वैश्वरूपं प्रधानस्य परिणाहो ऽस्य यः स्मृतः तेषां शक्यं न संख्यातुं याथातथ्येन केनचित् गतागतं मनुष्येण ज्योतिषां मांसचक्षुषा
हे मूळ तत्त्वाचे वैश्विक रूप आणि त्याचा विस्तार आहे असे सांगितले जाते; त्यांची ये-जा कोणीही खरेखुरे मोजू शकत नाही, आणि सामान्य डोळ्यांनी तेजोमय वस्तूंची गती समजू शकत नाही.
कथं जगाम भगवान् पुरारित्वं महेश्वरः ददाह च कथं देवस् तन्नो विस्तरतो वद
भगवान महेश्वर कसा नगरांचा संहारकर्ता झाला आणि देवाने ती कशी जाळली, हे सर्व तपशीलवार सांग.
पृच्छामस्त्वां वयं सर्वे बहुमानात्पुनः पुनः त्रिपुरं तद्यथा दुर्गं मयमायाविनिर्मितम् देवेनैकेषुणा दग्धं तथा नो वद मानद
आम्ही सर्वजण तुला पुन्हा पुन्हा आदराने विचारतो: मय या मायावी असुराने बांधलेली ती दुर्गम त्रिपुरी देवाने एका बाणाने कशी जाळली, हे सांग, मानदायक.
शृणुध्वं त्रिपुरं देवो यथा दारितवान् भवः मयो नाम महामायो मायानां जनको ऽसुरः
ऐका, देवाने त्रिपुरी कशी नष्ट केली: मय नावाचा महा मायावी असुर, मायांचा जनक, त्याचा निर्माता होता.
निर्जितः स तु संग्रामे तताप परमं तपः तपस्यन्तं तु तं विप्रा दैत्यावन्यावनुग्रहात्
त्या युद्धात हरलेला तो अत्यंत कठोर तपश्चर्या करू लागला. तो तप करत असताना, हे ब्राह्मणहो, त्या दैत्यांनी त्याच्यावर दया येऊन,
तस्यैव कृत्यमुद्दिश्य तेपतुः परमं तपः विद्युन्माली च बलवांस् तारकाख्यश्च वीर्यवान्
त्याच्यासाठीच स्वतःही कठोर तपश्चर्या केली. त्यात विद्युत्माळी हा बलवान आणि तारक नावाचा पराक्रमी हे दोघे होते.
मयतेजःसमाक्रान्तौ तेपतुर्मयपार्श्वगौ लोका इव यथा मूर्तास् त्रयस् त्रय इवाग्नयः
मयाच्या तेजाने भरलेले आणि मयाच्या जवळ राहून, ते दोघे असे तप करत होते की जणू तीन लोकच साकार झाले आहेत, किंवा जणू तीन अग्नी एकत्र आले आहेत.
लोकत्रयं तापयन्तस् ते तेपुर्दानवास्तपः हेमन्ते जलशय्यासु ग्रीष्मे पञ्चतपे तथा
त्या दानवांनी तीनही लोकांना जाळून टाकावे असे तप केले—हिवाळ्यात पाण्यात झोपायचे, आणि उन्हाळ्यात पंचतप सहन करायचा.
वर्षासु च तथाकाशे क्षपयन्तस्तनूः प्रियाः सेवानाः फलमूलानि पुष्पाणि च जलानि च
पावसाळ्यात आणि आकाशाखाली उघड्यावर राहून, त्यांनी आपली शरीरे झिजवली; फळे, कंद, फुले आणि पाणी—जे भक्तांना प्रिय असते—त्यावर त्यांनी उदरनिर्वाह केला.
अन्यदाचरिताहाराः पङ्केनाचितवल्कलाः मग्नाः शैवालपङ्केषु विमलाविमलेषु च
इतर वेळी, जे मिळेल ते खाऊन, चिखल लावलेली झाडांची साल अंगावर घालून, स्वच्छ आणि गढूळ अशा दोन्ही तळ्यांमध्ये ते बुडून राहत.
निर्मांसाश्च ततो जाताः कृशा धमनिसंतताः तेषां तपःप्रभावेन प्रभावविधुतं यथा
त्या तपामुळे ते मांसहीन, कृश, आणि अंगावरील नसाही उठून दिसू लागल्या. त्यांच्या तपश्चर्येच्या प्रभावाने त्यांचा तेज जणू नाहीसा झाला.
निष्प्रभं तु जगत्सर्वं मन्दमेवाभिभाषितम् दह्यमानेषु लोकेषु तैस्त्रिभिर्दानवाग्निभिः
त्या तिघा दानवांच्या अग्नीने लोक जळू लागले, तेव्हा सगळे जग फिकट झाले आणि लोकांची वाणीही मंदावली.
तेषामग्रे जगद्बन्धुः प्रादुर्भूतः पितामहः ततः साहसकर्तारः प्राहुस्ते सहसागतम्
मग त्यांच्या समोर जगाचा पितामह प्रकट झाला; आणि हे शूरवीर त्याला अचानक आलेले पाहून त्याच्याशी बोलू लागले.
स्वकं पितामहं दैत्यास् तं वै तुष्टुवुरेव च अथ तान्दानवान्ब्रह्मा तपसा तपनप्रभान्
दैत्यांनी आपल्या पितामहाचे स्तुतीगीत गायले; आणि मग ब्रह्मदेवाने, त्यांच्या तपाच्या तेजाने उजळलेल्या त्या दानवांकडे पाहून,
उवाच हर्षपूर्णाक्षो हर्षपूर्णमुखस्तदा वरदो ऽहं हि वो वत्सास् तपस्तोषित आगतः
आनंदाने डोळे व तोंड फुलवून असे सांगितले: 'माझ्या मुलांनो, मी तुमच्या तपामुळे प्रसन्न होऊन वर देण्यासाठी आलो आहे.'
व्रियताम् ईप्सितं यच्च साभिलाषं तदुच्यताम् इत्येवमुच्यमानास्तु प्रतिपन्नं पितामहम्
‘जे काही तुम्हाला हवे आहे, ज्या गोष्टीची इच्छा आहे, ते मागा.’ असे म्हणून, ते पितामहाजवळ गेले.
विश्वकर्मा मयः प्राह प्रहर्षोत्फुल्ललोचनः देव दैत्याः पुरा देवैः संग्रामे तारकामये
विश्वकर्मा मया आनंदाने डोळे मोठे करून म्हणाला: 'देवा, पूर्वी तारकासुराच्या युद्धात दैत्य देवांकडून हरले होते.'
निर्जितास्ताडिताश्चैव हताश्चाप्यायुधैरपि देवैर्वैरानुबन्धाच्च धावन्तो भयवेपिताः
'ते देवांनी मारले, शस्त्रांनी जखमी केले, आणि वैरामुळे घाबरून थरथरत पळाले.'
शरणं नैव जानीमः शर्म वा शरणार्थिनः सो ऽहं तपःप्रभावेन तव भक्त्या तथैव च
'आम्हाला कुठे आश्रय मिळेल किंवा कुठे सुख मिळेल हेच माहीत नव्हते, जरी आम्ही आश्रय मागत होतो. या तपाच्या बळावर आणि तुझ्या भक्तीमुळे मी—'
इच्छामि कर्तुं तद्दुर्गं यद्देवैरपि दुस्तरम् तस्मिंश्च त्रिपुरे दुर्गे मत्कृते कृतिनां वर
'ते गड बांधायची इच्छा आहे, जे देवांनाही जिंकता येणार नाही. त्या त्रिपुर नावाच्या गडात, वरदाते, माझ्यासाठी—'
भूम्यानां जलजानां च शापानां मुनितेजसाम् देवप्रहरणानां च देवानां च प्रजापतेः
'तो गड पृथ्वीवरील, पाण्यातील, ऋषींच्या शापांनी, देवांच्या शस्त्रांनी आणि देवांनी देखील अजिंक्य असावा, हे प्रजापती.'
अलङ्घनीयं भवतु त्रिपुरं यदि ते प्रियम् विश्वकर्मा इतीवोक्तः स तदा विश्वकर्मणा
'त्रिपुर अजिंक्य असावा, जर तुला ते आवडत असेल.' असे विश्वकर्म्याने म्हटल्यावर, त्याने—
उवाच प्रहसन्वाक्यं मयं दैत्यगणाधिपम् सर्वामरत्वं नैवास्ति असद्वृत्तस्य दानव
तो हसत हसत मयाला, दैत्यांचा प्रमुख, म्हणाला — वाईट वागणाऱ्याला अमरत्व मिळत नाही, हे लक्षात ठेव, दानवा.
तस्माद्दुर्गविधानं हि क्षणादपि विधीयताम् पितामहवचः श्रुत्वा तदैवं दानवो मयः
म्हणून लगेच किल्ला बांधायला सुरुवात कर, असं पितामहाचं वचन ऐकून मया दानवाने तसंच केलं.
प्राञ्जलिः पुनरप्याह ब्रह्माणं पद्मसम्भवम् यस्तदेकेषुणा दुर्गं सकृन्मुक्तेन निर्दहेत्
मया पुन्हा हात जोडून कमळातून जन्मलेल्या ब्रह्माजींना म्हणाला — जो कुणी एकाच बाणाने, एकदाच सोडून, हा किल्ला उद्ध्वस्त करेल—
समं स संयुगे हन्याद् अवध्यं शेषतो भवेत् एवमस्त्विति चाप्युक्त्वा मयं देवः पितामहः
तो युद्धात सगळ्यांना समानपणे मारू शकतो; उरलेले मग अमर असावेत. असं असो, असं देव पितामहाने मयाला सांगितलं.
स्वप्ने लब्धो यथार्थो वै तत्रैवादर्शनं ययौ गते पितामहे दैत्या गता मयरविप्रभाः
जसं स्वप्नात काहीतरी दिसतं आणि नाहीसं होतं, तसं तिथेच ते दर्शन मिळालं आणि नाहीसं झालं; पितामह निघून गेल्यावर, दैत्य मया यांच्या मागे गेले.
वरदानाद्विरेजुस्ते तपसा च महाबलाः स मयस्तु महाबुद्धिर् दानवो वृषसत्तमः
वर मिळाल्यामुळे आणि आपल्या तपामुळे ते महाबलवान दैत्य आनंदी झाले; पण मया हा मोठ्या बुध्दीचा दानव, सर्वांत श्रेष्ठ होता.
दुर्गं व्यवसितः कर्तुम् इति चाचिन्तयत्तदा कथं नाम भवेद्दुर्गं तन्मया त्रिपुरं कृतम्
किल्ला बांधायचं ठरवून, त्याने विचार केला — मीच त्रिपुर बांधलं होतं, तर आता कसा किल्ला उभारावा?
वत्स्यते तत्पुरं दिव्यं मत्तो नान्यैर्न संशयः यथाचैकेषुणा तेन तत्पुरं न हि हन्यते
तो दिव्य नगर फक्त मीच राहण्यासाठी असेल, इतर कुणासाठी नाही, यात शंका नाही; आणि एकाच बाणाने ते नगर नष्ट होणार नाही, तसंच होईल.