अस्य भारतवर्षस्य विष्कम्भात्तुल्यविस्तृतम् मण्डलं भास्करस्याथ योजनैस्तन्निबोधत
या भारतदेशाच्या व्यासाएवढं सूर्याचं मंडळ आहे. आता त्याचं मोजमाप योजनेनुसार ऐक.
नवयोजनसाहस्रो विस्तारो मण्डलस्य तु विस्तारात्त्रिगुणश्चापि परिणाहो ऽत्र मण्डले
त्या मंडळाची रुंदी नऊ हजार योजने आहे. आणि त्याचा परिघ त्या रुंदीच्या तीनपट आहे.
विष्कम्भान्मण्डलाच्चैव भास्कराद्द्विगुणः शशी अतः पृथिव्या वक्ष्यामि प्रमाणं योजनैः पुनः
मंडळाच्या व्यासापासून आणि मंडळापासून, चंद्र सूर्याच्या दोनपट मोठा आहे. आता मी पुन्हा पृथ्वीचं मोजमाप योजनेनुसार सांगतो.
सप्तद्वीपसमुद्राया विस्तारो मण्डलस्य तु इत्येतदिह संख्यातं पुराणे परिमाणतः
सात द्वीप आणि समुद्रांच्या मंडळाचा विस्तार, हे सगळं इथे पुराणात मोजून सांगितलं आहे.
तद्वक्ष्यामि प्रसंख्याय साम्प्रतं चाभिमानिभिः अभिमानिनो ह्यतीता ये तुल्यास्ते साम्प्रतैस्त्विह
आता मी ते मोजमाप सांगतो, जसं सध्याच्या गर्विष्ठ लोकांनी मोजलं आहे. पूर्वीचे गर्विष्ठ लोक आणि आताचे, दोघेही इथे सारखेच आहेत.
देवादेवैर् अतीतास्तु रूपैर्नामभिरेव च तस्माद्वै साम्प्रतैर्देवैर् वक्ष्यामि वसुधातलम्
पूर्वीचे देव आणि असुर फक्त त्यांच्या रूपांनी आणि नावांनी ओळखले जायचे. म्हणून मी आता सध्याच्या देवांनुसार पृथ्वीचं वर्णन करतो.
दिव्यस्य संनिवेशो वै साम्प्रतैरेव कृत्स्नशः शतार्धकोटिविस्तारा पृथिवी कृत्स्नशः स्मृता
आता सर्व दिव्य मांडणी सध्याच्या स्थितीनुसार पूर्णपणे आहे. पृथ्वीचा पूर्ण विस्तार दीडशे कोटी एवढा सांगितला आहे.
तस्याश्चार्धप्रमाणं च मेरोश्चैवोत्तरोत्तरम् मेरोर्मध्ये प्रतिदिशं कोटिरेका तु सा स्मृता
त्याच्या निम्मं माप मेरूचं सांगितलं आहे. मेरूच्या मध्यातून प्रत्येक दिशेला एक कोटी एवढं मोजलं जातं.
तथा शतसहस्राणाम् एकोननवतिं पुनः पञ्चाशच्च सहस्राणि पृथिव्यर्धस्य विस्तरः
तसंच, पुन्हा नव्वद लाख नव्वद हजार आणि पन्नास हजार एवढा पृथ्वीच्या अर्ध्या भागाचा विस्तार आहे.
पृथिव्या विस्तरं कृत्यं योजनैस्तं निबोधत तिस्रः कोट्यस्तु विस्तारात् संख्यातास्तु चतुर्दिशम्
आता पृथ्वीच्या विस्ताराचं योजनेनुसार मोजमाप ऐक. चारही दिशांना प्रत्येकी तीन कोटी एवढं मोजलं जातं.
तथा शतसहस्राणाम् एकोनाशीतिर् उच्यते सप्तद्वीपसमुद्रायाः पृथिव्याः स तु विस्तरः
तसंच, सात द्वीप आणि समुद्रांसह पृथ्वीचा विस्तार नव्वद लाख नव्वद हजार एवढा सांगितला आहे.
विस्तारं त्रिगुणं चैव पृथिव्यन्तरमण्डलम् गणितं योजनानां तु कोट्यस्त्वेकादश स्मृताः
पृथ्वीच्या आतील मंडळाचा विस्तार तीनपट आहे. ते योजनेनुसार अकरा कोटी एवढं मोजलं जातं.
तथा शतसहस्राणां सप्तत्रिंशाधिकास्तु ताः इत्येतद्वै प्रसंख्यातं पृथिव्यन्तरमण्डलम्
त्यांची एकूण संख्या एक लाख सत्ततीस आहे; हे पृथ्वीच्या आतील मंडळाचे मोजमाप आहे.
तारकासंनिवेशस्य दिवि यावत्तु मण्डलम् पर्याप्तसंनिवेशस्य भूमेस्तावत्तु मण्डलम्
आकाशातील तारकांच्या रचनेचा विस्तार जितका आहे, तितकाच विस्तार पृथ्वीच्या पूर्ण रचनेलाही आहे.
पर्यासपरिमाणं च भूमेस्तुल्यं दिवः स्मृतम् मेरोः प्राच्यां दिशायां तु मानसोत्तरमूर्धनि
पृथ्वीच्या परिघाचे मोजमाप आकाशाच्या परिघाइतकेच मानले जाते; हे मेरूच्या पूर्व दिशेला मानसाच्या शिखरावर आहे.
वस्त्वेकसारा माहेन्द्री पुण्या हेमपरिष्कृता दक्षिणेन पुनर्मेरोर् मानसस्य तु पृष्ठतः
माहेंद्राची नगरी एकसारखी, पुण्यवान आणि सोन्याने सजलेली आहे; ती मेरूच्या दक्षिणेला आणि मानसाच्या मागे आहे.
वैवस्वतो निवसति यमः संयमने पुरे प्रतीच्यां तु पुनर्मेरोर् मानसस्य तु मूर्धनि
वैवस्वत यम संयम नगरीत वास करतो; पुन्हा मेरूच्या पश्चिमेला, मानसाच्या शिखरावर आहे.
सुषा नाम पुरी रम्या वरुणस्यापि धीमतः दिश्युत्तरस्यां मेरोस्तु मानसस्यैव मूर्धनि
सुशा हे बुद्धिमान वरुणाचे रम्य नगर आहे, ते मेरूच्या उत्तरेला, मानसाच्या शिखरावर आहे.
तुल्या महेन्द्रपुर्यापि सोमस्यापि विभावरी मानसोत्तरपृष्ठे तु लोकपालाश्चतुर्दिशम्
सोमाची विभावरी नगरी माहेंद्र नगरीइतकीच आहे; मानसाच्या मागच्या बाजूस, चारही दिशांना लोकपाल आहेत.
स्थिता धर्मव्यवस्थार्थं लोकसंरक्षणाय च लोकपालोपरिष्टात्तु सर्वतो दक्षिणायने
ते धर्माची स्थापना आणि लोकांचे रक्षण करण्यासाठी उभे आहेत; लोकपालांच्या वर, सर्वदिशांनी दक्षिणायनात आहेत.
काष्ठागतस्य सूर्यस्य गतिस्तत्र निबोधत दक्षिणोपक्रमे सूर्यः क्षिप्तेषुरिव सर्पति
आता सूर्य दक्षिणायनाला जातो तेव्हा त्याची गती ऐक; दक्षिण मार्ग सुरू होताच सूर्य सोडलेल्या बाणासारखा वेगाने सरकतो.
ज्योतिषां चक्रमादाय सततं परिगच्छति मध्यगश्चामरावत्यां यदा भवति भास्करः
सूर्य नेहमीच तेजाचा चक्र घेऊन फिरतो; जेव्हा सूर्य मध्यभागी असतो, तेव्हा तो अमरावतीत असतो.
वैवस्वते संयमने उद्यन्सूर्यः प्रदृश्यते सुषायामर्धरात्रस्तु विभावर्यास्तम् एति च
वैवस्वताच्या संयम नगरीत सूर्य उगवताना दिसतो; सुशा नगरीत मध्यरात्र असते, आणि विभावरीत सूर्यास्त होतो.
वैवस्वते संयमने मध्याह्ने तु रविर्यदा सुषायामथ वारुण्याम् उत्तिष्ठन्स तु दृश्यते
वैवस्वताच्या संयम नगरीत जेव्हा मध्यान्ह असतो, तेव्हा सुशा किंवा वरुणाच्या नगरीत सूर्य उगवताना दिसतो.
विभावर्यामर्धरात्रं माहेन्द्र्यामस्तमेव च सुषायामथ वारुण्यां मध्याह्ने तु रविर्यदा
विभावरी नगरीत मध्यरात्र असते; माहेंद्र नगरीत सूर्यास्त होतो; सुशा किंवा वरुणाच्या नगरीत जेव्हा मध्यान्ह असतो, तेव्हा सूर्य दिसतो.
विभावर्यां सोमपुर्याम् उत्तिष्ठति विभावसुः महेन्द्रस्यामरावत्याम् उद्गच्छति दिवाकरः
विभावरी आणि सोमाच्या नगरीत सूर्य उगवतो; माहेंद्राच्या अमरावतीत सूर्य वर चढतो.
अर्धरात्रं संयमने वारुण्यामस्तमेति च स शीघ्रमेव पर्येति भानुरालातचक्रवत्
संयम नगरीत किंवा वरुणाच्या नगरीत मध्यरात्र असते, तेव्हा सूर्यास्त होतो; सूर्य अग्निच्या चक्रासारखा वेगाने फिरतो.
भ्रमन्वै भ्रममाणानि ऋक्षाणि चरते रविः एवं चतुर्षु पार्श्वेषु दक्षिणान्तेषु सर्पति
सूर्य फिरणाऱ्या तारकांमध्ये फिरतो; अशा प्रकारे तो दक्षिणेकडील चारही बाजूंनी सरकतो.
उदयास्तमये वासाव् उत्तिष्ठति पुनः पुनः पूर्वाह्णे चापराह्णे च द्वौ द्वौ देवालयौ तु सः
सूर्योदय आणि सूर्यास्ताच्या वेळी तो पुन्हा पुन्हा उगवतो; पूर्वार्ध आणि अपराह्ण या वेळी तो दोन-दोन देवालयांत असतो.
पतत्येकं तु मध्याह्ने भाभिरेव च रश्मिभिः उदितो वर्धमानाभिर् मध्याह्ने तपते रविः
मध्यान्ही तो पडतो आणि आपल्या किरणांनी व तेजाने प्रकाशतो; उगवल्यावर वाढतो आणि मध्यान्ही सूर्य प्रखरतेने तापतो.