कश्च भ्रामयते तानि भ्रमन्ति यदि वा स्वयम् एतद्वेदितुम् इच्छामस् ततो निगद सत्तम
हे कोण फिरवतं, की हे आपोआप फिरतात? हे जाणून घ्यायचं आहे, म्हणून तू आम्हाला सांग, सज्जनांमध्ये श्रेष्ठ.
भूतसंमोहनं ह्येतद् ब्रुवतो मे निबोधत प्रत्यक्षमपि दृश्यं तत् संमोहयति वै प्रजाः
जीवांना गोंधळात टाकणारं हे सांगतोय, ते नीट ऐका; कारण डोळ्यांनी दिसणारंही लोकांना गोंधळात टाकतं.
यो ऽसौ चतुर्दशर्क्षेषु शिशुमारो व्यवस्थितः उत्तानपादपुत्रो ऽसौ मेढीभूतो ध्रुवो दिवि
जो चौदा नक्षत्रांमध्ये शिशुमार म्हणून आहे, उत्तानपादाचा मुलगा, तोच ध्रुव आकाशात स्थिर आहे.
सैष भ्रमन्भ्रामयते चन्द्रादित्यौ ग्रहैः सह भ्रमन्तमनुसर्पन्ति नक्षत्राणि च चक्रवत्
तो फिरताना, सूर्य, चंद्र आणि ग्रहांना फिरवतो; त्याच्या मागे नक्षत्रं चाकासारखी फिरतात.
ध्रुवस्य मनसा यो वै भ्रमते ज्योतिषां गणः वातानीकमयैर् बन्धैर् ध्रुवे बद्धः प्रसर्पति
ध्रुवाच्या मनाने हे तेजस्वी लोक फिरतात; वाऱ्याच्या बंधनांनी ध्रुवाशी बांधले गेलेले, ते पुढे सरकतात.
तेषां भेदश्च योगश्च तथा कालस्य निश्चयः अस्तोदयास्तथोत्पाता अयने दक्षिणोत्तरे
त्यांचं वेगळं होणं, एकत्र येणं, काळाचं ठरवणं, उगवणं-मावळणं, अपशकुन, आणि दक्षिण-उत्तर अयन,
विषुवद्ग्रहवर्णश्च सर्वमेतद्ध्रुवेरितम् जीमूता नाम ते मेघा यदेभ्यो जीवसम्भवः
विषुव, ग्रहांचा रंग—हे सगळं ध्रुवामुळे होतं. जीमूत नावाचे मेघ हेच सर्व जीवांचं मूळ आहेत.
द्वितीय आवहन्वायुर् मेघास्ते त्वभिसंश्रिताः इतो योजनमात्राच्च अध्यर्धविकृता अपि
दुसरा म्हणजे आवाहन करणारा वारा; ते मेघ त्याच्याकडे जातात, आणि एक-दीड योजन अंतरावर ते विभागले जातात.
वृष्टिसर्गस्तथा तेषां धारासारः प्रकीर्तितः पुष्करावर्तका नाम ये मेघाः पक्षसम्भवाः
त्यांच्यात पावसाचं निर्माण म्हणजे सततची धार; पुष्करावर्तक नावाचे जे मेघ आहेत, ते पंखांपासून निर्माण होतात.
शक्रेण पक्षाश्छिन्ना वै पर्वतानां महौजसा कामगानां समृद्धानां भूतानां नाशमिच्छताम्
इंद्राने, जे मेघ फार बळकट, इच्छापूर्ती करणारे आणि समृद्ध होते, अशा मेघांचे पंख पर्वतांच्या मोठ्या बळाने कापले, कारण ते जीवांचा नाश करायला निघाले होते.
पुष्करा नाम ते पक्षा बृहन्तस्तोयधारिणः पुष्करावर्तका नाम कारणेनेह शब्दिताः
तुझे पंख पुष्करा नावाने ओळखले जातात, हे मोठे आहेत आणि पाणी वाहून नेतात. म्हणून त्यांना पुष्करावर्तक असेही म्हणतात.
नानारूपधराश्चैव महाघोरस्वराश्च ते कल्पान्तवृष्टिकर्तारः कल्पान्ताग्नेर् नियामकाः
हे वेगवेगळ्या रूपांत दिसतात आणि त्यांचा आवाज फारच भयंकर असतो. हेच युगाच्या शेवटी पाऊस पाडतात आणि प्रलयाच्या आगीला थांबवतात.
वाय्वाधारा वहन्ते वै सामृताः कल्पसाधकाः यान्यस्याण्डस्य भिन्नस्य प्राकृतान्यभवंस्तदा
वाऱ्याच्या आधारावर हे चालतात, अमर आहेत आणि युगाचा क्रम पूर्ण करतात. जेव्हा विश्वाचे अंड फाटले, तेव्हा त्यातून हीच नैसर्गिक रूपे निर्माण झाली.
यस्मिन् ब्रह्मा समुत्पन्नश् चतुर्वक्त्रः स्वयं प्रभुः तान्येवाण्डकपालानि सर्वे मेघाः प्रकीर्तिताः
ज्याच्यापासून चार मुखांचा, स्वयंभू ब्रह्मा उत्पन्न झाला, त्या अंडाच्या कवचांचे तुकडे म्हणजेच सर्व मेघ आहेत, असे सांगितले जाते.
तेषामाप्यायनं धूमः सर्वेषाम् अविशेषतः तेषां श्रेष्ठश्च पर्जन्यश् चत्वारश्चैव दिग्गजाः
त्यांचे पोषण धुरानेच होते, सर्वांसाठी हेच खरे आहे. त्यात परजन्य श्रेष्ठ मानला जातो आणि त्याच्यासोबत चार दिशांचे गजही आहेत.
गजानां पर्वतानां च मेघानां भोगिभिः सह कुलमेकं द्विधा भूतं योनिरेका जलं स्मृतम्
गज, पर्वत, मेघ आणि सर्प यांच्या कुळाचे मूळ एकच आहे, ते दोन भागांत विभागले गेले आहे. त्यांची एकमेव उत्पत्ती जल आहे, असे मानले जाते.
पर्जन्यो दिग्गजाश्चैव हेमन्ते शीतसम्भवम् तुषारवर्षं वर्षन्ति वृद्धा ह्यन्नविवृद्धये
परजन्य आणि दिशांचे गज हेमंत ऋतूत थंडीने निर्माण होणारा दव आणि पाऊस पाडतात, ज्यामुळे धान्य वाढते.
षष्ठः परिवहो नाम वायुस्तेषां परायणः यौ ऽसौ बिभर्ति भगवान् गङ्गामाकाशगोचराम्
परिवह नावाचा सहावा वारा त्यांच्या आधारासाठी आहे. तोच भगवंत आकाशातून वाहणाऱ्या गंगेचे वहन करतो.
दिव्यामृतजलां पुण्यां त्रिपथामिति विश्रुताम् तस्या विस्पन्दितं तोयं दिग्गजाः पृथुभिः करैः
ती दिव्य, अमृतासारखी आणि पवित्र गंगा, जी त्रिपथा म्हणून प्रसिद्ध आहे, तिचे थरथरणारे पाणी दिशांचे गज आपल्या मोठ्या सोंडांनी उडवतात.
शीकरान् सम्प्रमुञ्चन्ति नीहार इति स स्मृतः दक्षिणेन गिरिर्यो ऽसौ हेमकूट इति स्मृतः
ते थेंब सोडतात, ज्याला निहार म्हणतात. दक्षिणेला असलेला पर्वत हेमकूट नावाने ओळखला जातो.
उदग्धिमवतः शैलस्य्-ओत्तरे चैव दक्षिणे पुण्ड्रं नाम समाख्यातं सम्यग्वृष्टिविवृद्धये
त्या दक्षिण पर्वताच्या उत्तरेला पुण्ड्र नावाचा प्रदेश आहे, जो भरपूर पावसासाठी प्रसिद्ध आहे.
तस्मिन्प्रवर्तते वर्षं तत्तुषारसमुद्भवम् ततो हिमवतो वायुर् हिमं तत्र समुद्भवम्
त्या प्रदेशात पाऊस पडतो, जो दवापासून निर्माण होतो. नंतर हिमालयाच्या वाऱ्यामुळे तिथे हिम तयार होते.
आनयत्यात्मवेगेन सिञ्चयानो महागिरिम् हिमवन्तमतिक्रम्य वृष्टिशेषं ततः परम्
स्वतःच्या वेगाने तो वारा मोठ्या पर्वतावर पाऊस आणतो आणि हिमालय ओलांडून उरलेला पाऊस पुढे जातो.
इभास्ये च ततः पश्चाद् इदं भूतविवृद्धये वर्षद्वयं समाख्यातं सम्यग्वृष्टिविवृद्धये
नंतर गजाच्या तोंडावर, सर्व सृष्टीच्या वाढीसाठी, दुहेरी पाऊस पडतो असे सांगितले जाते, ज्यामुळे पावसाची वाढ होते.
मेघाश्चाप्यायनं चैव सर्वमेतत्प्रकीर्तितम् सूर्य एव तु वृष्टीनां स्रष्टा समुपदिश्यते
मेघ आणि त्यांचे पोषण हे सर्व सांगितले गेले आहे. पण पावसाचा खरा कर्ता सूर्यच आहे, असे शिकवले जाते.
वर्षं घर्मं हिमं रात्रिं संध्ये चैव दिनं तथा शुभाशुभफलानीह ध्रुवात्सर्वं प्रवर्तते
पाऊस, उष्णता, थंडी, रात्र, संध्या आणि दिवस, तसेच शुभ-अशुभ फळे, हे सर्व ध्रुवापासूनच येथे निर्माण होते.
ध्रुवेणाधिष्ठिताश्चापः सूर्यो वै गृह्य तिष्ठति सर्वभूतशरीरेषु त्व् आपो ह्यनुश्रिताश्च याः
ध्रुवाच्या अधीन सूर्य पाण्याला धरून ठेवतो. आणि सर्व सजीवांच्या शरीरात असलेले पाणीही तेच आहे.
दह्यमानेषु तेष्वेव जङ्गमस्थावरेषु च धूमभूतास्तु ता ह्यापो निष्क्रामन्तीह सर्वशः
जेव्हा हे चल-अचल जीव जळतात, तेव्हा त्यातील पाणी धुराच्या रूपाने पूर्णपणे निघून जाते.
तेन चाभ्राणि जायन्ते स्थानमभ्रमयं स्मृतम् तेजोभिः सर्वलोकेभ्य आदत्ते रश्मिभिर्जलम्
त्यातून ढग निर्माण होतात; ज्या जागी ढग तयार होतात, तिला 'मेघमंडळ' म्हणतात. सूर्य आपल्या किरणांनी सर्व लोकांमधून पाणी उचलतो.
समुद्राद्वायुसंयोगाद् वहन्त्यापो गभस्तयः ततस्त्वृतुवशात्काले परिवर्तन्दिवाकरः
समुद्रातून वाऱ्याच्या संगतीने सूर्याच्या किरणांनी पाणी वाहून नेले जाते; मग ऋतू आणि काळानुसार सूर्य फिरत राहतो.