क्षीयन्ते च ताः शुक्लाः कृष्णा ह्याप्याययन्ति च एवं दिनक्रमात्पीते देवैश्चापि निशाकरे
त्या शुभ्र कला कमी होत जातात, आणि काळ्या कला वाढतात; अशा प्रकारे दिवसागणिक देवता रात्रीच्या निर्मात्याचा अमृत पितात.
पीत्वार्धमासं गच्छन्ति अमावास्यां सुराश्च ते पितरश्चोपतिष्ठन्ति अमावास्यां निशाकरम्
अर्धा महिना पिऊन, अमावस्येला देवता निघून जातात, आणि पितर अमावस्येला चंद्राकडे येतात.
ततः पञ्चदशे भागे किंचिच्छेषे निशाकरे ततो ऽपराह्णे पितरो जघन्यदिवसे पुनः
मग पंधराव्या भागात, चंद्रात थोडं शिल्लक असतं, आणि दुसऱ्या दिवशी पितर पुन्हा शेवटच्या दिवशी त्याचा आस्वाद घेतात.
पिबन्ति द्विकलं कालं शिष्टास्तास्तु कलास्तु याः विनिःसृष्टं त्वमावास्यां गभस्तिभ्यस्तदामृतम्
ते दोन कला काळ पितात, आणि ज्या कला उरतात त्या अमावस्येला किरणांतून अमृत म्हणून सोडल्या जातात.
अर्धमाससमाप्तौ तु पीत्वा गच्छन्ति ते ऽमृतम् सौम्या बर्हिषदश्चैव अग्निष्वात्ताश्च ये स्मृताः
अर्धा महिना पूर्ण झाल्यावर, अमृत पिऊन ते निघून जातात—जे सौम्य, बर्हिषद आणि अग्निष्वात्त म्हणून ओळखले जातात.
काव्याश्चैव तु ये प्रोक्ताः पितरः सर्व एव ते संवत्सराश्च ये काव्याः पञ्चाब्दा वै द्विजाः स्मृताः
आणि जे पितर काव्य म्हणून ओळखले जातात—सर्वच—आणि जे पाच वर्षांचे काव्य पितर आहेत, हे द्विजांनो.
सौम्याः सुतपसो ज्ञेयाः सौम्या बर्हिषदस्तथा अग्निष्वात्तास् त्रयश्चैव पितृसर्गस्थिता द्विजाः
सौम्य हे मोठे तपस्वी आहेत, तसेच सौम्य बर्हिषद; आणि तीन अग्निष्वात्त पितृवंशात स्थिर आहेत, हे द्विजांनो.
पितृभिः पीयमानायां पञ्चदश्यां तु वै कलाम् यावच्च क्षीयते तस्माद् भागः पञ्चदशस्तु सः
पंधराव्या दिवशी पितर ज्या कला पितात, ती जशी कमी होत जाते, तोच भाग पंधरावा मानला जातो.
अमावास्यां तथा तस्य अन्तरा पूर्यते परः वृद्धिक्षयौ वै पक्षादौ षोडश्यां शशिनः मृतौ एवं सूर्यनिमित्ते ते क्षयवृद्धी निशाकरे
अमावस्येला देखील, त्या काळात दुसरी कला भरते; पक्षाच्या सुरुवातीला वाढ आणि घट होते, सोळाव्या दिवशी चंद्र लुप्त होतो—अशा प्रकारे सूर्यामुळे चंद्रात वाढ आणि घट होते.
ताराग्रहाणां वक्ष्यामि स्वर्भानोस्तु रथं पुनः अथ तेजोमयः शुभ्रः सोमपुत्रस्य वै रथः
आता मी ताऱ्यांच्या आणि ग्रहांच्या रथाचं वर्णन करतो, आणि पुन्हा स्वरभानूचा रथ; त्यानंतर तेजस्वी आणि शुभ्र असा सोमपुत्राचा रथ आहे.
युक्तो हयैः पिशङ्गस्तु दशभिर् वातरंहसैः श्वेतः पिशङ्गः सारङ्गो नीलः श्यामो विलोहितः
तो रथ दहा पिवळसर, वाऱ्यासारख्या वेगवान घोड्यांनी जोडलेला आहे—पांढरे, पिवळसर, चित्ती, निळे, काळे आणि तांबडे.
श्वेतश्च हरितश्चैव पृषतो वृष्णिरेव च दशभिस्तु महाभागैर् उत्तमैर्वातसम्भवैः
पांढरे, हिरवे, चित्ती आणि रंगीत—हे दहा श्रेष्ठ, उत्तम आणि वाऱ्यापासून जन्मलेले घोडे त्या रथाला जोडले आहेत.
ततो भौमरथश्चापि अष्टाङ्गः काञ्चनः स्मृतः अष्टभिर् लोहितैरश्वैः सध्वजैर् अग्निसम्भवैः सर्पते ऽसौ कुमारो वै ऋजुवक्रानुवक्रगः
मग भौमाचा रथ आठ भागांचा आणि सोन्याचा आहे, आठ तांबड्या, ध्वजधारी आणि अग्निजन्म घोड्यांनी जोडलेला आहे; तो कुमार सरळ, तिरका आणि उलटा असा मार्ग चालतो.
अतश्चाङ्गिरसो विद्वान् देवाचार्यो बृहस्पतिः गौराश्वेन तु रौक्मेण स्यन्दनेन विसर्पति
यानंतर, विद्वान अंगिरस, देवांचा गुरु बृहस्पती, फिकट रंगाच्या घोड्यांनी जोडलेल्या सोन्याच्या रथात प्रवास करतो.
युक्तेनाष्टाभिरश्वैश्च ध्वजैरग्निसमुद्भवैः अब्दं वसति यो राशौ स्वदिशं तेन गच्छति
आठ घोडे आणि ध्वजांनी, जे अग्नितुल्य आहेत, जोडलेला तो रथ; तो एका राशीत वर्षभर राहतो आणि आपल्या दिशेने जातो.
युक्तेनाष्टाभिर् अश्वैश्च सध्वजैरग्निसंनिभैः रथेन क्षिप्रवेगेण भार्गवस्तेन गच्छति
आठ घोडे आणि ध्वजांनी, अग्निसारखे तेजस्वी, जोडलेला तो रथ; त्या रथात वेगवान भर्गव प्रवास करतो.
ततः शनैश्चरो ऽप्यश्वैः सबलैर् वातरंहसैः कार्ष्णायसं समारुह्य स्यन्दनं यात्यसौ शनिः
मग शनिदेवही काळ्या लोखंडाच्या रथावर बसून, वेगवान आणि बलवान अश्वांच्या साहाय्याने पुढे जातात.
स्वर्भानोस्तु यथाष्टाश्वाः कृष्णा वै वातरंहसः रथं तमोमयं तस्य वहन्ति स्म सुदंशिताः
स्वर्भानूच्या रथाला आठ काळे, वाऱ्यासारखे वेगवान आणि तीक्ष्ण दात असलेले घोडे जोडलेले आहेत; ते रथ पूर्णपणे अंधाराचा बनलेला आहे.
आदित्यनिलयो राहुः सोमं गच्छति पर्वसु आदित्यमेति सोमाच्च तमसो ऽन्तेषु पर्वसु
राहू, जो आदित्यांमध्ये वास करतो, तो पौर्णिमा-अमावस्येच्या वेळी सोमाकडे (चंद्राकडे) जातो; आणि त्या काळाच्या शेवटी, तो चंद्रातून सूर्याजवळ, आणि सूर्यापासून अंधाराकडे जातो.
ततः केतुमतस्त्वश्वा अष्टौ ते वातरंहसः पलालधूमवर्णाभाः क्षामदेहाः सुदारुणाः
मग केतुमत्कडे आठ वाऱ्यासारखे वेगवान घोडे आहेत; त्यांची शरीरं काडीच्या धुरासारखी राखाडी, कृश आणि अत्यंत भयानक आहेत.
एते वाहा ग्रहाणां वै मया प्रोक्ता रथैः सह सर्वे ध्रुवे निबद्धास्ते निबद्धा वातरश्मिभिः
हे ग्रहांचे घोडे आणि त्यांच्या रथा मी सांगितले तसे आहेत; हे सर्व ध्रुवाला वाऱ्याच्या अदृश्य दोऱ्यांनी बांधलेले आहेत.
एते वै भ्राम्यमाणास्ते यथायोगं वहन्ति वै वाय याभिरदृश्याभिः प्रबद्धा वातरश्मिभिः
हे सर्व घोडे वाऱ्याच्या अदृश्य दोऱ्यांनी बांधलेले असून, ते ग्रहांना त्यांच्या योग्य क्रमाने फिरवत नेतात.
परिभ्रमन्ति तद्बद्धाश् चन्द्रसूर्यग्रहा दिवि यावत्तमनुपर्येति ध्रुवं च ज्योतिषां गणः
अशा रीतीने बांधले गेलेले चंद्र, सूर्य आणि ग्रह आकाशात फिरतात, जोपर्यंत ताऱ्यांचा समुदाय ध्रुवाच्या मागे जातो.
यथा नद्युदके नोस्तु उदकेन सहोह्यते तथा देवगृहाणि स्युर् उह्यन्ते वातरंहसा तस्माद्यानि प्रगृह्यन्ते व्योम्नि देवगृहा इति
जसा नदीतला लाकडाचा तुकडा पाण्याबरोबर वाहत जातो, तसंच देवांचे निवासस्थान वाऱ्याच्या जोरावर फिरतात; म्हणून जे आकाशात वाहून नेले जातात, त्यांना देवगृहे म्हणतात.
यावत्यश्चैव ताराः स्युस् तावन्तो ऽस्य मरीचयः सर्वा ध्रुवनिबद्धास्ता भ्रमन्त्यो भ्रामयन्ति च
जितक्या तारा आहेत, तितक्याच त्याच्या किरणांची संख्या आहे; त्या सर्व ध्रुवाला बांधलेल्या असून, सतत फिरतात आणि इतरांना फिरवतात.
तैलपीडं यथा चक्रं भ्रमते भ्रामयन्ति वै तथा भ्रमन्ति ज्योतींषि वातबद्धानि सर्वशः
जसा तेल लावलेला चाक फिरतो आणि इतरांना फिरवतो, तसंच वाऱ्याने बांधलेली ही सर्व तेजोमय वस्तू पूर्णपणे फिरतात.
अलातचक्रवद्यान्ति वातचक्रेरितानि तु यस्मात्प्रवहते तानि प्रवहस्तेन स स्मृतः
ही तेजोमय वस्तू अग्नीच्या जळत्या चाकासारखी वाऱ्याच्या गतीने फिरतात; वारा त्यांना वाहून नेतो म्हणून त्याला प्रवाह असं नाव आहे.
एवं ध्रुवे नियुक्तो ऽसौ भ्रमते ज्योतिषां गणः एष तारामयः प्रोक्तः शिशुमारे ध्रुवो दिवि
अशा रीतीने ध्रुवावर नेमलेला ताऱ्यांचा समुदाय फिरतो; आकाशातील शिशुमार नक्षत्रातला हा ताऱ्यांचा ध्रुवस्तंभ आहे.
यदह्ना कुरुते पापं तं दृष्ट्वा निशि मुञ्चति शिशुमारशरीरस्था यावत्यस्तारकास्तु ताः
दिवसा जे पाप केलं जातं, ते रात्री शिशुमाराच्या शरीरात असलेल्या ताऱ्यांना दिसल्यावर ते सोडून दिलं जातं.
वर्षाणि दृष्ट्वा जीवेत तावदेवाधिकानि तु शिशुमाराकृतिं ज्ञात्वा प्रविभागेन सर्वशः
जितकी वर्षे पाहिली जातात, तितकीच आयुष्य वाढतं; शिशुमाराच्या सर्व विभागांची रचना समजून घेतल्यावर हे कळतं.