ब्रह्मवध्या च गोवध्या बालवध्या प्रजाभयाः गदा भूत्वा शक्तयश्च तदा देवरथे ऽभ्ययुः
ब्रह्मवध्या, गोवध्या, बालवध्या आणि प्रजाभया या गदा आणि शस्त्रांच्या रूपात देवांच्या रथाजवळ आल्या.
युगं कृतयुगं चात्र चातुर्होत्रप्रयोजकाः चतुर्वर्णाः सलीलाश्च बभूवुः स्वर्णकुण्डलाः
त्या काळात कृतयुग होते; चार यज्ञकर्ते, चार वर्ण आणि पाण्याचे प्रवाह, हे सर्व सोन्याच्या कुंडल्यांनी शोभलेले होते.
तद्युगं युगसंकाशं रथशीर्षे प्रतिष्ठितम् धृतराष्ट्रेण नागेन बद्धं बलवता महत्
ते युग, युगासारखे भासणारे, रथाच्या अग्रभागी स्थिर झाले होते आणि बलवान धृतराष्ट्र नागाने ते घट्ट बांधले होते.
ऋग्वेदः सामवेदश्च यजुर्वेदस्तथा परः वेदाश् चत्वार एवैते चत्वारस्तुरगाभवन्
ऋग्वेद, सामवेद, यजुर्वेद आणि अथर्ववेद—हे चार वेदच त्या रथाचे चार घोडे झाले.
अन्नदानपुरोगाणि यानि दानानि कानिचित् तान्यासन्वाजिनां तेषां भूषणानि सहस्रशः
अन्नदानासह इतर सर्व दानांची हजारो अलंकारे त्या घोड्यांना शोभा देत होती.
पद्मद्वयं तक्षकश्च कर्कोटकधनंजयौ नागा बभूवुरेवैते हयानां वालबन्धनाः
दोन कमळे, तक्षक, कर्कोटक आणि धनंजय—हे नाग घोड्यांच्या शेपटीच्या बांधणीसाठी होते.
ओंकारप्रभवास्ता वा मन्त्रयज्ञक्रतुक्रियाः उपद्रवाः प्रतीकाराः पशुबन्धेष्टयस्तथा
ओंकारातून उत्पन्न झालेले मंत्र, यज्ञ, विधी, संकटे, उपाय, पशुबळी आणि इतर यज्ञकर्मे तिथे होती.
यज्ञोपवाहान्येतानि तस्मिंल्लोकरथे शुभे मणिमुक्ताप्रवालैस्तु भूषितानि सहस्रशः
त्या सुंदर लोक-रथावर यज्ञोपवाह हजारो मौल्यवान मणी, मोती आणि प्रवाळांनी सजवलेले होते.
प्रतोद ओंकार एवासीत् तदग्रं च वषट्कृतम् सिनीवाली कुहू राका तथा चानुमतिः शुभा योक्त्राण्यासंस्तुरंगाणाम् अपसर्पणविग्रहाः
ओंकारच प्रतोद होता आणि त्याच्या टोकाशी 'वषट्' होता; सिनीवाळी, कुहू, राका आणि शुभ अनुमती हे घोड्यांचे जू होते, त्यांच्या रूपात वळण घेण्याची क्षमता होती.
कृष्णान्यथ च पीतानि श्वेतमाञ्जिष्ठकानि च अवदाताः पताकास्तु बभूवुः पवनेरिताः
काळी, पिवळी, शुभ्र आणि मंजीठ रंगाची शुद्ध पताका वाऱ्याने फडकत होती.
ऋतुभिश्च कृतः षड्भिर् धनुः संवत्सरो ऽभवत् अजरा ज्याभवच्चापि साम्बिका धनुषो दृढा
रथाचे धनुष्य सहा ऋतूंनी बनवले होते; वर्ष हे धनुष्याची दोरी झाले, अजार ही ज्या झाली आणि सांबिका धनुष्याचा मजबूत भाग होती.
कालो हि भगवान्रुद्रस् तं च संवत्सरं विदुः तस्मादुमा कालरात्रिर् धनुषो ज्याजराभवत्
काल म्हणजेच भगवान रुद्र आहे; वर्ष त्याचेच रूप मानले जाते. म्हणूनच उमा काळरात्रि ही धनुष्याच्या ज्या अजार झाली.
सगर्भं त्रिपुरं येन दग्धवान्स त्रिलोचनः स इषुर्विष्णुसोमाग्नित्रिदैवतमयो ऽभवत्
ज्याने गर्भवती त्रिपुराचा दाह केला, त्या त्रिनेत्रधारी महादेवाचे बाण विष्णू, सोम, अग्नी आणि त्रिदेवांनी बनले होते.
आननं ह्यग्निरभवच् छल्यं सोमस्तमोनुदः तेजसः समवायो ऽथ चेषोस्तेजो रथाङ्गधृक्
त्या बाणाचा तोंड अग्नी, टोक सोम—अंधकार दूर करणारा, तेजाचा संयोग म्हणजे बाण आणि तेजच रथाचे चाक धरून होते.
तस्मिंश्च वीर्यवृद्ध्यर्थं वासुकिर्नागपार्थिवः तेजःसंवसनार्थं वै मुमोचातिविषो विषम्
तेथे वासुकी नागराजाने शक्ती वाढवण्यासाठी आपले अतिशय प्रखर विष सोडले, ज्यामुळे सगळीकडे तेज पसरले.
कृत्वा देवा रथं चापि दिव्यं दिव्यप्रभावतः लोकाधिपतिमभ्येत्य इदं वचनमब्रुवन्
देवतांनी दिव्य तेजाचा एक सुंदर रथ तयार केला आणि सर्व लोकांचा स्वामी जवळ जाऊन असे म्हणाले.
संस्कृतो ऽयं रथो ऽस्माभिस् तव दानवशत्रुजित् इदमापत्परित्राणं देवान्सेन्द्रपुरोगमान्
हे रथ आम्ही, दानवांचा पराभव करणारे, तुझ्यासाठी तयार केला आहे. हा इंद्रासह सर्व देवतांना संकटातून वाचवण्यासाठी असो.
तं मेरुशिखराकारं त्रैलोक्यरथमुत्तमम् प्रशस्य देवान्साध्विति रथं पश्यति शंकरः
तो रथ मेरूच्या शिखरासारखा, त्रैलोक्यात सर्वोत्तम होता. देवतांनी 'छान!' असे म्हणून त्याचे कौतुक केले, आणि शंकर त्या रथाकडे पाहत होते.
मुहुर्दृष्ट्वा रथं साधु साध्वित्युक्त्वा मुहुर्मुहुः उवाच सेन्द्रानमरान् अमराधिपतिः स्वयम्
शंकर वारंवार रथ पाहून 'छान!' असे पुन्हा पुन्हा म्हणाले आणि मग अमरांचा स्वामी स्वतः इंद्र व इतर देवतांना म्हणाले.
यादृशो ऽयं रथः कॢप्तो युष्माभिर्मम सत्तमाः ईदृशो रथसम्पत्त्या यन्ता शीघ्रं विधीयताम्
जसा हा सुंदर रथ तुम्ही माझ्यासाठी तयार केला आहे, तसेच या रथासाठी एक वेगवान सारथी नेमावा.
इत्युक्त्वा देवदेवेन देवा विद्धा इवेषुभिः अवापुर्महतीं चिन्तां कथं कार्यमिति ब्रुवन्
देवताधिपतीने असे सांगितल्यावर, देवता जणू काही बाणांनी घायाळ झाल्यासारखे, मोठ्या चिंतेत पडले आणि 'हे कसे करायचे?' असे म्हणू लागले.
महादेवस्य देवो ऽन्यः को नाम सदृशो भवेत् मुक्त्वा चक्रायुधं देवं सो ऽप्यस्येषुं समाश्रितः
महादेवासारखा दुसरा कोणता देव असू शकतो? चक्रधारी देवालाही वगळले, तरी तो देखील महादेवाच्या आश्रयाला गेला आहे.
धुरि युक्ता इवोक्षाणो घटन्त इव पर्वतैः निश्वसन्तः सुराः सर्वे कथमेतदिति ब्रुवन्
सर्व देवता जणू काही जड ओझ्याखाली जखडले गेलेले बैल, पर्वतांशी झुंज देत असल्यासारखे, खोल श्वास घेत म्हणू लागले, 'हे कसे साध्य करायचे?'
देवेष्वाह देवदेवो लोकनाथस्य धूर्गतान् अहं सारथिरित्युक्त्वा जग्राहाश्वांस्ततो ऽग्रजः
देवतांमध्ये, देवाधिदेवाने त्या लोकांना, जे लोकनाथाच्या ओझ्याने त्रस्त होते, सांगितले, 'मी सारथी होईन,' आणि मग ज्येष्ठाने घोडे हातात घेतले.
ततो देवैः सगन्धर्वैः सिंहनादो महान्कृतः प्रतोदहस्तं सम्प्रेक्ष्य ब्रह्माणं सूततां गतम्
मग देव आणि गंधर्वांसह मोठा सिंहगर्जना झाला, कारण त्यांनी ब्रह्माला चाबूक हातात घेऊन सारथ्य स्वीकारताना पाहिले.
भगवानपि विश्वेशो रथस्थे वै पितामहे सदृशः सूत इत्युक्त्वा चारुरोह रथं हरः
सर्व विश्वाचा स्वामी, भगवंत, पितामह रथावर बसलेला पाहून, त्याला योग्य सारथी म्हणत, हराने तो रथ चढला.
आरोहति रथं देवे ह्य् अश्वा हरभरातुराः जानुभिः पतिता भूमौ रजोग्रासश्च ग्रासितः
देव रथावर चढताच, हराच्या भाराने घोडे थकून गुडघ्यावर खाली पडले आणि धुळीचा मोठा ढग गिळला गेला.
देवो दृष्ट्वाथ वेदांस्तान् अभीरुग्रहयान् भयात् उज्जहार पितॄनार्तान् सुपुत्र इव दुःखितान्
देवाने भयाने थरथरणारे वेद पाहिले आणि त्याने दुःखी पितरांना जणू एखादा दुःखी पुत्र आपल्या आईवडिलांना वाचवतो तसे, वाचवले.
ततः सिंहरवो भूयो बभूव रथभैरवः जयशब्दश्च देवानां संबभूवार्णवोपमः
मग पुन्हा एकदा रथावरून सिंहगर्जना झाली आणि देवांचा जयजयकार समुद्रासारखा घुमू लागला.
तदोंकारमयं गृह्य प्रतोदं वरदः प्रभुः स्वयम्भूः प्रययौ वाहान् अनुमन्त्र्य यथाजवम्
वरदायक, स्वयंभू प्रभूने ओंकाराचा चाबूक घेतला आणि घोड्यांना त्यांच्या वेगानुसार हाक दिली.