भार्गवात्पादहीनश्च विज्ञेयो वै बृहस्पतिः बृहस्पतेः पादहीनौ केतुवक्रावुभौ स्मृतौ
भृगुपुत्रापेक्षा पाऊण भाग कमी असलेला म्हणजे बृहस्पती; बृहस्पतीपेक्षा पाऊण भाग कमी असलेले केतू आणि वक्र हे दोघेही ओळखले जातात.
विस्तारमण्डलाभ्यां तु पादहीनस्तयोर्बुधः तारानक्षत्ररूपाणि वपुष्मन्तीह यानि वै
विस्तार आणि मंडळ यांच्या तुलनेत त्या दोघांपेक्षा पाऊण भाग कमी असलेला म्हणजे बुध; येथे तारे आणि नक्षत्रांची रूपं सर्व साकार आहेत.
बुधेन समरूपाणि विस्तारान्मण्डलात्तु वै तारानक्षत्ररूपाणि हीनानि तु परस्परम्
ती रूपं बुधासारखीच आहेत, पण विस्तार आणि मंडळ यांच्या तुलनेत तारे आणि नक्षत्रांची रूपं एकमेकांपेक्षा कमी आहेत.
शतानि पञ्च चत्वारि त्रीणि द्वे चैकमेव च सर्वोपरि निसृष्टानि मण्डलानि तु तारकाः
पाचशे, चारशे, तीनशे, दोनशे आणि शंभर — ही ताऱ्यांची मंडळं सर्वांच्या वरती ठेवलेली आहेत.
योजनार्धप्रमाणानि तेभ्यो ह्रस्वं न विद्यते उपरिष्टात्तु ये तेषां ग्रहा ये क्रूरसात्त्विकाः
त्यापैकी प्रत्येकाचं माप अर्धा योजन आहे; त्यापेक्षा लहान काहीच नाही. त्यांच्यावर ग्रह आहेत, जे काही उग्र आणि काही सात्त्विक आहेत.
सौरश्चाङ्गिरसो वक्रो विज्ञेया मन्दचारिणः तेभ्यो ऽधस्तात्तु चत्वारः पुनश्चान्ये महाग्रहाः
सौर, आंगिरस आणि वक्र हे मंद गतीने फिरणारे म्हणून ओळखले जातात; त्यांच्याखाली पुन्हा चार मोठे ग्रह आहेत.
सोमः सूर्यो बुधश्चैव भार्गवश्चेति शीघ्रगाः यावन्ति चैव ऋक्षाणि कोट्यस्तावन्ति तारकाः
सोम, सूर्य, बुध आणि भृगु हे सर्व अतिशय वेगाने फिरतात. ज्या प्रमाणे आकाशातील नक्षत्रे आहेत, तितक्याच कोटींनी तारे आहेत.
सर्वेषां तु ग्रहाणां वै सूर्यो ऽधस्तात्प्रसर्पति विस्तीर्णं मण्डलं कृत्वा तस्योर्ध्वं चरते शशी
सर्व ग्रहांमध्ये सूर्य खालून फिरतो आणि मोठा वर्तुळ तयार करतो; त्याच्या वर चंद्र फिरतो.
नक्षत्रमण्डलं चापि सोमादूर्ध्वं प्रसर्पति नक्षत्रेभ्यो बुधश्चोर्ध्वं बुधाच्चोर्ध्वं तु भार्गवः
चंद्राच्या वर नक्षत्रांचा मंडळ फिरतो; नक्षत्रांवर बुध असतो आणि बुधाच्या वर भृगु आहे.
वक्रस्तु भार्गवादूर्ध्वं वक्रादूर्ध्वं बृहस्पतिः तस्माच्छनैश्चरश्चोर्ध्वं देवाचार्योपरि स्थितः
भृगुच्या वर वक्र आहे; वक्राच्या वर बृहस्पती आहे; त्याच्या वर शनी, जो देवगुरूच्या वर उभा आहे.
शनैश्चरात्तथा चोर्ध्वं ज्ञेयं सप्तर्षिमण्डलम् सप्तर्षिभ्यो ध्रुवश्चोर्ध्वं समस्तं त्रिदिवं ध्रुवे
शनीच्या वर सप्तर्षींचे मंडळ आहे, हे जाणावं. सप्तर्षींपेक्षा वर ध्रुव आहे आणि ध्रुवाच्या वर संपूर्ण स्वर्ग आहे.
द्विगुणेषु सहस्रेषु योजनानां शतेषु च ग्रहान्तरम् अथैकैकम् ऊर्ध्वं नक्षत्रमण्डलात्
दोन हजार योजनांच्या आणि शेकडो योजनांच्या अंतरावर, प्रत्येक ग्रह नक्षत्रमंडळाच्या वर असतो.
ताराग्रहान्तराणि स्युर् उपर्युपर्यधिष्ठितम् ग्रहाश्च चन्द्रसूर्यौ च दिवि दिव्येन तेजसा
तारे आणि ग्रह यांच्यामधील जागा एकावर एक ठेवलेली आहे; ग्रह, चंद्र आणि सूर्य हे आकाशात दिव्य तेजाने चमकत असतात.
नक्षत्रेषु च युज्यन्ते गच्छन्तो नियतक्रमात् चन्द्रार्कग्रहनक्षत्रा नीचोच्चगृहमाश्रिताः
हे सर्व नक्षत्रांमध्ये निश्चित क्रमाने फिरतात; चंद्र, सूर्य, ग्रह आणि तारे आपापल्या नीच आणि उच्च स्थानांमध्ये असतात.
समागमे च भेदे च पश्यन्ति युगपत्प्रजाः परस्परं स्थिता ह्येवं युज्यन्ते च परस्परम्
जेव्हा हे एकत्र येतात किंवा वेगळे होतात, तेव्हा लोक त्यांना एकाच वेळी पाहतात, कारण ते असेच एकमेकांशी जोडलेले आणि स्थित आहेत.
असंकरेण विज्ञेयस् तेषां योगस्तु वै बुधैः इत्येवं संनिवेशो वै पृथिव्या ज्योतिषां च यः
त्यांचे संयोग ज्ञानी लोक गोंधळ न करता ओळखतात; पृथ्वी आणि तेजोमय वस्तूंची ही अशी रचना आहे.
द्वीपानामुदधीनां च पर्वतानां तथैव च वर्षाणां च नदीनां च ये च तेषु वसन्ति वै
द्वीप, समुद्र, पर्वत, प्रदेश आणि नद्या, तसेच त्यात राहणारे सर्व—
इत्येषो ऽर्कवशेनैव संनिवेशस्तु ज्योतिषाम् आवर्तः सान्तरो मध्ये संक्षिप्तश्च ध्रुवात्तु स
सूर्याच्या प्रभावामुळे ही तेजोमय वस्तूंची रचना झाली आहे; हे एक फिरणारे मंडळ असून, मध्ये घट्ट आणि ध्रुवावर स्थिर आहे.
सर्वतस्तेषु विस्तीर्णो वृत्ताकार इवोच्छ्रितः लोकसंव्यवहारार्थम् ईश्वरेण विनिर्मितः
हे सर्व विस्तीर्ण, गोल आणि उंच आहेत; जगाचा व्यवहार चालावा म्हणून परमेश्वराने हे निर्माण केले.
कल्पादौ बुद्धिपूर्वं तु स्थापितो ऽसौ स्वयम्भुवा इत्येष संनिवेशो वै सर्वस्य ज्योतिरात्मकः
कल्पाच्या आरंभी, स्वयंभूने हे सर्व पूर्वविचाराने स्थापन केले; ही सर्व तेजोमय वस्तूंची रचना आहे.
वैश्वरूपं प्रधानस्य परिणाहो ऽस्य यः स्मृतः तेषां शक्यं न संख्यातुं याथातथ्येन केनचित् गतागतं मनुष्येण ज्योतिषां मांसचक्षुषा
हे मूळ तत्त्वाचे वैश्विक रूप आणि त्याचा विस्तार आहे असे सांगितले जाते; त्यांची ये-जा कोणीही खरेखुरे मोजू शकत नाही, आणि सामान्य डोळ्यांनी तेजोमय वस्तूंची गती समजू शकत नाही.
कथं जगाम भगवान् पुरारित्वं महेश्वरः ददाह च कथं देवस् तन्नो विस्तरतो वद
भगवान महेश्वर कसा नगरांचा संहारकर्ता झाला आणि देवाने ती कशी जाळली, हे सर्व तपशीलवार सांग.
पृच्छामस्त्वां वयं सर्वे बहुमानात्पुनः पुनः त्रिपुरं तद्यथा दुर्गं मयमायाविनिर्मितम् देवेनैकेषुणा दग्धं तथा नो वद मानद
आम्ही सर्वजण तुला पुन्हा पुन्हा आदराने विचारतो: मय या मायावी असुराने बांधलेली ती दुर्गम त्रिपुरी देवाने एका बाणाने कशी जाळली, हे सांग, मानदायक.
शृणुध्वं त्रिपुरं देवो यथा दारितवान् भवः मयो नाम महामायो मायानां जनको ऽसुरः
ऐका, देवाने त्रिपुरी कशी नष्ट केली: मय नावाचा महा मायावी असुर, मायांचा जनक, त्याचा निर्माता होता.
निर्जितः स तु संग्रामे तताप परमं तपः तपस्यन्तं तु तं विप्रा दैत्यावन्यावनुग्रहात्
त्या युद्धात हरलेला तो अत्यंत कठोर तपश्चर्या करू लागला. तो तप करत असताना, हे ब्राह्मणहो, त्या दैत्यांनी त्याच्यावर दया येऊन,
तस्यैव कृत्यमुद्दिश्य तेपतुः परमं तपः विद्युन्माली च बलवांस् तारकाख्यश्च वीर्यवान्
त्याच्यासाठीच स्वतःही कठोर तपश्चर्या केली. त्यात विद्युत्माळी हा बलवान आणि तारक नावाचा पराक्रमी हे दोघे होते.
मयतेजःसमाक्रान्तौ तेपतुर्मयपार्श्वगौ लोका इव यथा मूर्तास् त्रयस् त्रय इवाग्नयः
मयाच्या तेजाने भरलेले आणि मयाच्या जवळ राहून, ते दोघे असे तप करत होते की जणू तीन लोकच साकार झाले आहेत, किंवा जणू तीन अग्नी एकत्र आले आहेत.
लोकत्रयं तापयन्तस् ते तेपुर्दानवास्तपः हेमन्ते जलशय्यासु ग्रीष्मे पञ्चतपे तथा
त्या दानवांनी तीनही लोकांना जाळून टाकावे असे तप केले—हिवाळ्यात पाण्यात झोपायचे, आणि उन्हाळ्यात पंचतप सहन करायचा.
वर्षासु च तथाकाशे क्षपयन्तस्तनूः प्रियाः सेवानाः फलमूलानि पुष्पाणि च जलानि च
पावसाळ्यात आणि आकाशाखाली उघड्यावर राहून, त्यांनी आपली शरीरे झिजवली; फळे, कंद, फुले आणि पाणी—जे भक्तांना प्रिय असते—त्यावर त्यांनी उदरनिर्वाह केला.
अन्यदाचरिताहाराः पङ्केनाचितवल्कलाः मग्नाः शैवालपङ्केषु विमलाविमलेषु च
इतर वेळी, जे मिळेल ते खाऊन, चिखल लावलेली झाडांची साल अंगावर घालून, स्वच्छ आणि गढूळ अशा दोन्ही तळ्यांमध्ये ते बुडून राहत.