चतुर्भूतावशिष्टे ऽस्मिन् ब्रह्मणा समधिष्ठिते स्वयम्भूर् भगवांस्तत्र लोकतत्त्वार्थसाधकः
जेव्हा फक्त चार तत्वे उरली आणि ब्रह्मा त्यांच्यावर अधिष्ठित होता, तेव्हा स्वयंभू भगवान तिथेच होता, जगाच्या आणि तत्वांच्या हेतूसाठी कार्य करत होता.
खद्योतरूपी विचरन्न् आविर्भावं व्यचिन्तयत् ज्ञात्वाग्निं कल्पकालादाव् अपः पृथ्वीं च संश्रिता
तेव्हा तो तेजस्वी अग्नीचे रूप घेऊन फिरू लागला आणि सृष्टीच्या प्रकट होण्याचा विचार करू लागला. कल्पाच्या सुरुवातीला अग्नी जाणून, त्याने पाणी आणि पृथ्वीचा आधार घेतला.
स संभृत्य प्रकाशार्थं त्रिधा तुल्यो ऽभवत्पुनः पाचको यस्तु लोके ऽस्मिन् पार्थिवः सो ऽग्निरुच्यते
प्रकाशासाठी हे सर्व एकत्र करून, तो पुन्हा तीन रूपांत झाला. या जगात जो शिजवतो, जो पृथ्वीवर आहे, तोच अग्नी म्हणून ओळखला जातो.
यश्चासौ तपते सूर्ये शुचिरग्निश्च स स्मृतः वैद्युतो जाठरः सौम्यो वैद्युतश्चाप्यबिन्धनः
जो सूर्यामध्ये तेजाने चमकतो, तो शुद्ध अग्नी मानला जातो. वीज, पोटातील जठराग्नी, चंद्रातील अग्नी आणि इंधनाशिवाय असलेला अग्नी हे सगळेही अग्नीच आहेत.
तेजोभिश्चाप्यते कश्चित् कश्चिदेवाप्यनिन्धनः काष्ठेन्धनस्तु निर्मथ्यः सो ऽद्भिः शाम्यति पावकः
काही अग्नी तेजाने प्रज्वलित होतात, काही अग्नी इंधनाशिवाय असतात. लाकडाने घासून निर्माण झालेला अग्नी पाण्याने विझतो.
अर्चिष्मान्पचनो ऽग्निस्तु निष्प्रभः सौम्यलक्षणः यश्चासौ मण्डले शुक्ले निरूष्मा न प्रकाशते
ज्याला ज्वाळा आहेत आणि जो शिजवतो तो अग्नी आहे, पण त्यात तेज नसते आणि तो चंद्रासारखा असतो. पांढऱ्या गोलामध्ये जो आहे, त्याच्यात उष्णता नाही आणि तो चमकत नाही.
प्रभा सौरी तु पादेन अस्तं याति दिवाकरे अग्निमाविशते रात्रौ तस्मादग्निः प्रकाशते
सूर्याचा प्रकाश, त्याच्या पावलाने, सूर्यास्ताला जातो. रात्री तो अग्नीत प्रवेश करतो, म्हणूनच रात्री अग्नी चमकतो.
उदिते तु पुनः सूर्ये ऊष्माग्नेस्तु समाविशत् पादेन तेजसश्चाग्नेस् तस्मात् संतपते दिवा
जेव्हा सूर्य पुन्हा उगवतो, तेव्हा अग्नीचे उष्ण सूर्याच्या पावलाने त्यात प्रवेश करते, आणि अग्नीचे तेज दिवसा तापते.
प्राकाश्यं च तथौष्ण्यं च सौर्याग्नेये तु तेजसी परस्परानुप्रवेशाद् आप्यायेते दिवानिशम्
सौर आणि अग्नीचे तेज, प्रकाश आणि उष्णता, हे दोन्ही दिवस-रात्र एकमेकांत मिसळून वाढतात.
उत्तरे चैव भूम्यर्धे तथा ह्यस्मिंस्तु दक्षिणे उत्तिष्ठति पुनः सूर्ये रात्रिराविशते ह्य् अपः
उत्तर आणि दक्षिण, दोन्ही भूमीच्या अर्ध्यात, जेव्हा सूर्य पुन्हा उगवतो, तेव्हा रात्र पाण्यात प्रवेश करते.
तस्मात्ताम्रा भवन्त्यापो दिवारात्रिप्रवेशनात् अस्तं गते पुनः सूर्ये अहर्वै प्रविशत्य् अपः
म्हणूनच, दिवस-रात्रीच्या बदलामुळे पाणी तांबूस होते. सूर्य पुन्हा मावळला की, पाणी दिवसभरात प्रवेश करते.
तस्मान्नक्तं पुनः शुक्ला ह्य् आपो दृश्यन्ति भासुराः एतेन क्रमयोगेण भूम्यर्धे दक्षिणोत्तरे
म्हणूनच, रात्री पाणी पांढरे आणि चमकदार दिसते. अशा या क्रमाने, उत्तर आणि दक्षिण भूमीच्या अर्ध्यातही हेच घडते.
उदयास्तमये ह्यत्र अहोरात्रं विशत्य् अपः यश्चासौ तपते सूर्यः सो ऽपः पिबति रश्मिभिः
इथे, सूर्याचा उदय आणि अस्त यांमुळे दिवस आणि रात्र पाण्यात मिसळतात; आणि जो सूर्य तेज देतो, तो आपल्या किरणांनी ते पाणी पितो.
सहस्रपादस्त्वेषो ऽग्नी रक्तकुम्भनिभस्तु सः आदत्ते स तु नाडीनां सहस्रेण समन्ततः
तो अग्नि, ज्याला हजार पाय आहेत आणि जो लाल कलशासारखा दिसतो, तो चारही बाजूंनी हजार नाड्यांनी ते पाणी ओढून घेतो.
अपो नदीसमुद्रेभ्यो ह्रदकूपेभ्य एव च तस्य रश्मिसहस्रेण शीतवर्षोष्णनिःस्रवः
नद्या, समुद्र, तळी आणि विहिरी यांतील पाणी, त्याच्या हजार किरणांनी थंडी, पाऊस आणि उष्णता यांचा प्रवाह निर्माण होतो.
तासां चतुःशतं नाड्यो वर्षन्ते चित्रमूर्तयः चन्दनाश्चैव मेध्याश्च केतनाश् चेतनास्तथा
त्यातील चारशे नाड्या निरनिराळ्या रूपांनी पाऊस पाडतात—काही चंदनासारख्या सुवासिक, काही शुद्ध, काहींवर चिन्हे असलेल्य, आणि काही जाणीव असलेल्या.
अमृता जीवनाः सर्वा रश्मयो वृष्टिसर्जनाः हिमोद्भवाश्च ते ऽन्योन्यं रश्मयस्त्रिंशतः स्मृताः चन्द्रताराग्रहैः सर्वैः पीता भानोर्गभस्तयः
सर्व पाऊस पाडणारे किरण अमर आणि जीवनदायी आहेत; ते थंडीतून निर्माण होतात, आणि त्यात तीस किरण परस्पर जोडलेले मानले जातात. चंद्र, तारे आणि ग्रह हे सूर्याचे सर्व किरण पितात.
एता मध्यास्तथान्याश्च ह्लादिन्यो हिमसर्जनाः शुक्लाश्च ककुभश्चैव गावो विश्वसृतश्च याः
त्यात काही मध्यभागी, काही आनंददायी, काही थंडी निर्माण करणारे, काही पांढरे, काही दिशा दर्शवणारे, काही गायी आणि काही सर्व सृष्टीचे निर्माते आहेत.
शुक्लास्ता नामतः सर्वास् त्रिंशतो घर्मसर्जनाः संबिभ्रति हि ताः सर्वा मनुष्यान्देवताः पितॄन्
ही सर्व तीस पांढरी किरणे, ज्यांची नावे आहेत, उष्णता निर्माण करतात; त्या सर्व मानव, देवता आणि पितर यांना पोसतात.
मनुष्यानोषधीभिश्च स्वधया च पितॄनपि अमृतेन सुरान्सर्वान् संततं परितर्पयन्
मानव वनस्पतींनी, पितर स्वधेनं, आणि सर्व देव अमृतानं या किरणांनी नेहमी तृप्त होतात.
वसन्ते चैव ग्रीष्मे च शनैः संतपते त्रिभिः वर्षासु च शरद्येवं चतुर्भिः संप्रवर्षति
वसंत आणि उन्हाळ्यात सूर्य हळूहळू तीन किरणांनी ताप देतो; पावसाळ्यात आणि शरद ऋतूत तो चार किरणांनी पाऊस पाडतो.
हेमन्ते शिशिरे चैव हिमोत्सर्गस् त्रिभिः पुनः ओषधीषु बलं धत्ते सुधां च स्वधया पुनः
हिवाळ्यात आणि शिशिर ऋतूत पुन्हा तीन किरणांनी हिम सोडला जातो; वनस्पतींना बळ मिळते आणि अमृत व स्वधा पुन्हा दिली जाते.
सूर्यो ऽमरत्वममृते त्रयस् त्रिषु नियच्छति एवं रश्मिसहस्रं तु सौरं लोकार्थसाधकम्
सूर्य तीन ऋतूंमध्ये तीन किरणांनी अमृताने अमरत्व देतो; अशा प्रकारे सूर्याची हजारो किरणे जगाच्या कार्यासाठी उपयोगी पडतात.
भिद्यते ऋतुमासाद्य सहस्रं बहुधा पुनः इत्येवं मण्डलं शुक्लं भास्वरं लोकसंज्ञितम्
हे हजार किरण ऋतू आणि महिन्यानुसार पुन्हा अनेक प्रकारे विभागले जातात; म्हणून हे तेजस्वी, शुभ्र वर्तुळ 'जग' म्हणून ओळखले जाते.
नक्षत्रग्रहसोमानां प्रतिष्ठा योनिरेव च चन्द्र ऋक्षग्रहाः सर्वे विज्ञेयाः सूर्यसम्भवाः
हेच तारे, ग्रह आणि चंद्र यांचे आधार आणि गर्भ आहे; सर्व चंद्रमंडळे आणि ग्रह सूर्यापासून उत्पन्न झालेले समजावे.
सुषुम्ना सूर्यरश्मिर्या क्षीणं शशिनमेधते हरिकेशः पुरस्तात्तु यो वै नक्षत्रयोनिकृत्
सुषुम्ना हा सूर्याचा किरण आहे, ज्यामुळे कमी झालेला चंद्र वाढतो; हरिकेश हा पुढे आहे, तोच तारांचा उगम करणारा आहे.
दक्षिणे विश्वकर्मा तु रश्मिराप्याययद्बुधम् विश्वावसुश्च यः पश्चाच् छुक्रयोनिश्च स स्मृतः
दक्षिणेला विश्वकर्मा हा बुधाला पोसणारा किरण आहे; पश्चिमेला विश्वावसु आहे, आणि तो शुक्राचा उगम मानला जातो.
संवर्धनस्तु यो रश्मिः स योनिर्लोहितस्य च षष्ठस्तु ह्यश्वभू रश्मिर् योनिः स हि बृहस्पतेः
जो किरण वाढवतो, तो मंगळाचा उगम आहे; सहावा अश्वभू नावाचा किरण बृहस्पतीचा उगम आहे.
शनैश्चरं पुनश्चापि रश्मिराप्यायते सुराट् न क्षीयते यतस्तानि तस्मान्नक्षत्रता स्मृता
शनीला पोसणारा किरण सुराट् म्हणतात; तो कमी होत नाही, म्हणून त्यांना तारे असे म्हणतात.
क्षेत्राण्येतानि वै सूर्यम् आपतन्ति गभस्तिभिः क्षेत्राणि तेषामादत्ते सूर्यो नक्षत्रता ततः
ही क्षेत्रे सूर्याजवळ किरणांनी येतात; सूर्य ती क्षेत्रे घेतो, म्हणून त्यांना तारे म्हणतात.