चरन्नसावुदीच्यां च ह्य् अशीत्या मण्डलाञ्छतम् अभ्यन्तरं स पर्येति क्रमते मण्डलानि तु
उत्तर दिशेकडे जाताना तो शंभर ऐंशी मंडळे फिरतो; तो आतील मंडळांमध्ये फिरतो आणि मंडळांमधून पुढे जातो.
प्रमाणं मण्डलस्यापि योजनानां निबोधत योजनानां सहस्राणि दश चाष्टौ तथा स्मृतम्
आता मंडळाचा योजनेतील माप ऐका: दहा हजार आणि आठ हजार असे सांगितले जाते.
अधिकान्यष्टपञ्चाशद् योजनानि तु वै पुनः विष्कम्भो मण्डलस्यैव तिर्यक्स तु विधीयते
आणखी अठ्ठावन्न योजने अधिक धराव्यात; मंडळाचा व्यास असा तिरका ठरवला आहे.
अहस्तु चरते नाभेः सूर्यो वै मण्डलं क्रमात् कुलालचक्रपर्यन्तो यथा चन्द्रो रविस्तथा
सूर्य हळूहळू नाभीपासून मंडळात फिरतो; जसा कुंभाराचा चाक फिरतो, तसाच चंद्र आणि सूर्य फिरतात.
दक्षिणे चक्रवत्सूर्यस् तथा शीघ्रं निवर्तते तस्मात्प्रकृष्टां भूमिं तु कालेनाल्पेन गच्छति
दक्षिणेकडे सूर्य चाकासारखा वेगाने फिरतो आणि त्यामुळे तो थोड्या वेळात मोठा भूभाग पार करतो.
सूर्यो द्वादशभिः शीघ्रं मुहूर्तैर्दक्षिणायने त्रयोदशार्धमृक्षाणां मध्ये चरति मण्डलम्
दक्षिणायनाच्या वेळी सूर्य बारा मुहूर्तांत वेगाने फिरतो आणि साडेतेरा राशींच्या मध्ये मंडळ पार करतो.
मुहूर्तैस्तानि ऋक्षाणि नक्तमष्टादशैश्चरन् कुलालचक्रमध्यस्थो यथा मन्दं प्रसर्पति
क्षणात सूर्य रात्री त्या नक्षत्रांमधून जातो, जणू काही तो कुंभाराच्या चाकाच्या मध्यभागी आहे, आणि हळूहळू पुढे सरकत असतो.
उदग्याने तथा सूर्यः सर्पते मन्दविक्रमः तस्माद्दीर्घेण कालेन भूमिं सो ऽल्पां प्रसर्पति
उत्तरायणात सुद्धा सूर्य हळू चालतो; म्हणूनच तो खूप काळात फक्त थोडाच भाग व्यापतो.
सूर्यो ऽष्टादशभिरह्नो मुहूर्तैरुदगायने त्रयोदशानां मध्ये तु ऋक्षाणां चरते रविः मुहूर्तैस्तानि ऋक्षाणि रात्रौ द्वादशभिश्चरन्
उत्तरायणात सूर्य दिवसा अठरा क्षणांत त्या नक्षत्रांतून जातो; तेराच्या मध्यभागी सूर्य फिरतो, आणि रात्री बारा क्षणांत ती नक्षत्रे पार करतो.
ततो मन्दतरं ताभ्यां चक्रं तु भ्रमते पुनः मृत्पिण्ड इव मध्यस्थो भ्रमते ऽसौ ध्रुवस्तथा
त्यापुढे ते चाक त्या दोघांपेक्षा अधिक मंद फिरते; जसे मातीचा गोळा मध्यभागी फिरतो, तसेच स्थिर बिंदू फिरतो.
मुहूर्तैस्त्रिंशता तावद् अहोरात्रं भुवो भ्रमन् उभयोः काष्ठयोर्मध्ये भ्रमते मण्डलानि तु
तीस क्षणांत दिवस आणि रात्र पृथ्वीवर फिरतात; दोन्ही टोकांच्या मध्ये वर्तुळे फिरतात.
उत्तरक्रमणे ऽर्कस्य दिवा मन्दगतिः स्मृता तस्यैव तु पुनर्नक्तं शीघ्रा सूर्यस्य वै गतिः
सूर्य उत्तर दिशेला जात असताना दिवसा त्याची गती मंद असते; पण रात्री त्याची गती वेगवान असते.
दक्षिणप्रक्रमे वापि दिवा शीघ्रं विधीयते गतिः सूर्यस्य वै नक्तं मन्दा चापि विधीयते
दक्षिणायनात दिवसा सूर्याची गती जलद असते, आणि रात्री त्याची गती मंद असते.
एवं गतिविशेषेण विभजन्रात्र्यहानि तु अजवीथ्यां दक्षिणायां लोकालोकस्य चोत्तरम्
अशा प्रकारे, सूर्याच्या गतीच्या फरकामुळे, दिवस आणि रात्र यांचे विभाजन होते, मेषमार्गाच्या दक्षिण भागात आणि लोकालोकाच्या उत्तर भागात.
लोकसंतानतो ह्येष वैश्वानरपथाद्बहिः व्युष्टिर्यावत्प्रभा सौरी पुष्करात्सम्प्रवर्तते
सृष्टीच्या विस्तारामुळे, वैश्वानर मार्गाच्या बाहेर, पुष्करापासून सूर्याची प्रभा जिथपर्यंत पोहोचते तिथपर्यंत पसरते.
पार्श्वेभ्यो बाह्यतस् तावल् लोकालोकश्च पर्वतः योजनानां सहस्राणि दशोर्ध्वं चोच्छ्रितो गिरिः
बाहेरील बाजूंना लोकालोक हा पर्वत आहे; तो पर्वत दहा हजार योजन उंच आहे.
प्रकाशश्चाप्रकाशश्च पर्वतः परिमण्डलः नक्षत्रचन्द्रसूर्याश्च ग्रहास्तारागणैः सह
तो पर्वत प्रकाशमान आणि अप्रकाशमान दोन्ही आहे, पूर्ण वर्तुळाकार आहे, त्याच्यासोबत तारे, चंद्र, सूर्य, ग्रह आणि ताऱ्यांचे समूह आहेत.
अभ्यन्तरे प्रकाशन्ते लोकालोकस्य वै गिरेः एतावानेव लोकस्तु निरालोकस्ततः परम्
लोकालोक पर्वताच्या आत जग प्रकाशित होते; इथपर्यंतच लोकांचा विस्तार आहे, त्यापुढे अंधार आहे.
लोक आलोकने धातुर् निरालोकस्त्वलोकता लोकालोकौ तु संधत्ते यस्मात्सूर्यः परिभ्रमन्
जग प्रकाशामुळे दिसते, आणि त्यापुढे प्रकाश नसतो; लोक आणि अलोक एकत्र जोडलेले आहेत, कारण सूर्य त्यांच्या भोवती फिरतो.
तस्मात्संध्येति तामाहुर् उषाव्युष्टैर्यथान्तरम् उषा रात्रिः स्मृता विप्रैर् व्युष्टिश्चापि अहः स्मृतम्
म्हणूनच तिला संध्या असे म्हणतात, कारण उषा आणि व्युष्टि हे दोन टप्पे आहेत; उषा ऋषींच्या मते रात्र मानली जाते, आणि व्युष्टि दिवस मानली जाते.
त्रिंशत्कलो मुहूर्तस्तु अहस्ते दश पञ्च च ह्रासो वृद्धिरहर्भागैर् दिवसानां यथा तु वै
एक मुहूर्त तीस भागांचा असतो; दिवसा दहा आणि पाच भाग असतात; दिवसांच्या भागांमध्ये कमी-जास्त होते, जसे प्रत्यक्षात आहे.
संध्यामुहूर्तमात्रायां ह्रासवृद्धी तु ते ऋते लेखाप्रभृत्यथादित्ये त्रिमुहूर्तागते तु वै
संध्येच्या मुहूर्तात कमी-जास्त होते, सूर्यकिरणांशिवाय; जेव्हा सूर्य तीन मुहूर्त पुढे जातो, तेव्हा—
प्रातः स्मृतस्ततः कालो भागांश्चाहुश्च पञ्च च तस्मात्प्रातर्गतात्कालान् मुहूर्ताः संगवस् त्रयः
मग तो काळ प्रातः मानला जातो, आणि त्याला पाच भाग दिले आहेत; प्रातःकाळ सुरू झाल्यावर पुढील तीन मुहूर्तांना संगव म्हणतात.
मध्याह्नस्त्रिमुहूर्तस्तु तस्मात्कालादनन्तरम् तस्मान्मध्यंदिनात्कालाद् अपराह्ण इति स्मृतः
मध्यान्हाचे तीन मुहूर्त त्या काळानंतर येतात; त्यानंतरच्या काळाला अपराह्न असे म्हणतात.
त्रय एव मुहूर्तास्तु काल एष स्मृतो बुधैः अपराह्णव्यतीताच्च कालः सायं स उच्यते
ज्ञानी लोकांच्या मते, हा काळ तीन मुहूर्तांचा असतो; दुपार संपल्यानंतरचा वेळ संध्याकाळ म्हणून ओळखला जातो.
दश पञ्च मुहूर्ताह्नो मुहूर्तास् त्रय एव च दशपञ्चमुहूर्तं वै अहस्तु विषुवे स्मृतम्
दिवस दहा आणि पाच मुहूर्तांचा असतो, आणि तीन मुहूर्ते वेगळी; विषुवत्काळी दिवस पंधरा मुहूर्तांचा मानला जातो.
वर्धत्यतो ह्रसत्येव अयने दक्षिणोत्तरे अहस्तु ग्रसते रात्रिं रात्रिस्तु ग्रसते अहः
त्यानंतर, सूर्य दक्षिण किंवा उत्तर दिशेने जातो तसा दिवस वाढतो किंवा कमी होतो; दिवस रात्रीला गिळतो आणि रात्र दिवसाला गिळते.
शरद्वसन्तयोर्मध्यं विषुवं तु विधीयते आलोकान्तः स्मृतो लोको लोकाच्चालोक उच्यते
शरद आणि वसंत यांच्या मधला काळ विषुवत्काळ मानला जातो; प्रकाशाच्या शेवटी जग संपते, आणि त्यापलीकडे अंधार असतो.
लोकपालाः स्थितास्तत्र लोकालोकस्य मध्यतः चत्वारस्ते महात्मानस् तिष्ठन्त्याभूतसंप्लवम्
जग आणि अंधार यांच्या मधोमध, लोकपाल उभे असतात; हे चार थोर आत्मे सृष्टीच्या संहारापर्यंत तिथे राहतात.
सुधामा चैव वैराजः कर्दमश्च प्रजापतिः हिरण्यरोमा पर्जन्यः केतुमान्राजसश्च सः
सुधामा, वैराज, कर्दम प्रजापती, हिरण्यरोम, पर्जन्य, केतुमान आणि राजस हेच ते आहेत.