उत्तानपादस्तस्याथ विज्ञेयः सोत्तरो हनुः यज्ञो ऽधरस्तु विज्ञेयो धर्मो मूर्धानमाश्रितः
शिशुमाराच्या वरच्या जबड्याला उत्तानपाद, खालच्या जबड्याला यज्ञ, तर डोक्यावर धर्म आहे असं समजावं.
हृदि नारायणः साध्या अश्विनौ पूर्वपादयोः वरुणश्चार्यमा चैव पश्चिमे तस्य सक्थिनी
त्याच्या हृदयात नारायण, पुढच्या पायांवर साध्य आणि अश्विनी, मागच्या मांड्यांवर वरुण आणि अर्यमा आहेत.
शिश्ने संवत्सरो ज्ञेयो मित्रश्चापानमाश्रितः पुच्छे ऽग्निश्च महेन्द्रश्च मरीचिः कश्यपो ध्रुवः
त्याच्या जननेंद्रियाजवळ संवत्सर, गुदप्रदेशाजवळ मित्र, तर शेपटीवर अग्नी, महेंद्र, मरीची, कश्यप आणि ध्रुव आहेत.
एष तारामयः स्तम्भो नास्तमेति न वोदयम् नक्षत्रचन्द्रसूर्याश्च ग्रहास्तारागणैः सह
हा ताऱ्यांचा स्तंभ आहे, जो न कधी मावळतो, न कधी उगवतो; याच्याबरोबर नक्षत्र, चंद्र, सूर्य, ग्रह आणि ताऱ्यांचा समुदाय आहे.
तन्मुखाभिमुखाः सर्वे चक्रभूता दिवि स्थिताः ध्रुवेणाधिष्ठिताश्चैव ध्रुवमेव प्रदक्षिणम्
ते सर्वजण त्या दिशेला तोंड करून आकाशात चाकासारखे उभे राहतात. ध्रुवाने त्यांना स्थिर केले आहे आणि ते फक्त ध्रुवाभोवतीच प्रदक्षिणा घालतात.
परियान्ति सुरश्रेष्ठं मेढीभूतं ध्रुवं दिवि आग्नीध्रकाश्यपानां तु तेषां स परमो ध्रुवः
ते सर्वजण देवांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या, आकाशात खांबासारखा स्थिर असलेल्या ध्रुवाभोवती फिरतात. अग्नीध्र आणि कश्यप यांच्यासाठी तोच ध्रुव श्रेष्ठ मानला जातो.
एक एव भ्रमत्येष मेरोरन्तरमूर्धनि ज्योतिषां चक्रमादाय आकर्षंस्तमधोमुखः मेरुमालोकयन्नेव प्रतियाति प्रदक्षिणम्
हा एकटाच मेरूच्या टोकांमधील शिखरावर ताऱ्यांचे चाक घेऊन फिरतो, ते खाली खेचतो आणि मेरूकडे पाहत प्रदक्षिणा घालतो.
यदेतद्भवता प्रोक्तं श्रुतं सर्वमशेषतः कथं देवगृहाणि स्युः पुनर्ज्योतींषि वर्णय
तुम्ही जे काही सांगितले ते मी पूर्णपणे ऐकले आहे. देवांचे घर कसे असते? पुन्हा एकदा तेजस्वी ताऱ्यांविषयी सांग.
एतत्सर्वं प्रवक्ष्यामि सूर्याचन्द्रमसोर्गतिम् यथा देवगृहाणि स्युः सूर्याचन्द्रमसोस्तथा
हे सर्व मी सांगतो—सूर्य आणि चंद्राचा मार्ग, आणि देवांचे घर कसे असते, जसे सूर्य आणि चंद्रासाठी आहे तसेच.
अग्नेर्व्युष्टौ रजन्यां वै ब्रह्मणाव्यक्तयोनिना अव्याकृतमिदं त्वासीन् नैशेन तमसा वृतम्
रात्री अग्नीचे उगवणे होत असताना, अव्यक्त मूळ असलेल्या ब्रह्माने हे सृष्टीचे रूप अजून न प्रकटलेले होते, आणि रात्रीच्या अंधाराने ते झाकलेले होते.
चतुर्भूतावशिष्टे ऽस्मिन् ब्रह्मणा समधिष्ठिते स्वयम्भूर् भगवांस्तत्र लोकतत्त्वार्थसाधकः
जेव्हा फक्त चार तत्वे उरली आणि ब्रह्मा त्यांच्यावर अधिष्ठित होता, तेव्हा स्वयंभू भगवान तिथेच होता, जगाच्या आणि तत्वांच्या हेतूसाठी कार्य करत होता.
खद्योतरूपी विचरन्न् आविर्भावं व्यचिन्तयत् ज्ञात्वाग्निं कल्पकालादाव् अपः पृथ्वीं च संश्रिता
तेव्हा तो तेजस्वी अग्नीचे रूप घेऊन फिरू लागला आणि सृष्टीच्या प्रकट होण्याचा विचार करू लागला. कल्पाच्या सुरुवातीला अग्नी जाणून, त्याने पाणी आणि पृथ्वीचा आधार घेतला.
स संभृत्य प्रकाशार्थं त्रिधा तुल्यो ऽभवत्पुनः पाचको यस्तु लोके ऽस्मिन् पार्थिवः सो ऽग्निरुच्यते
प्रकाशासाठी हे सर्व एकत्र करून, तो पुन्हा तीन रूपांत झाला. या जगात जो शिजवतो, जो पृथ्वीवर आहे, तोच अग्नी म्हणून ओळखला जातो.
यश्चासौ तपते सूर्ये शुचिरग्निश्च स स्मृतः वैद्युतो जाठरः सौम्यो वैद्युतश्चाप्यबिन्धनः
जो सूर्यामध्ये तेजाने चमकतो, तो शुद्ध अग्नी मानला जातो. वीज, पोटातील जठराग्नी, चंद्रातील अग्नी आणि इंधनाशिवाय असलेला अग्नी हे सगळेही अग्नीच आहेत.
तेजोभिश्चाप्यते कश्चित् कश्चिदेवाप्यनिन्धनः काष्ठेन्धनस्तु निर्मथ्यः सो ऽद्भिः शाम्यति पावकः
काही अग्नी तेजाने प्रज्वलित होतात, काही अग्नी इंधनाशिवाय असतात. लाकडाने घासून निर्माण झालेला अग्नी पाण्याने विझतो.
अर्चिष्मान्पचनो ऽग्निस्तु निष्प्रभः सौम्यलक्षणः यश्चासौ मण्डले शुक्ले निरूष्मा न प्रकाशते
ज्याला ज्वाळा आहेत आणि जो शिजवतो तो अग्नी आहे, पण त्यात तेज नसते आणि तो चंद्रासारखा असतो. पांढऱ्या गोलामध्ये जो आहे, त्याच्यात उष्णता नाही आणि तो चमकत नाही.
प्रभा सौरी तु पादेन अस्तं याति दिवाकरे अग्निमाविशते रात्रौ तस्मादग्निः प्रकाशते
सूर्याचा प्रकाश, त्याच्या पावलाने, सूर्यास्ताला जातो. रात्री तो अग्नीत प्रवेश करतो, म्हणूनच रात्री अग्नी चमकतो.
उदिते तु पुनः सूर्ये ऊष्माग्नेस्तु समाविशत् पादेन तेजसश्चाग्नेस् तस्मात् संतपते दिवा
जेव्हा सूर्य पुन्हा उगवतो, तेव्हा अग्नीचे उष्ण सूर्याच्या पावलाने त्यात प्रवेश करते, आणि अग्नीचे तेज दिवसा तापते.
प्राकाश्यं च तथौष्ण्यं च सौर्याग्नेये तु तेजसी परस्परानुप्रवेशाद् आप्यायेते दिवानिशम्
सौर आणि अग्नीचे तेज, प्रकाश आणि उष्णता, हे दोन्ही दिवस-रात्र एकमेकांत मिसळून वाढतात.
उत्तरे चैव भूम्यर्धे तथा ह्यस्मिंस्तु दक्षिणे उत्तिष्ठति पुनः सूर्ये रात्रिराविशते ह्य् अपः
उत्तर आणि दक्षिण, दोन्ही भूमीच्या अर्ध्यात, जेव्हा सूर्य पुन्हा उगवतो, तेव्हा रात्र पाण्यात प्रवेश करते.
तस्मात्ताम्रा भवन्त्यापो दिवारात्रिप्रवेशनात् अस्तं गते पुनः सूर्ये अहर्वै प्रविशत्य् अपः
म्हणूनच, दिवस-रात्रीच्या बदलामुळे पाणी तांबूस होते. सूर्य पुन्हा मावळला की, पाणी दिवसभरात प्रवेश करते.
तस्मान्नक्तं पुनः शुक्ला ह्य् आपो दृश्यन्ति भासुराः एतेन क्रमयोगेण भूम्यर्धे दक्षिणोत्तरे
म्हणूनच, रात्री पाणी पांढरे आणि चमकदार दिसते. अशा या क्रमाने, उत्तर आणि दक्षिण भूमीच्या अर्ध्यातही हेच घडते.
उदयास्तमये ह्यत्र अहोरात्रं विशत्य् अपः यश्चासौ तपते सूर्यः सो ऽपः पिबति रश्मिभिः
इथे, सूर्याचा उदय आणि अस्त यांमुळे दिवस आणि रात्र पाण्यात मिसळतात; आणि जो सूर्य तेज देतो, तो आपल्या किरणांनी ते पाणी पितो.
सहस्रपादस्त्वेषो ऽग्नी रक्तकुम्भनिभस्तु सः आदत्ते स तु नाडीनां सहस्रेण समन्ततः
तो अग्नि, ज्याला हजार पाय आहेत आणि जो लाल कलशासारखा दिसतो, तो चारही बाजूंनी हजार नाड्यांनी ते पाणी ओढून घेतो.
अपो नदीसमुद्रेभ्यो ह्रदकूपेभ्य एव च तस्य रश्मिसहस्रेण शीतवर्षोष्णनिःस्रवः
नद्या, समुद्र, तळी आणि विहिरी यांतील पाणी, त्याच्या हजार किरणांनी थंडी, पाऊस आणि उष्णता यांचा प्रवाह निर्माण होतो.
तासां चतुःशतं नाड्यो वर्षन्ते चित्रमूर्तयः चन्दनाश्चैव मेध्याश्च केतनाश् चेतनास्तथा
त्यातील चारशे नाड्या निरनिराळ्या रूपांनी पाऊस पाडतात—काही चंदनासारख्या सुवासिक, काही शुद्ध, काहींवर चिन्हे असलेल्य, आणि काही जाणीव असलेल्या.
अमृता जीवनाः सर्वा रश्मयो वृष्टिसर्जनाः हिमोद्भवाश्च ते ऽन्योन्यं रश्मयस्त्रिंशतः स्मृताः चन्द्रताराग्रहैः सर्वैः पीता भानोर्गभस्तयः
सर्व पाऊस पाडणारे किरण अमर आणि जीवनदायी आहेत; ते थंडीतून निर्माण होतात, आणि त्यात तीस किरण परस्पर जोडलेले मानले जातात. चंद्र, तारे आणि ग्रह हे सूर्याचे सर्व किरण पितात.
एता मध्यास्तथान्याश्च ह्लादिन्यो हिमसर्जनाः शुक्लाश्च ककुभश्चैव गावो विश्वसृतश्च याः
त्यात काही मध्यभागी, काही आनंददायी, काही थंडी निर्माण करणारे, काही पांढरे, काही दिशा दर्शवणारे, काही गायी आणि काही सर्व सृष्टीचे निर्माते आहेत.
शुक्लास्ता नामतः सर्वास् त्रिंशतो घर्मसर्जनाः संबिभ्रति हि ताः सर्वा मनुष्यान्देवताः पितॄन्
ही सर्व तीस पांढरी किरणे, ज्यांची नावे आहेत, उष्णता निर्माण करतात; त्या सर्व मानव, देवता आणि पितर यांना पोसतात.
मनुष्यानोषधीभिश्च स्वधया च पितॄनपि अमृतेन सुरान्सर्वान् संततं परितर्पयन्
मानव वनस्पतींनी, पितर स्वधेनं, आणि सर्व देव अमृतानं या किरणांनी नेहमी तृप्त होतात.