नव कोट्यः प्रसंख्याता योजनैः परिमण्डलम् तथा शतसहस्राणि चत्वारिंशच्च पञ्च च
परिघाच्या मोजणीत नऊ कोटी योजना मोजल्या जातात, आणि त्यात शंभर हजार, चाळीस आणि पाचही धरले जातात.
अहोरात्रात्पतंगस्य गतिरेषा विधीयते दक्षिणादिङ्निवृत्तो ऽसौ विषुवस्थो यदा रविः
हा दिवस-रात्रीतील सूर्याचा प्रवास आहे; जेव्हा तो दक्षिण दिशेतून वळून विषुववृत्तावर येतो.
क्षीरोदस्य समुद्रस्योत्तरतो ऽपि दिशं चरन् मण्डलं विषुवच्चापि योजनैस्तन्निबोधत
क्षीरसागराच्या उत्तरेस जाऊन, विषुववृत्ताच्या परिघाची योजना मोजा.
तिस्रः कोट्यस्तु सम्पूर्णा विषुवस्यापि मण्डलम् तथा शतसहस्राणि विंशत्येकाधिकानि तु
विषुववृत्ताच्या परिघासाठी तीन कोटी पूर्ण होतात, आणि त्यात एकवीस हजार शंभर हजारही धरले जातात.
श्रावणे चोत्तरां काष्ठां चित्रभानुर्यदा भवेत् गोमेदस्य परद्वीपे उत्तरां च दिशं चरन्
श्रावण महिन्यात, जेव्हा चित्रभानू उत्तरेकडील विभागात असतो, गोमेध या द्वीपावर तो उत्तरेकडे जातो.
उत्तरायाः प्रमाणं तु काष्ठाया मण्डलस्य तु दक्षिणोत्तरमध्यानि तानि विन्द्याद् यथाक्रमम्
आता उत्तरेकडील विभागाचे आणि परिघाचे प्रमाण जाणून घ्या; दक्षिण, उत्तर आणि मधला भाग, हे सर्व योग्य क्रमाने समजून घ्या.
स्थानं जरद्गवं मध्ये तथैरावतमुत्तमम् वैश्वानरं दक्षिणतो निर्दिष्टमिह तत्त्वतः
मध्यभागी जरद्गव हे स्थान आहे, आणि त्याचप्रमाणे ऐरावत हे श्रेष्ठ आहे; वैश्वानर हे खरे दक्षिणेला दर्शवले आहे.
नागवीथ्युत्तरा वीथी ह्य् अजवीथिस् तु दक्षिणा उभे आषाढमूलं तु अजवीथ्यादयस् त्रयः
नागवीथी ही उत्तरेकडील वाट आहे, आणि अजवीथी ही दक्षिणेकडील आहे; दोन्ही आणि आशाढमूळ, हे अजवीथीच्या तीन सुरुवाती आहेत.
अभिजित्पूर्वतः स्वातिं नागवीथ्युत्तरास् त्रयः अश्विनी कृत्तिका याम्या नागवीथ्यस् त्रयः स्मृताः
अभिजितच्या पूर्वेला स्वाती आणि नागवाटेवरील उत्तरेकडील तीन तारे आहेत. अश्विनी आणि कृत्तिका हे दक्षिणेकडे असून, ते नागवाटेचे तीन तारे म्हणून ओळखले जातात.
रोहिण्यार्द्रा मृगशिरो नागवीथिर् इति स्मृता पुष्याश्लेषा पुनर्वस्वोर् वीथी चैरावती स्मृता
रोहिणी, आर्द्रा आणि मृगशीर्ष हे नागवाटेचे तारे मानले जातात. पुष्य, आश्लेषा आणि पुनर्वसू हे ऐरावत नावाच्या वाटेतील तारे म्हणून ओळखले जातात.
तिस्रस्तु वीथयो ह्येता उत्तरो मार्ग उच्यते पूर्वोत्तरा च फल्गुन्यौ मघा चैवार्षभी भवेत्
ही तीन वाटा आहेत आणि त्याला उत्तरेकडील मार्ग असे म्हणतात. पूर्वा आणि उत्तर फाल्गुनी तसेच मघा हे वृषभ राशीचे तारे आहेत असे सांगितले जाते.
पूर्वोत्तरप्रोष्ठपदौ गोवीथी रेवती स्मृता श्रवणं च धनिष्ठा च वारुणं च जरद्गवम्
पूर्वा आणि उत्तर प्रोष्टपदा आणि रेवती हे गोवाटेतील तारे म्हणून ओळखले जातात. श्रवण, धनिष्ठा आणि वरुण हे जरद्गव नावाच्या वाटेतील तारे आहेत.
एतास्तु वीथयस् तिस्रो मध्यमो मार्ग उच्यते हस्तश्चित्रा तथा स्वाती ह्य् अजवीथिरिति स्मृता
ही तीन वाटा आहेत आणि त्याला मधला मार्ग असे म्हणतात. हस्त, चित्रा आणि स्वाती हे अजयाच्या वाटेतील तारे म्हणून ओळखले जातात.
ज्येष्ठा विशाखा मैत्रं च मृगवीथी तथोच्यते मूलं पूर्वोत्तराषाढे वीथी वैश्वानरी भवेत्
ज्येष्ठा, विशाखा आणि मैत्र हे मृगवाटेतील तारे म्हणून ओळखले जातात. मूल आणि पूर्वोत्तराषाढा हे वैश्वानर नावाच्या वाटेतील तारे आहेत.
स्मृतास्तिस्रस्तु वीथ्यस्ता मार्गे वै दक्षिणे पुनः काष्ठयोरन्तरं चैतद् वक्ष्यते योजनैः पुनः
ही तीन वाटा दक्षिणेकडील मार्गात देखील स्मरणात ठेवलेल्या आहेत. आता या विभागांमधील अंतर योजनेने सांगितले जाईल.
एतच्छतसहस्राणाम् एकत्रिंशत्तु वै स्मृतम् शतानि त्रीणि चान्यानि त्रयस्त्रिंशत्तथैव च
या एक लाखांपैकी एकतीस लक्षात ठेवले जातात, आणि आणखी तीनशे, तसेच तेहतीस आहेत.
काष्ठयोरन्तरं ह्येतद् योजनानां प्रकीर्तितम् काष्ठयोर्लेखयोश्चैव अयने दक्षिणोत्तरे
या विभागांमधील अंतर योजनेने सांगितले आहे, तसेच दक्षिण आणि उत्तर अयनाच्या वेळी विभागांच्या रेषांमधील अंतरही.
ते वक्ष्यामि प्रसंख्याय योजनैस्तु निबोधत एकैकमन्तरं तद्वद् युक्तान्येतानि सप्तभिः
आता मी तुम्हाला मोजणीसाठी योजनेतील अंतर सांगतो; प्रत्येक अंतरात सात जोडलेले आहेत.
सहस्रेणातिरिक्ता च ततो ऽन्या पञ्चविंशतिः लेखयोः काष्ठयोश्चैव बाह्याभ्यन्तरयोश्चरन्
हजारावर पाचवीस अधिक आहेत; विभागांच्या आतील आणि बाहेरील रेषांमध्ये फिरताना हे अंतर आहे.
अभ्यन्तरं स पर्येति मण्डलान्युत्तरायणे बाह्यतो दक्षिणेनैव सततं सूर्यमण्डलम्
उत्तरायणाच्या वेळी तो आतील मंडळांमध्ये फिरतो, आणि दक्षिणायनाच्या वेळी नेहमी सूर्याचे बाहेरील मंडळ पार करतो.
चरन्नसावुदीच्यां च ह्य् अशीत्या मण्डलाञ्छतम् अभ्यन्तरं स पर्येति क्रमते मण्डलानि तु
उत्तर दिशेकडे जाताना तो शंभर ऐंशी मंडळे फिरतो; तो आतील मंडळांमध्ये फिरतो आणि मंडळांमधून पुढे जातो.
प्रमाणं मण्डलस्यापि योजनानां निबोधत योजनानां सहस्राणि दश चाष्टौ तथा स्मृतम्
आता मंडळाचा योजनेतील माप ऐका: दहा हजार आणि आठ हजार असे सांगितले जाते.
अधिकान्यष्टपञ्चाशद् योजनानि तु वै पुनः विष्कम्भो मण्डलस्यैव तिर्यक्स तु विधीयते
आणखी अठ्ठावन्न योजने अधिक धराव्यात; मंडळाचा व्यास असा तिरका ठरवला आहे.
अहस्तु चरते नाभेः सूर्यो वै मण्डलं क्रमात् कुलालचक्रपर्यन्तो यथा चन्द्रो रविस्तथा
सूर्य हळूहळू नाभीपासून मंडळात फिरतो; जसा कुंभाराचा चाक फिरतो, तसाच चंद्र आणि सूर्य फिरतात.
दक्षिणे चक्रवत्सूर्यस् तथा शीघ्रं निवर्तते तस्मात्प्रकृष्टां भूमिं तु कालेनाल्पेन गच्छति
दक्षिणेकडे सूर्य चाकासारखा वेगाने फिरतो आणि त्यामुळे तो थोड्या वेळात मोठा भूभाग पार करतो.
सूर्यो द्वादशभिः शीघ्रं मुहूर्तैर्दक्षिणायने त्रयोदशार्धमृक्षाणां मध्ये चरति मण्डलम्
दक्षिणायनाच्या वेळी सूर्य बारा मुहूर्तांत वेगाने फिरतो आणि साडेतेरा राशींच्या मध्ये मंडळ पार करतो.
मुहूर्तैस्तानि ऋक्षाणि नक्तमष्टादशैश्चरन् कुलालचक्रमध्यस्थो यथा मन्दं प्रसर्पति
क्षणात सूर्य रात्री त्या नक्षत्रांमधून जातो, जणू काही तो कुंभाराच्या चाकाच्या मध्यभागी आहे, आणि हळूहळू पुढे सरकत असतो.
उदग्याने तथा सूर्यः सर्पते मन्दविक्रमः तस्माद्दीर्घेण कालेन भूमिं सो ऽल्पां प्रसर्पति
उत्तरायणात सुद्धा सूर्य हळू चालतो; म्हणूनच तो खूप काळात फक्त थोडाच भाग व्यापतो.
सूर्यो ऽष्टादशभिरह्नो मुहूर्तैरुदगायने त्रयोदशानां मध्ये तु ऋक्षाणां चरते रविः मुहूर्तैस्तानि ऋक्षाणि रात्रौ द्वादशभिश्चरन्
उत्तरायणात सूर्य दिवसा अठरा क्षणांत त्या नक्षत्रांतून जातो; तेराच्या मध्यभागी सूर्य फिरतो, आणि रात्री बारा क्षणांत ती नक्षत्रे पार करतो.
ततो मन्दतरं ताभ्यां चक्रं तु भ्रमते पुनः मृत्पिण्ड इव मध्यस्थो भ्रमते ऽसौ ध्रुवस्तथा
त्यापुढे ते चाक त्या दोघांपेक्षा अधिक मंद फिरते; जसे मातीचा गोळा मध्यभागी फिरतो, तसेच स्थिर बिंदू फिरतो.