवैः
म्हणून हा पितरांचा सोम पृथ्वीच्या स्वरूपाचा, प्रिय, आणि पंधरा अमृतधारांसह ओळखला जातो.
अतः परं प्रवक्ष्यामि पर्वणां संधयश्च याः यथा ग्रथ्नन्ति पर्वाणि आवृत्तादिक्षुवेणुवत्
आता मी चंद्राच्या पर्वांची संधी आणि त्या पर्व कशा जोडल्या जातात, हे सांगतो. जसे काठीच्या गाठी जोडलेल्या असतात, तसेच या पर्व जोडल्या जातात.
तथाब्दमासाः पक्षाश्च शुक्लाः कृष्णास्तु वै स्मृताः पौर्णमास्यास्तु यो भेदो ग्रन्थयः संधयस्तथा
त्याचप्रमाणे वर्ष, महिने आणि शुक्ल-कृष्ण पक्ष असे दोन्हीही लक्षात ठेवावेत. पौर्णिमेचे वेगळेपण, गाठी आणि संधीसुद्धा तसेच आहेत.