तिस्रस्तु वीथयो ह्येता उत्तरो मार्ग उच्यते पूर्वोत्तरा च फल्गुन्यौ मघा चैवार्षभी भवेत्
ही तीन वाटा आहेत आणि त्याला उत्तरेकडील मार्ग असे म्हणतात. पूर्वा आणि उत्तर फाल्गुनी तसेच मघा हे वृषभ राशीचे तारे आहेत असे सांगितले जाते.
पूर्वोत्तरप्रोष्ठपदौ गोवीथी रेवती स्मृता श्रवणं च धनिष्ठा च वारुणं च जरद्गवम्
पूर्वा आणि उत्तर प्रोष्टपदा आणि रेवती हे गोवाटेतील तारे म्हणून ओळखले जातात. श्रवण, धनिष्ठा आणि वरुण हे जरद्गव नावाच्या वाटेतील तारे आहेत.
एतास्तु वीथयस् तिस्रो मध्यमो मार्ग उच्यते हस्तश्चित्रा तथा स्वाती ह्य् अजवीथिरिति स्मृता
ही तीन वाटा आहेत आणि त्याला मधला मार्ग असे म्हणतात. हस्त, चित्रा आणि स्वाती हे अजयाच्या वाटेतील तारे म्हणून ओळखले जातात.
ज्येष्ठा विशाखा मैत्रं च मृगवीथी तथोच्यते मूलं पूर्वोत्तराषाढे वीथी वैश्वानरी भवेत्
ज्येष्ठा, विशाखा आणि मैत्र हे मृगवाटेतील तारे म्हणून ओळखले जातात. मूल आणि पूर्वोत्तराषाढा हे वैश्वानर नावाच्या वाटेतील तारे आहेत.
स्मृतास्तिस्रस्तु वीथ्यस्ता मार्गे वै दक्षिणे पुनः काष्ठयोरन्तरं चैतद् वक्ष्यते योजनैः पुनः
ही तीन वाटा दक्षिणेकडील मार्गात देखील स्मरणात ठेवलेल्या आहेत. आता या विभागांमधील अंतर योजनेने सांगितले जाईल.
एतच्छतसहस्राणाम् एकत्रिंशत्तु वै स्मृतम् शतानि त्रीणि चान्यानि त्रयस्त्रिंशत्तथैव च
या एक लाखांपैकी एकतीस लक्षात ठेवले जातात, आणि आणखी तीनशे, तसेच तेहतीस आहेत.
काष्ठयोरन्तरं ह्येतद् योजनानां प्रकीर्तितम् काष्ठयोर्लेखयोश्चैव अयने दक्षिणोत्तरे
या विभागांमधील अंतर योजनेने सांगितले आहे, तसेच दक्षिण आणि उत्तर अयनाच्या वेळी विभागांच्या रेषांमधील अंतरही.
ते वक्ष्यामि प्रसंख्याय योजनैस्तु निबोधत एकैकमन्तरं तद्वद् युक्तान्येतानि सप्तभिः
आता मी तुम्हाला मोजणीसाठी योजनेतील अंतर सांगतो; प्रत्येक अंतरात सात जोडलेले आहेत.
सहस्रेणातिरिक्ता च ततो ऽन्या पञ्चविंशतिः लेखयोः काष्ठयोश्चैव बाह्याभ्यन्तरयोश्चरन्
हजारावर पाचवीस अधिक आहेत; विभागांच्या आतील आणि बाहेरील रेषांमध्ये फिरताना हे अंतर आहे.
अभ्यन्तरं स पर्येति मण्डलान्युत्तरायणे बाह्यतो दक्षिणेनैव सततं सूर्यमण्डलम्
उत्तरायणाच्या वेळी तो आतील मंडळांमध्ये फिरतो, आणि दक्षिणायनाच्या वेळी नेहमी सूर्याचे बाहेरील मंडळ पार करतो.
चरन्नसावुदीच्यां च ह्य् अशीत्या मण्डलाञ्छतम् अभ्यन्तरं स पर्येति क्रमते मण्डलानि तु
उत्तर दिशेकडे जाताना तो शंभर ऐंशी मंडळे फिरतो; तो आतील मंडळांमध्ये फिरतो आणि मंडळांमधून पुढे जातो.
प्रमाणं मण्डलस्यापि योजनानां निबोधत योजनानां सहस्राणि दश चाष्टौ तथा स्मृतम्
आता मंडळाचा योजनेतील माप ऐका: दहा हजार आणि आठ हजार असे सांगितले जाते.
अधिकान्यष्टपञ्चाशद् योजनानि तु वै पुनः विष्कम्भो मण्डलस्यैव तिर्यक्स तु विधीयते
आणखी अठ्ठावन्न योजने अधिक धराव्यात; मंडळाचा व्यास असा तिरका ठरवला आहे.
अहस्तु चरते नाभेः सूर्यो वै मण्डलं क्रमात् कुलालचक्रपर्यन्तो यथा चन्द्रो रविस्तथा
सूर्य हळूहळू नाभीपासून मंडळात फिरतो; जसा कुंभाराचा चाक फिरतो, तसाच चंद्र आणि सूर्य फिरतात.
दक्षिणे चक्रवत्सूर्यस् तथा शीघ्रं निवर्तते तस्मात्प्रकृष्टां भूमिं तु कालेनाल्पेन गच्छति
दक्षिणेकडे सूर्य चाकासारखा वेगाने फिरतो आणि त्यामुळे तो थोड्या वेळात मोठा भूभाग पार करतो.
सूर्यो द्वादशभिः शीघ्रं मुहूर्तैर्दक्षिणायने त्रयोदशार्धमृक्षाणां मध्ये चरति मण्डलम्
दक्षिणायनाच्या वेळी सूर्य बारा मुहूर्तांत वेगाने फिरतो आणि साडेतेरा राशींच्या मध्ये मंडळ पार करतो.
मुहूर्तैस्तानि ऋक्षाणि नक्तमष्टादशैश्चरन् कुलालचक्रमध्यस्थो यथा मन्दं प्रसर्पति
क्षणात सूर्य रात्री त्या नक्षत्रांमधून जातो, जणू काही तो कुंभाराच्या चाकाच्या मध्यभागी आहे, आणि हळूहळू पुढे सरकत असतो.
उदग्याने तथा सूर्यः सर्पते मन्दविक्रमः तस्माद्दीर्घेण कालेन भूमिं सो ऽल्पां प्रसर्पति
उत्तरायणात सुद्धा सूर्य हळू चालतो; म्हणूनच तो खूप काळात फक्त थोडाच भाग व्यापतो.
सूर्यो ऽष्टादशभिरह्नो मुहूर्तैरुदगायने त्रयोदशानां मध्ये तु ऋक्षाणां चरते रविः मुहूर्तैस्तानि ऋक्षाणि रात्रौ द्वादशभिश्चरन्
उत्तरायणात सूर्य दिवसा अठरा क्षणांत त्या नक्षत्रांतून जातो; तेराच्या मध्यभागी सूर्य फिरतो, आणि रात्री बारा क्षणांत ती नक्षत्रे पार करतो.
ततो मन्दतरं ताभ्यां चक्रं तु भ्रमते पुनः मृत्पिण्ड इव मध्यस्थो भ्रमते ऽसौ ध्रुवस्तथा
त्यापुढे ते चाक त्या दोघांपेक्षा अधिक मंद फिरते; जसे मातीचा गोळा मध्यभागी फिरतो, तसेच स्थिर बिंदू फिरतो.
मुहूर्तैस्त्रिंशता तावद् अहोरात्रं भुवो भ्रमन् उभयोः काष्ठयोर्मध्ये भ्रमते मण्डलानि तु
तीस क्षणांत दिवस आणि रात्र पृथ्वीवर फिरतात; दोन्ही टोकांच्या मध्ये वर्तुळे फिरतात.
उत्तरक्रमणे ऽर्कस्य दिवा मन्दगतिः स्मृता तस्यैव तु पुनर्नक्तं शीघ्रा सूर्यस्य वै गतिः
सूर्य उत्तर दिशेला जात असताना दिवसा त्याची गती मंद असते; पण रात्री त्याची गती वेगवान असते.
दक्षिणप्रक्रमे वापि दिवा शीघ्रं विधीयते गतिः सूर्यस्य वै नक्तं मन्दा चापि विधीयते
दक्षिणायनात दिवसा सूर्याची गती जलद असते, आणि रात्री त्याची गती मंद असते.
एवं गतिविशेषेण विभजन्रात्र्यहानि तु अजवीथ्यां दक्षिणायां लोकालोकस्य चोत्तरम्
अशा प्रकारे, सूर्याच्या गतीच्या फरकामुळे, दिवस आणि रात्र यांचे विभाजन होते, मेषमार्गाच्या दक्षिण भागात आणि लोकालोकाच्या उत्तर भागात.
लोकसंतानतो ह्येष वैश्वानरपथाद्बहिः व्युष्टिर्यावत्प्रभा सौरी पुष्करात्सम्प्रवर्तते
सृष्टीच्या विस्तारामुळे, वैश्वानर मार्गाच्या बाहेर, पुष्करापासून सूर्याची प्रभा जिथपर्यंत पोहोचते तिथपर्यंत पसरते.
पार्श्वेभ्यो बाह्यतस् तावल् लोकालोकश्च पर्वतः योजनानां सहस्राणि दशोर्ध्वं चोच्छ्रितो गिरिः
बाहेरील बाजूंना लोकालोक हा पर्वत आहे; तो पर्वत दहा हजार योजन उंच आहे.
प्रकाशश्चाप्रकाशश्च पर्वतः परिमण्डलः नक्षत्रचन्द्रसूर्याश्च ग्रहास्तारागणैः सह
तो पर्वत प्रकाशमान आणि अप्रकाशमान दोन्ही आहे, पूर्ण वर्तुळाकार आहे, त्याच्यासोबत तारे, चंद्र, सूर्य, ग्रह आणि ताऱ्यांचे समूह आहेत.
अभ्यन्तरे प्रकाशन्ते लोकालोकस्य वै गिरेः एतावानेव लोकस्तु निरालोकस्ततः परम्
लोकालोक पर्वताच्या आत जग प्रकाशित होते; इथपर्यंतच लोकांचा विस्तार आहे, त्यापुढे अंधार आहे.
लोक आलोकने धातुर् निरालोकस्त्वलोकता लोकालोकौ तु संधत्ते यस्मात्सूर्यः परिभ्रमन्
जग प्रकाशामुळे दिसते, आणि त्यापुढे प्रकाश नसतो; लोक आणि अलोक एकत्र जोडलेले आहेत, कारण सूर्य त्यांच्या भोवती फिरतो.
तस्मात्संध्येति तामाहुर् उषाव्युष्टैर्यथान्तरम् उषा रात्रिः स्मृता विप्रैर् व्युष्टिश्चापि अहः स्मृतम्
म्हणूनच तिला संध्या असे म्हणतात, कारण उषा आणि व्युष्टि हे दोन टप्पे आहेत; उषा ऋषींच्या मते रात्र मानली जाते, आणि व्युष्टि दिवस मानली जाते.