अतः परं ह्रसन्तीभिर् गोभिरस्तं स गच्छति उदयास्तमयाभ्यां च स्मृते पूर्वापरे तु वै
यानंतर, गायी लहान होत गेल्यावर तो अस्ताला जातो. पूर्व आणि पश्चिम दिशा म्हणजेच सूर्योदय आणि सूर्यास्त असे आठवले जाते.
यादृक्पुरस्तात्तपति यादृक्पृष्ठे तु पार्श्वयोः यत्रोदयस्तु दृश्येत तेषां स उदयः स्मृतः
जसा तो समोर प्रकाशतो, तसा मागे आणि दोन्ही बाजूंना प्रकाशतो. ज्या ठिकाणी सूर्योदय दिसतो, तीच त्यांची सूर्योदयाची दिशा मानली जाते.
प्रणाशं गच्छते यत्र तेषामस्तः स उच्यते सर्वेषामुत्तरे मेरुर् लोकालोकस्य दक्षिणे
ज्या ठिकाणी सूर्य अदृश्य होतो, ती त्यांची सूर्यास्ताची दिशा समजली जाते. सर्वांसाठी मेरू उत्तर दिशेला आहे आणि लोकालोक दक्षिणेला आहे.
विदूरभावादर्कस्य भूमेरेषा गतस्य च श्रयन्ते रश्मयो यस्मात् तेन रात्रौ न दृश्यते
पृथ्वीवरील फार अंतर आणि अंधारामुळे, आणि सूर्य पुढे गेल्यामुळे, त्याचे किरण पोहोचत नाहीत; म्हणून रात्री तो दिसत नाही.
ऊर्ध्वं शतसहस्रांशुः स्थितस्तत्र प्रदृश्यते एवं पुष्करमध्ये तु यदा भवति भास्करः
वरती, शंभर हजार किरणांचा सूर्य तिथे उभा दिसतो; असेच पुष्कराच्या मध्यभागी सूर्य असतो.
त्रिंशद्भागं च मेदिन्या मुहूर्तेन स गच्छति योजनानां सहस्रस्य इमां संख्यां निबोधत
तो एका मुहूर्तात पृथ्वीचा तीसवा भाग पार करतो; आता हजार योजनांची संख्या ऐका.
पूर्णं शतसहस्राणाम् एकत्रिंशच्च सा स्मृता पञ्चाशच्च सहस्राणि तथान्यान्यधिकानि च
ती पूर्ण शंभर हजार एकतीस, आणि पन्नास हजार, आणि त्याशिवाय आणखी काही अशी समजली जाते.
मौहूर्तिकी गतिर्ह्येषा सूर्यस्य तु विधीयते एतेन क्रमयोगेण यदा काष्ठां तु दक्षिणाम्
हीच सूर्याची प्रत्येक मुहूर्तातील गती सांगितली आहे; याच क्रमाने, जेव्हा तो दक्षिणेकडील विभागात पोहोचतो.
परिगच्छति सूर्यो ऽसौ मासं काष्ठामुदग्दिनात् मध्येन पुष्करस्याथ भ्रमते दक्षिणायने
सूर्य हा उत्तर दिशेपासून एक महिना त्या विभागात फिरतो; मग पुष्कराच्या मध्यभागी दक्षिणायन मार्गाने फिरतो.
मानसोत्तरमेरोस्तु अन्तरं त्रिगुणं स्मृतम् सर्वतो दक्षिणस्यां तु काष्ठायां तन्निबोधत
मानसोत्तर आणि मेरू यांच्यातील अंतर तिप्पट समजले जाते; आता सर्व बाजूंनी दक्षिणेकडील विभागाचे प्रमाण जाणून घ्या.
नव कोट्यः प्रसंख्याता योजनैः परिमण्डलम् तथा शतसहस्राणि चत्वारिंशच्च पञ्च च
परिघाच्या मोजणीत नऊ कोटी योजना मोजल्या जातात, आणि त्यात शंभर हजार, चाळीस आणि पाचही धरले जातात.
अहोरात्रात्पतंगस्य गतिरेषा विधीयते दक्षिणादिङ्निवृत्तो ऽसौ विषुवस्थो यदा रविः
हा दिवस-रात्रीतील सूर्याचा प्रवास आहे; जेव्हा तो दक्षिण दिशेतून वळून विषुववृत्तावर येतो.
क्षीरोदस्य समुद्रस्योत्तरतो ऽपि दिशं चरन् मण्डलं विषुवच्चापि योजनैस्तन्निबोधत
क्षीरसागराच्या उत्तरेस जाऊन, विषुववृत्ताच्या परिघाची योजना मोजा.
तिस्रः कोट्यस्तु सम्पूर्णा विषुवस्यापि मण्डलम् तथा शतसहस्राणि विंशत्येकाधिकानि तु
विषुववृत्ताच्या परिघासाठी तीन कोटी पूर्ण होतात, आणि त्यात एकवीस हजार शंभर हजारही धरले जातात.
श्रावणे चोत्तरां काष्ठां चित्रभानुर्यदा भवेत् गोमेदस्य परद्वीपे उत्तरां च दिशं चरन्
श्रावण महिन्यात, जेव्हा चित्रभानू उत्तरेकडील विभागात असतो, गोमेध या द्वीपावर तो उत्तरेकडे जातो.
उत्तरायाः प्रमाणं तु काष्ठाया मण्डलस्य तु दक्षिणोत्तरमध्यानि तानि विन्द्याद् यथाक्रमम्
आता उत्तरेकडील विभागाचे आणि परिघाचे प्रमाण जाणून घ्या; दक्षिण, उत्तर आणि मधला भाग, हे सर्व योग्य क्रमाने समजून घ्या.
स्थानं जरद्गवं मध्ये तथैरावतमुत्तमम् वैश्वानरं दक्षिणतो निर्दिष्टमिह तत्त्वतः
मध्यभागी जरद्गव हे स्थान आहे, आणि त्याचप्रमाणे ऐरावत हे श्रेष्ठ आहे; वैश्वानर हे खरे दक्षिणेला दर्शवले आहे.
नागवीथ्युत्तरा वीथी ह्य् अजवीथिस् तु दक्षिणा उभे आषाढमूलं तु अजवीथ्यादयस् त्रयः
नागवीथी ही उत्तरेकडील वाट आहे, आणि अजवीथी ही दक्षिणेकडील आहे; दोन्ही आणि आशाढमूळ, हे अजवीथीच्या तीन सुरुवाती आहेत.
अभिजित्पूर्वतः स्वातिं नागवीथ्युत्तरास् त्रयः अश्विनी कृत्तिका याम्या नागवीथ्यस् त्रयः स्मृताः
अभिजितच्या पूर्वेला स्वाती आणि नागवाटेवरील उत्तरेकडील तीन तारे आहेत. अश्विनी आणि कृत्तिका हे दक्षिणेकडे असून, ते नागवाटेचे तीन तारे म्हणून ओळखले जातात.
रोहिण्यार्द्रा मृगशिरो नागवीथिर् इति स्मृता पुष्याश्लेषा पुनर्वस्वोर् वीथी चैरावती स्मृता
रोहिणी, आर्द्रा आणि मृगशीर्ष हे नागवाटेचे तारे मानले जातात. पुष्य, आश्लेषा आणि पुनर्वसू हे ऐरावत नावाच्या वाटेतील तारे म्हणून ओळखले जातात.
तिस्रस्तु वीथयो ह्येता उत्तरो मार्ग उच्यते पूर्वोत्तरा च फल्गुन्यौ मघा चैवार्षभी भवेत्
ही तीन वाटा आहेत आणि त्याला उत्तरेकडील मार्ग असे म्हणतात. पूर्वा आणि उत्तर फाल्गुनी तसेच मघा हे वृषभ राशीचे तारे आहेत असे सांगितले जाते.
पूर्वोत्तरप्रोष्ठपदौ गोवीथी रेवती स्मृता श्रवणं च धनिष्ठा च वारुणं च जरद्गवम्
पूर्वा आणि उत्तर प्रोष्टपदा आणि रेवती हे गोवाटेतील तारे म्हणून ओळखले जातात. श्रवण, धनिष्ठा आणि वरुण हे जरद्गव नावाच्या वाटेतील तारे आहेत.
एतास्तु वीथयस् तिस्रो मध्यमो मार्ग उच्यते हस्तश्चित्रा तथा स्वाती ह्य् अजवीथिरिति स्मृता
ही तीन वाटा आहेत आणि त्याला मधला मार्ग असे म्हणतात. हस्त, चित्रा आणि स्वाती हे अजयाच्या वाटेतील तारे म्हणून ओळखले जातात.
ज्येष्ठा विशाखा मैत्रं च मृगवीथी तथोच्यते मूलं पूर्वोत्तराषाढे वीथी वैश्वानरी भवेत्
ज्येष्ठा, विशाखा आणि मैत्र हे मृगवाटेतील तारे म्हणून ओळखले जातात. मूल आणि पूर्वोत्तराषाढा हे वैश्वानर नावाच्या वाटेतील तारे आहेत.
स्मृतास्तिस्रस्तु वीथ्यस्ता मार्गे वै दक्षिणे पुनः काष्ठयोरन्तरं चैतद् वक्ष्यते योजनैः पुनः
ही तीन वाटा दक्षिणेकडील मार्गात देखील स्मरणात ठेवलेल्या आहेत. आता या विभागांमधील अंतर योजनेने सांगितले जाईल.
एतच्छतसहस्राणाम् एकत्रिंशत्तु वै स्मृतम् शतानि त्रीणि चान्यानि त्रयस्त्रिंशत्तथैव च
या एक लाखांपैकी एकतीस लक्षात ठेवले जातात, आणि आणखी तीनशे, तसेच तेहतीस आहेत.
काष्ठयोरन्तरं ह्येतद् योजनानां प्रकीर्तितम् काष्ठयोर्लेखयोश्चैव अयने दक्षिणोत्तरे
या विभागांमधील अंतर योजनेने सांगितले आहे, तसेच दक्षिण आणि उत्तर अयनाच्या वेळी विभागांच्या रेषांमधील अंतरही.
ते वक्ष्यामि प्रसंख्याय योजनैस्तु निबोधत एकैकमन्तरं तद्वद् युक्तान्येतानि सप्तभिः
आता मी तुम्हाला मोजणीसाठी योजनेतील अंतर सांगतो; प्रत्येक अंतरात सात जोडलेले आहेत.
सहस्रेणातिरिक्ता च ततो ऽन्या पञ्चविंशतिः लेखयोः काष्ठयोश्चैव बाह्याभ्यन्तरयोश्चरन्
हजारावर पाचवीस अधिक आहेत; विभागांच्या आतील आणि बाहेरील रेषांमध्ये फिरताना हे अंतर आहे.
अभ्यन्तरं स पर्येति मण्डलान्युत्तरायणे बाह्यतो दक्षिणेनैव सततं सूर्यमण्डलम्
उत्तरायणाच्या वेळी तो आतील मंडळांमध्ये फिरतो, आणि दक्षिणायनाच्या वेळी नेहमी सूर्याचे बाहेरील मंडळ पार करतो.