युक्तो हयैः पिशङ्गस्तु दशभिर् वातरंहसैः श्वेतः पिशङ्गः सारङ्गो नीलः श्यामो विलोहितः
तो रथ दहा पिवळसर, वाऱ्यासारख्या वेगवान घोड्यांनी जोडलेला आहे—पांढरे, पिवळसर, चित्ती, निळे, काळे आणि तांबडे.
श्वेतश्च हरितश्चैव पृषतो वृष्णिरेव च दशभिस्तु महाभागैर् उत्तमैर्वातसम्भवैः
पांढरे, हिरवे, चित्ती आणि रंगीत—हे दहा श्रेष्ठ, उत्तम आणि वाऱ्यापासून जन्मलेले घोडे त्या रथाला जोडले आहेत.
ततो भौमरथश्चापि अष्टाङ्गः काञ्चनः स्मृतः अष्टभिर् लोहितैरश्वैः सध्वजैर् अग्निसम्भवैः सर्पते ऽसौ कुमारो वै ऋजुवक्रानुवक्रगः
मग भौमाचा रथ आठ भागांचा आणि सोन्याचा आहे, आठ तांबड्या, ध्वजधारी आणि अग्निजन्म घोड्यांनी जोडलेला आहे; तो कुमार सरळ, तिरका आणि उलटा असा मार्ग चालतो.
अतश्चाङ्गिरसो विद्वान् देवाचार्यो बृहस्पतिः गौराश्वेन तु रौक्मेण स्यन्दनेन विसर्पति
यानंतर, विद्वान अंगिरस, देवांचा गुरु बृहस्पती, फिकट रंगाच्या घोड्यांनी जोडलेल्या सोन्याच्या रथात प्रवास करतो.
युक्तेनाष्टाभिरश्वैश्च ध्वजैरग्निसमुद्भवैः अब्दं वसति यो राशौ स्वदिशं तेन गच्छति
आठ घोडे आणि ध्वजांनी, जे अग्नितुल्य आहेत, जोडलेला तो रथ; तो एका राशीत वर्षभर राहतो आणि आपल्या दिशेने जातो.
युक्तेनाष्टाभिर् अश्वैश्च सध्वजैरग्निसंनिभैः रथेन क्षिप्रवेगेण भार्गवस्तेन गच्छति
आठ घोडे आणि ध्वजांनी, अग्निसारखे तेजस्वी, जोडलेला तो रथ; त्या रथात वेगवान भर्गव प्रवास करतो.
ततः शनैश्चरो ऽप्यश्वैः सबलैर् वातरंहसैः कार्ष्णायसं समारुह्य स्यन्दनं यात्यसौ शनिः
मग शनिदेवही काळ्या लोखंडाच्या रथावर बसून, वेगवान आणि बलवान अश्वांच्या साहाय्याने पुढे जातात.
स्वर्भानोस्तु यथाष्टाश्वाः कृष्णा वै वातरंहसः रथं तमोमयं तस्य वहन्ति स्म सुदंशिताः
स्वर्भानूच्या रथाला आठ काळे, वाऱ्यासारखे वेगवान आणि तीक्ष्ण दात असलेले घोडे जोडलेले आहेत; ते रथ पूर्णपणे अंधाराचा बनलेला आहे.
आदित्यनिलयो राहुः सोमं गच्छति पर्वसु आदित्यमेति सोमाच्च तमसो ऽन्तेषु पर्वसु
राहू, जो आदित्यांमध्ये वास करतो, तो पौर्णिमा-अमावस्येच्या वेळी सोमाकडे (चंद्राकडे) जातो; आणि त्या काळाच्या शेवटी, तो चंद्रातून सूर्याजवळ, आणि सूर्यापासून अंधाराकडे जातो.
ततः केतुमतस्त्वश्वा अष्टौ ते वातरंहसः पलालधूमवर्णाभाः क्षामदेहाः सुदारुणाः
मग केतुमत्कडे आठ वाऱ्यासारखे वेगवान घोडे आहेत; त्यांची शरीरं काडीच्या धुरासारखी राखाडी, कृश आणि अत्यंत भयानक आहेत.
एते वाहा ग्रहाणां वै मया प्रोक्ता रथैः सह सर्वे ध्रुवे निबद्धास्ते निबद्धा वातरश्मिभिः
हे ग्रहांचे घोडे आणि त्यांच्या रथा मी सांगितले तसे आहेत; हे सर्व ध्रुवाला वाऱ्याच्या अदृश्य दोऱ्यांनी बांधलेले आहेत.
एते वै भ्राम्यमाणास्ते यथायोगं वहन्ति वै वाय याभिरदृश्याभिः प्रबद्धा वातरश्मिभिः
हे सर्व घोडे वाऱ्याच्या अदृश्य दोऱ्यांनी बांधलेले असून, ते ग्रहांना त्यांच्या योग्य क्रमाने फिरवत नेतात.
परिभ्रमन्ति तद्बद्धाश् चन्द्रसूर्यग्रहा दिवि यावत्तमनुपर्येति ध्रुवं च ज्योतिषां गणः
अशा रीतीने बांधले गेलेले चंद्र, सूर्य आणि ग्रह आकाशात फिरतात, जोपर्यंत ताऱ्यांचा समुदाय ध्रुवाच्या मागे जातो.
यथा नद्युदके नोस्तु उदकेन सहोह्यते तथा देवगृहाणि स्युर् उह्यन्ते वातरंहसा तस्माद्यानि प्रगृह्यन्ते व्योम्नि देवगृहा इति
जसा नदीतला लाकडाचा तुकडा पाण्याबरोबर वाहत जातो, तसंच देवांचे निवासस्थान वाऱ्याच्या जोरावर फिरतात; म्हणून जे आकाशात वाहून नेले जातात, त्यांना देवगृहे म्हणतात.
यावत्यश्चैव ताराः स्युस् तावन्तो ऽस्य मरीचयः सर्वा ध्रुवनिबद्धास्ता भ्रमन्त्यो भ्रामयन्ति च
जितक्या तारा आहेत, तितक्याच त्याच्या किरणांची संख्या आहे; त्या सर्व ध्रुवाला बांधलेल्या असून, सतत फिरतात आणि इतरांना फिरवतात.
तैलपीडं यथा चक्रं भ्रमते भ्रामयन्ति वै तथा भ्रमन्ति ज्योतींषि वातबद्धानि सर्वशः
जसा तेल लावलेला चाक फिरतो आणि इतरांना फिरवतो, तसंच वाऱ्याने बांधलेली ही सर्व तेजोमय वस्तू पूर्णपणे फिरतात.
अलातचक्रवद्यान्ति वातचक्रेरितानि तु यस्मात्प्रवहते तानि प्रवहस्तेन स स्मृतः
ही तेजोमय वस्तू अग्नीच्या जळत्या चाकासारखी वाऱ्याच्या गतीने फिरतात; वारा त्यांना वाहून नेतो म्हणून त्याला प्रवाह असं नाव आहे.
एवं ध्रुवे नियुक्तो ऽसौ भ्रमते ज्योतिषां गणः एष तारामयः प्रोक्तः शिशुमारे ध्रुवो दिवि
अशा रीतीने ध्रुवावर नेमलेला ताऱ्यांचा समुदाय फिरतो; आकाशातील शिशुमार नक्षत्रातला हा ताऱ्यांचा ध्रुवस्तंभ आहे.
यदह्ना कुरुते पापं तं दृष्ट्वा निशि मुञ्चति शिशुमारशरीरस्था यावत्यस्तारकास्तु ताः
दिवसा जे पाप केलं जातं, ते रात्री शिशुमाराच्या शरीरात असलेल्या ताऱ्यांना दिसल्यावर ते सोडून दिलं जातं.
वर्षाणि दृष्ट्वा जीवेत तावदेवाधिकानि तु शिशुमाराकृतिं ज्ञात्वा प्रविभागेन सर्वशः
जितकी वर्षे पाहिली जातात, तितकीच आयुष्य वाढतं; शिशुमाराच्या सर्व विभागांची रचना समजून घेतल्यावर हे कळतं.
उत्तानपादस्तस्याथ विज्ञेयः सोत्तरो हनुः यज्ञो ऽधरस्तु विज्ञेयो धर्मो मूर्धानमाश्रितः
शिशुमाराच्या वरच्या जबड्याला उत्तानपाद, खालच्या जबड्याला यज्ञ, तर डोक्यावर धर्म आहे असं समजावं.
हृदि नारायणः साध्या अश्विनौ पूर्वपादयोः वरुणश्चार्यमा चैव पश्चिमे तस्य सक्थिनी
त्याच्या हृदयात नारायण, पुढच्या पायांवर साध्य आणि अश्विनी, मागच्या मांड्यांवर वरुण आणि अर्यमा आहेत.
शिश्ने संवत्सरो ज्ञेयो मित्रश्चापानमाश्रितः पुच्छे ऽग्निश्च महेन्द्रश्च मरीचिः कश्यपो ध्रुवः
त्याच्या जननेंद्रियाजवळ संवत्सर, गुदप्रदेशाजवळ मित्र, तर शेपटीवर अग्नी, महेंद्र, मरीची, कश्यप आणि ध्रुव आहेत.
एष तारामयः स्तम्भो नास्तमेति न वोदयम् नक्षत्रचन्द्रसूर्याश्च ग्रहास्तारागणैः सह
हा ताऱ्यांचा स्तंभ आहे, जो न कधी मावळतो, न कधी उगवतो; याच्याबरोबर नक्षत्र, चंद्र, सूर्य, ग्रह आणि ताऱ्यांचा समुदाय आहे.
तन्मुखाभिमुखाः सर्वे चक्रभूता दिवि स्थिताः ध्रुवेणाधिष्ठिताश्चैव ध्रुवमेव प्रदक्षिणम्
ते सर्वजण त्या दिशेला तोंड करून आकाशात चाकासारखे उभे राहतात. ध्रुवाने त्यांना स्थिर केले आहे आणि ते फक्त ध्रुवाभोवतीच प्रदक्षिणा घालतात.
परियान्ति सुरश्रेष्ठं मेढीभूतं ध्रुवं दिवि आग्नीध्रकाश्यपानां तु तेषां स परमो ध्रुवः
ते सर्वजण देवांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या, आकाशात खांबासारखा स्थिर असलेल्या ध्रुवाभोवती फिरतात. अग्नीध्र आणि कश्यप यांच्यासाठी तोच ध्रुव श्रेष्ठ मानला जातो.
एक एव भ्रमत्येष मेरोरन्तरमूर्धनि ज्योतिषां चक्रमादाय आकर्षंस्तमधोमुखः मेरुमालोकयन्नेव प्रतियाति प्रदक्षिणम्
हा एकटाच मेरूच्या टोकांमधील शिखरावर ताऱ्यांचे चाक घेऊन फिरतो, ते खाली खेचतो आणि मेरूकडे पाहत प्रदक्षिणा घालतो.
यदेतद्भवता प्रोक्तं श्रुतं सर्वमशेषतः कथं देवगृहाणि स्युः पुनर्ज्योतींषि वर्णय
तुम्ही जे काही सांगितले ते मी पूर्णपणे ऐकले आहे. देवांचे घर कसे असते? पुन्हा एकदा तेजस्वी ताऱ्यांविषयी सांग.
एतत्सर्वं प्रवक्ष्यामि सूर्याचन्द्रमसोर्गतिम् यथा देवगृहाणि स्युः सूर्याचन्द्रमसोस्तथा
हे सर्व मी सांगतो—सूर्य आणि चंद्राचा मार्ग, आणि देवांचे घर कसे असते, जसे सूर्य आणि चंद्रासाठी आहे तसेच.
अग्नेर्व्युष्टौ रजन्यां वै ब्रह्मणाव्यक्तयोनिना अव्याकृतमिदं त्वासीन् नैशेन तमसा वृतम्
रात्री अग्नीचे उगवणे होत असताना, अव्यक्त मूळ असलेल्या ब्रह्माने हे सृष्टीचे रूप अजून न प्रकटलेले होते, आणि रात्रीच्या अंधाराने ते झाकलेले होते.