नभसः पुण्डरीको ऽभूत् क्षेमधन्वा ततः स्मृतः तस्य पुत्रो ऽभवद्वीरो देवानीकः प्रतापवान्
नभापासून पुंडरीक, पुंडरीकापासून क्षेमधन्वा आणि क्षेमधन्वाचा वीर, पराक्रमी देवानीक मुलगा झाला.
अहीनगुस्तस्य सुतः सहस्राश्वस्ततः परः ततश्चन्द्रावलोकस्तु तारापीडस्ततो ऽभवत्
देवानीकाचा मुलगा अहीनगु, त्याच्यानंतर सहस्राश्व, मग चंद्रावलोक आणि त्याच्यापासून तारापीड जन्मला.
तस्यात्मजश् चन्द्रगिरिर् भानुश् चन्द्रस्ततो ऽभवत् श्रुतायुर् अभवत्तस्माद् भारते यो निपातितः
त्यांचा मुलगा चंद्रगिरी, त्याच्यापासून भानू, भानूपासून चंद्र आणि त्याच्यापासून श्रुतायू जन्मास आला. तो श्रुतायू भारतयुद्धात मारला गेला.
नलौ द्वाव् एव विख्यातौ वंशे कश्यपसम्भवे वीरसेनसुतस्तद्वन् नैषधश्च नराधिपः
कश्यपाच्या वंशात दोन नळ प्रसिद्ध आहेत—एक वीरसेनाचा मुलगा आणि दुसरा नैषध देशाचा राजा.
एते वैवस्वते वंशे राजानो भूरिदक्षिणाः इक्ष्वाकुवंशप्रभवाः प्राधान्येन प्रकीर्तिताः
वैवस्वत वंशातील हे राजे फार उदार होते, त्यांनी पुष्कळ यज्ञ केले. हे सर्व राजे मुख्यत्वे इक्ष्वाकू वंशातून उत्पन्न झाले म्हणून ओळखले जातात.
भगवञ्श्रोतुमिच्छामि पितॄणां वंशमुत्तमम् रवेश्च श्राद्धदेवत्वं सोमस्य च विशेषतः
भगवंत, मला पितरांचा श्रेष्ठ वंश ऐकायचा आहे आणि विशेषतः श्राद्धाच्या देवता म्हणून सूर्य आणि चंद्र यांची माहिती जाणून घ्यायची आहे.
हन्त ते कथयिष्यामि पितॄणां वंशमुत्तमम् स्वर्गे पितृगणाः सप्त त्रयस्तेषाममूर्तयः
सांगतो, मी तुला पितरांचा श्रेष्ठ वंश सांगतो. स्वर्गात पितरांचे सात गण आहेत, त्यातले तीन निराकार आहेत.
मूर्तिमन्तो ऽथ चत्वारः सर्वेषाममितौजसः अमूर्तयः पितृगणा वैराजस्य प्रजापतेः
बाकीचे चार गण साकार आहेत आणि त्यांच्यात अपार तेज आहे. निराकार पितरांचे गण हे वैराज प्रजापतीचे मानले जातात.
जयन्ति यान्देवगणा वैराजा इति विश्रुताः ये चैते योगविभ्रष्टाः प्राप्य लोकान्सनातनान्
देवतांनी ज्या वैराज गणांना मान दिला आहे, तेच वैराज म्हणून प्रसिद्ध आहेत. योगभ्रष्ट झालेले जे लोक आहेत, तेही हेच सनातन लोक मिळवतात.
पुनर्ब्रह्मदिनान्ते तु जायन्ते ब्रह्मवादिनः सम्प्राप्य तां स्मृतिं भूयो योगं सांख्यमनुत्तमम्
ब्रह्मदेवाचा दिवस संपल्यावर, ब्रह्मज्ञानाला वाहिलेल्या लोकांचा पुन्हा जन्म होतो. त्यांना पुन्हा स्मरण येते आणि ते उत्तम योग व सांख्यज्ञान प्राप्त करतात.
सिद्धिं प्रयान्ति योगेन पुनरावृत्तिदुर्लभाम् योगिनामेव देयानि तस्माच्छ्राद्धानि दातृभिः
योगाने ते सिद्धी प्राप्त करतात, जी पुन्हा मिळवणे फार कठीण असते. म्हणून दान करणाऱ्यांनी श्राद्धाचे दान फक्त योगींनाच द्यावे.
एतेषां मानसी कन्या पत्नी हिमवतो मता मैनाकस्तस्य दायादः क्रौञ्चस्तस्याग्रजो ऽभवत् क्रौञ्चद्वीपः स्मृतो येन चतुर्थो घृतसंवृतः
त्यांच्यातील मानसकन्या हिमालयाची पत्नी मानली जाते. तिचा मुलगा मेनाका आणि त्याचा मोठा भाऊ क्रौंच. क्रौंचानेच घृताने व्यापलेला चौथा क्रौंचद्वीप प्रसिद्ध केला.
मेना च सुषुवे तिस्रः कन्या योगवतीस्ततः उमैकपर्णापर्णा च तीव्रव्रतपरायणाः
मेनाने तीन कन्या जन्माला घातल्या, त्या सर्व योगसंपन्न होत्या—उमा, एकपर्णा आणि अपर्णा. या तिघीही कठोर व्रत पाळणाऱ्या होत्या.
रुद्रस्यैका सितस्यैका जैगीषव्यस्य चापरा दत्ता हिमवता बालाः सर्वा लोके तपो ऽधिकाः
त्यातील एक कन्या रुद्राला, एक सीताला आणि तिसरी जैगीषव्याला दिली गेली. हिमालयाने दिलेल्या या सर्व कन्या जगात तपासाठी प्रसिद्ध आहेत.
कस्माद्दाक्षायणी पूर्वं ददाहात्मानमात्मना हिमवद्दुहिता तद्वत् कथं जाता महीतले
दाक्षायणीने पूर्वी स्वतःच्या इच्छेने स्वतःला का जाळले? आणि हिमालयाची कन्या त्याचप्रमाणे पृथ्वीवर कशी जन्मली?
संहरन्ती किमुक्तासौ सुता वा ब्रह्मसूनुना दक्षेण लोकजननी सूत विस्तरतो वद
ती स्वतःला मागे घेतली का, की तिला ब्रह्मदेवाच्या पुत्राची कन्या म्हणतात? सूत, हे जगजननीचे तपशीलवार सांग.
दक्षस्य यज्ञे वितते प्रभूतवरदक्षिणे समाहूतेषु देवेषु प्रोवाच पितरं सती
दक्षाचा मोठा यज्ञ झाला, त्यात भरपूर दान आणि वर दिले गेले. सर्व देवांना बोलावले गेले, तेव्हा सतीने आपल्या वडिलांना विचारले.
किमर्थं तात भर्ता मे यज्ञे ऽस्मिन्नाभिमन्त्रितः अयोग्य इति तामाह दक्षो यज्ञेषु शूलभृत्
बाबा, माझ्या पतीचा या यज्ञात सन्मान का होत नाही? दक्ष म्हणाला, 'शूलधारी यज्ञासाठी योग्य नाही.'
उपसंहारकृद्रुद्रस् तेनामङ्गलभागयम् चुकोपाथ सती देहं त्यक्ष्यामीति त्वदुद्भवम्
रुद्र यज्ञाचा संहार करणारा आहे, म्हणून त्याला अमंगल मानतात. हे ऐकून सती रागावली आणि म्हणाली, 'मी माझ्या या शरीराचा त्याग करीन, कारण ते तुझ्यापासून मिळाले आहे.'
दशानां त्वं च भविता पितॄणामेकपुत्रकः क्षत्रियत्वे ऽश्वमेधे च रुद्रात्त्वं नाशमेष्यसि
तू दहा पितरांमध्ये एकुलता एक पुत्र होशील आणि अश्वमेध यज्ञात क्षत्रिय म्हणून रुद्राच्या हातून तुझे नाश होईल.
इत्युक्त्वा योगमास्थाय स्वदेहोद्भवतेजसा निर्दहन्ती तदात्मानं सदेवासुरकिंनरैः
हे बोलून तिने योगध्यानात प्रवेश केला आणि आपल्या देहातून उत्पन्न झालेल्या तेजाने स्वतःसह देव, दानव आणि किन्नर यांनाही जाळून टाकले.
किं किमेतदिति प्रोक्ता गन्धर्वगणगुह्यकैः उपगम्याब्रवीद्दक्षः प्रणिपत्याथ दुःखितः
गंधर्व आणि गुह्यक यांच्या समूहांनी, 'हे काय घडते आहे?' असे विचारत जवळ येऊन पाहिले. तेव्हा दुःखी झालेला दक्ष नम्रपणे वाकून पुढे आला आणि बोलू लागला.
त्वमस्य जगतो माता जगत्सौभाग्यदेवता दुहितृत्वं गता देवि ममानुग्रहकाम्यया
तू या जगाची आई आहेस, जगाच्या सौभाग्याची देवता आहेस; देवी, माझ्यावर कृपा करण्याच्या इच्छेने तू माझी मुलगी झालीस.
न त्वया रहितं किंचिद् ब्रह्माण्डे सचराचरम् प्रसादं कुरु धर्मज्ञे न मां त्यक्तुमिहार्हसि
तुझ्याशिवाय या ब्रह्मांडात जड-चेतन काहीच अस्तित्वात नाही; धर्म जाणणाऱ्या देवी, माझ्यावर कृपा कर, मला येथे सोडून जाऊ नकोस.
प्राह देवी यदारब्धं तत्कार्यं मे न संशयः किंत्ववश्यं त्वया मर्त्ये हतयज्ञेन शूलिना
देवी म्हणाली, 'जे काही आरंभले आहे ते मी नक्कीच पूर्ण करणार, यात शंका नाही; पण पृथ्वीवर शूलधारीने यज्ञात तू मारला जाशील, हे निश्चित.'
प्रसादे लोकसृष्ट्यर्थं तपः कार्यं ममान्तिके प्रजापतिस्त्वं भविता दशानामङ्गजो ऽप्यलम्
सृष्टीसाठी, तुझ्या कृपेने, माझ्या सान्निध्यात तप करणे आवश्यक आहे; तू प्रजापती होशील आणि दहा पुत्रांमध्ये अंगज पुरेसा ठरेल.
मदंशेनाङ्गना षष्टिर् भविष्यन्त्यङ्गजास्तव मत्संनिधौ तपः कुर्वन् प्राप्स्यसे योगमुत्तमम्
माझ्या अंशातून साठ कन्या तुझ्या मुली म्हणून जन्म घेतील; माझ्या सान्निध्यात तप करून, तू श्रेष्ठ योग प्राप्त करशील.
एवमुक्तो ऽब्रवीद्दक्षः केषु केषु मयानघे तीर्थेषु च त्वं द्रष्टव्या स्तोतव्या कैश्च नामभिः
असे ऐकून दक्ष म्हणाला, 'हे निष्कलंक देवी, कोणत्या तीर्थस्थानी मी तुला पाहावे, स्तुती करावी आणि कोणत्या नावांनी तुला संबोधावे?'
सर्वदा सर्वभूतेषु द्रष्टव्या सर्वतो भुवि सर्वलोकेषु यत्किंचिद् रहितं न मया विना
सर्वकाळ सर्व जीवांत, पृथ्वीवर सर्वत्र, सर्व लोकांत मी पाहिली पाहिजे; माझ्याशिवाय जे काही आहे ते अस्तित्वात नाही.
तथापि येषु स्थानेषु द्रष्टव्या सिद्धिमीप्सुभिः स्मर्तव्या भूतिकामैर् वा तानि वक्ष्यामि तत्त्वतः
तरीही, ज्या स्थळी सिद्धी इच्छिणाऱ्यांनी मला पाहावे, किंवा ऐश्वर्याची इच्छा असणाऱ्यांनी मला आठवावे, ती ठिकाणे मी तुला खरेखुरे सांगते.