तथा शतसहस्राणाम् एकोनाशीतिर् उच्यते सप्तद्वीपसमुद्रायाः पृथिव्याः स तु विस्तरः
तसंच, सात द्वीप आणि समुद्रांसह पृथ्वीचा विस्तार नव्वद लाख नव्वद हजार एवढा सांगितला आहे.
विस्तारं त्रिगुणं चैव पृथिव्यन्तरमण्डलम् गणितं योजनानां तु कोट्यस्त्वेकादश स्मृताः
पृथ्वीच्या आतील मंडळाचा विस्तार तीनपट आहे. ते योजनेनुसार अकरा कोटी एवढं मोजलं जातं.
तथा शतसहस्राणां सप्तत्रिंशाधिकास्तु ताः इत्येतद्वै प्रसंख्यातं पृथिव्यन्तरमण्डलम्
त्यांची एकूण संख्या एक लाख सत्ततीस आहे; हे पृथ्वीच्या आतील मंडळाचे मोजमाप आहे.
तारकासंनिवेशस्य दिवि यावत्तु मण्डलम् पर्याप्तसंनिवेशस्य भूमेस्तावत्तु मण्डलम्
आकाशातील तारकांच्या रचनेचा विस्तार जितका आहे, तितकाच विस्तार पृथ्वीच्या पूर्ण रचनेलाही आहे.
पर्यासपरिमाणं च भूमेस्तुल्यं दिवः स्मृतम् मेरोः प्राच्यां दिशायां तु मानसोत्तरमूर्धनि
पृथ्वीच्या परिघाचे मोजमाप आकाशाच्या परिघाइतकेच मानले जाते; हे मेरूच्या पूर्व दिशेला मानसाच्या शिखरावर आहे.
वस्त्वेकसारा माहेन्द्री पुण्या हेमपरिष्कृता दक्षिणेन पुनर्मेरोर् मानसस्य तु पृष्ठतः
माहेंद्राची नगरी एकसारखी, पुण्यवान आणि सोन्याने सजलेली आहे; ती मेरूच्या दक्षिणेला आणि मानसाच्या मागे आहे.
वैवस्वतो निवसति यमः संयमने पुरे प्रतीच्यां तु पुनर्मेरोर् मानसस्य तु मूर्धनि
वैवस्वत यम संयम नगरीत वास करतो; पुन्हा मेरूच्या पश्चिमेला, मानसाच्या शिखरावर आहे.
सुषा नाम पुरी रम्या वरुणस्यापि धीमतः दिश्युत्तरस्यां मेरोस्तु मानसस्यैव मूर्धनि
सुशा हे बुद्धिमान वरुणाचे रम्य नगर आहे, ते मेरूच्या उत्तरेला, मानसाच्या शिखरावर आहे.
तुल्या महेन्द्रपुर्यापि सोमस्यापि विभावरी मानसोत्तरपृष्ठे तु लोकपालाश्चतुर्दिशम्
सोमाची विभावरी नगरी माहेंद्र नगरीइतकीच आहे; मानसाच्या मागच्या बाजूस, चारही दिशांना लोकपाल आहेत.
स्थिता धर्मव्यवस्थार्थं लोकसंरक्षणाय च लोकपालोपरिष्टात्तु सर्वतो दक्षिणायने
ते धर्माची स्थापना आणि लोकांचे रक्षण करण्यासाठी उभे आहेत; लोकपालांच्या वर, सर्वदिशांनी दक्षिणायनात आहेत.
काष्ठागतस्य सूर्यस्य गतिस्तत्र निबोधत दक्षिणोपक्रमे सूर्यः क्षिप्तेषुरिव सर्पति
आता सूर्य दक्षिणायनाला जातो तेव्हा त्याची गती ऐक; दक्षिण मार्ग सुरू होताच सूर्य सोडलेल्या बाणासारखा वेगाने सरकतो.
ज्योतिषां चक्रमादाय सततं परिगच्छति मध्यगश्चामरावत्यां यदा भवति भास्करः
सूर्य नेहमीच तेजाचा चक्र घेऊन फिरतो; जेव्हा सूर्य मध्यभागी असतो, तेव्हा तो अमरावतीत असतो.
वैवस्वते संयमने उद्यन्सूर्यः प्रदृश्यते सुषायामर्धरात्रस्तु विभावर्यास्तम् एति च
वैवस्वताच्या संयम नगरीत सूर्य उगवताना दिसतो; सुशा नगरीत मध्यरात्र असते, आणि विभावरीत सूर्यास्त होतो.
वैवस्वते संयमने मध्याह्ने तु रविर्यदा सुषायामथ वारुण्याम् उत्तिष्ठन्स तु दृश्यते
वैवस्वताच्या संयम नगरीत जेव्हा मध्यान्ह असतो, तेव्हा सुशा किंवा वरुणाच्या नगरीत सूर्य उगवताना दिसतो.
विभावर्यामर्धरात्रं माहेन्द्र्यामस्तमेव च सुषायामथ वारुण्यां मध्याह्ने तु रविर्यदा
विभावरी नगरीत मध्यरात्र असते; माहेंद्र नगरीत सूर्यास्त होतो; सुशा किंवा वरुणाच्या नगरीत जेव्हा मध्यान्ह असतो, तेव्हा सूर्य दिसतो.
विभावर्यां सोमपुर्याम् उत्तिष्ठति विभावसुः महेन्द्रस्यामरावत्याम् उद्गच्छति दिवाकरः
विभावरी आणि सोमाच्या नगरीत सूर्य उगवतो; माहेंद्राच्या अमरावतीत सूर्य वर चढतो.
अर्धरात्रं संयमने वारुण्यामस्तमेति च स शीघ्रमेव पर्येति भानुरालातचक्रवत्
संयम नगरीत किंवा वरुणाच्या नगरीत मध्यरात्र असते, तेव्हा सूर्यास्त होतो; सूर्य अग्निच्या चक्रासारखा वेगाने फिरतो.
भ्रमन्वै भ्रममाणानि ऋक्षाणि चरते रविः एवं चतुर्षु पार्श्वेषु दक्षिणान्तेषु सर्पति
सूर्य फिरणाऱ्या तारकांमध्ये फिरतो; अशा प्रकारे तो दक्षिणेकडील चारही बाजूंनी सरकतो.
उदयास्तमये वासाव् उत्तिष्ठति पुनः पुनः पूर्वाह्णे चापराह्णे च द्वौ द्वौ देवालयौ तु सः
सूर्योदय आणि सूर्यास्ताच्या वेळी तो पुन्हा पुन्हा उगवतो; पूर्वार्ध आणि अपराह्ण या वेळी तो दोन-दोन देवालयांत असतो.
पतत्येकं तु मध्याह्ने भाभिरेव च रश्मिभिः उदितो वर्धमानाभिर् मध्याह्ने तपते रविः
मध्यान्ही तो पडतो आणि आपल्या किरणांनी व तेजाने प्रकाशतो; उगवल्यावर वाढतो आणि मध्यान्ही सूर्य प्रखरतेने तापतो.
अतः परं ह्रसन्तीभिर् गोभिरस्तं स गच्छति उदयास्तमयाभ्यां च स्मृते पूर्वापरे तु वै
यानंतर, गायी लहान होत गेल्यावर तो अस्ताला जातो. पूर्व आणि पश्चिम दिशा म्हणजेच सूर्योदय आणि सूर्यास्त असे आठवले जाते.
यादृक्पुरस्तात्तपति यादृक्पृष्ठे तु पार्श्वयोः यत्रोदयस्तु दृश्येत तेषां स उदयः स्मृतः
जसा तो समोर प्रकाशतो, तसा मागे आणि दोन्ही बाजूंना प्रकाशतो. ज्या ठिकाणी सूर्योदय दिसतो, तीच त्यांची सूर्योदयाची दिशा मानली जाते.
प्रणाशं गच्छते यत्र तेषामस्तः स उच्यते सर्वेषामुत्तरे मेरुर् लोकालोकस्य दक्षिणे
ज्या ठिकाणी सूर्य अदृश्य होतो, ती त्यांची सूर्यास्ताची दिशा समजली जाते. सर्वांसाठी मेरू उत्तर दिशेला आहे आणि लोकालोक दक्षिणेला आहे.
विदूरभावादर्कस्य भूमेरेषा गतस्य च श्रयन्ते रश्मयो यस्मात् तेन रात्रौ न दृश्यते
पृथ्वीवरील फार अंतर आणि अंधारामुळे, आणि सूर्य पुढे गेल्यामुळे, त्याचे किरण पोहोचत नाहीत; म्हणून रात्री तो दिसत नाही.
ऊर्ध्वं शतसहस्रांशुः स्थितस्तत्र प्रदृश्यते एवं पुष्करमध्ये तु यदा भवति भास्करः
वरती, शंभर हजार किरणांचा सूर्य तिथे उभा दिसतो; असेच पुष्कराच्या मध्यभागी सूर्य असतो.
त्रिंशद्भागं च मेदिन्या मुहूर्तेन स गच्छति योजनानां सहस्रस्य इमां संख्यां निबोधत
तो एका मुहूर्तात पृथ्वीचा तीसवा भाग पार करतो; आता हजार योजनांची संख्या ऐका.
पूर्णं शतसहस्राणाम् एकत्रिंशच्च सा स्मृता पञ्चाशच्च सहस्राणि तथान्यान्यधिकानि च
ती पूर्ण शंभर हजार एकतीस, आणि पन्नास हजार, आणि त्याशिवाय आणखी काही अशी समजली जाते.
मौहूर्तिकी गतिर्ह्येषा सूर्यस्य तु विधीयते एतेन क्रमयोगेण यदा काष्ठां तु दक्षिणाम्
हीच सूर्याची प्रत्येक मुहूर्तातील गती सांगितली आहे; याच क्रमाने, जेव्हा तो दक्षिणेकडील विभागात पोहोचतो.
परिगच्छति सूर्यो ऽसौ मासं काष्ठामुदग्दिनात् मध्येन पुष्करस्याथ भ्रमते दक्षिणायने
सूर्य हा उत्तर दिशेपासून एक महिना त्या विभागात फिरतो; मग पुष्कराच्या मध्यभागी दक्षिणायन मार्गाने फिरतो.
मानसोत्तरमेरोस्तु अन्तरं त्रिगुणं स्मृतम् सर्वतो दक्षिणस्यां तु काष्ठायां तन्निबोधत
मानसोत्तर आणि मेरू यांच्यातील अंतर तिप्पट समजले जाते; आता सर्व बाजूंनी दक्षिणेकडील विभागाचे प्रमाण जाणून घ्या.