जन्तूनामिह संस्कारो भूतेष्वन्तर्गतेषु वै प्रत्याख्यायेह भूतानि कार्योत्पत्तिर् न विद्यते
इथे सर्व जीवांची निर्मिती भूतांमध्येच होते; जर भूतांना नाकारले, तर कोणतेही कार्य निर्माण होत नाही.
तस्मात्परिमिता भेदाः स्मृताः कार्यात्मकास्तु वै ते कारणात्मकाश्चैव स्युर्भेदा महदादयः
म्हणूनच, मर्यादित भेद हे कार्यरूप मानले गेले आहेत; आणि महत्तत्त्व वगैरेचे भेद कारणरूप असतात.
इत्येवं संनिवेशो ऽयं पृथ्व्याक्रान्तस्तु भागशः सप्तद्वीपसमुद्राणां याथातथ्येन वै मया
अशा प्रकारे, पृथ्वीच्या विभागानुसार, सात द्वीप आणि समुद्रांची रचना मी खरी खरी सांगितली आहे.
विस्तारान्मण्डलाच्चैव प्रसंख्यानेन चैव हि विश्वरूपं प्रधानस्य परिमाणैकदेशिनः
त्यांचा विस्तार, गोलाकारपणा आणि मोजणी यावरून, प्रधानाचे विश्वरूप आणि त्याच्या एका भागाचे माप सांगितले आहे.
एतावत्संनिवेशस्तु मया सम्यक्प्रकाशितः एतावदेव श्रोतव्यं संनिवेशस्य पार्थिव
राजा, मी हा सर्व मांडणीचा तपशील नीट सांगितला आहे. या मांडणीबद्दल तुला एवढंच ऐकावं होतं.
अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि सूर्यचन्द्रमसोर्गतिम् सूर्याचन्द्रमसावेतौ भ्राजन्तौ यावदेव तु
आता मी सूर्य आणि चंद्र यांच्या मार्गाची माहिती सांगतो. सूर्य आणि चंद्र जिथपर्यंत प्रकाश देतात, तिथपर्यंतच मी तुला सांगणार आहे.
सप्तद्वीपसमुद्राणां द्वीपानां भाति विस्तरः विस्तरार्धं पृथिव्यास्तु भवेदन्यत्र बाह्यतः
सात द्वीप आणि समुद्र, तसेच द्वीपांचं विस्तार सर्वत्र उजळून दिसतं. या व्याप्तीच्या बाहेर, पृथ्वीचं अर्धं विस्तार आहे असं म्हटलं जातं.
पर्यासपरिमाणं च चन्द्रादित्यौ प्रकाशतः पर्यासपारिमाण्यात्तु बुधैस्तुल्यं दिवः स्मृतम्
सूर्य आणि चंद्र त्यांच्या प्रदक्षिणेचं माप दाखवतात. ज्ञानी लोकांच्या मते, आकाशाचं विस्तार आणि प्रदक्षिणा ह्यांच्याइतकीच आहे.
त्रींल्लोकान्प्रति सामान्यात् सूर्यो यात्यविलम्बतः अचिरात्तु प्रकाशेन अवनात्तु रविः स्मृतः
सूर्य आपल्या तेजामुळे तिन्ही लोकांतून विलंब न करता लवकर फिरतो. त्याच्या प्रकाशामुळे आणि उतरण्यामुळे त्याला 'रवि' असं नाव पडलं आहे.
भूयो भूयः प्रवक्ष्यामि प्रमाणं चन्द्रसूर्ययोः महितत्वान्महच्छब्दो ह्य् अस्मिन्नर्थे निगद्यते
मी पुन्हा पुन्हा चंद्र आणि सूर्याचं माप सांगतो. त्यांच्या मोठेपणामुळे 'महान' हा शब्द इथे वापरला जातो.
अस्य भारतवर्षस्य विष्कम्भात्तुल्यविस्तृतम् मण्डलं भास्करस्याथ योजनैस्तन्निबोधत
या भारतदेशाच्या व्यासाएवढं सूर्याचं मंडळ आहे. आता त्याचं मोजमाप योजनेनुसार ऐक.
नवयोजनसाहस्रो विस्तारो मण्डलस्य तु विस्तारात्त्रिगुणश्चापि परिणाहो ऽत्र मण्डले
त्या मंडळाची रुंदी नऊ हजार योजने आहे. आणि त्याचा परिघ त्या रुंदीच्या तीनपट आहे.
विष्कम्भान्मण्डलाच्चैव भास्कराद्द्विगुणः शशी अतः पृथिव्या वक्ष्यामि प्रमाणं योजनैः पुनः
मंडळाच्या व्यासापासून आणि मंडळापासून, चंद्र सूर्याच्या दोनपट मोठा आहे. आता मी पुन्हा पृथ्वीचं मोजमाप योजनेनुसार सांगतो.
सप्तद्वीपसमुद्राया विस्तारो मण्डलस्य तु इत्येतदिह संख्यातं पुराणे परिमाणतः
सात द्वीप आणि समुद्रांच्या मंडळाचा विस्तार, हे सगळं इथे पुराणात मोजून सांगितलं आहे.
तद्वक्ष्यामि प्रसंख्याय साम्प्रतं चाभिमानिभिः अभिमानिनो ह्यतीता ये तुल्यास्ते साम्प्रतैस्त्विह
आता मी ते मोजमाप सांगतो, जसं सध्याच्या गर्विष्ठ लोकांनी मोजलं आहे. पूर्वीचे गर्विष्ठ लोक आणि आताचे, दोघेही इथे सारखेच आहेत.
देवादेवैर् अतीतास्तु रूपैर्नामभिरेव च तस्माद्वै साम्प्रतैर्देवैर् वक्ष्यामि वसुधातलम्
पूर्वीचे देव आणि असुर फक्त त्यांच्या रूपांनी आणि नावांनी ओळखले जायचे. म्हणून मी आता सध्याच्या देवांनुसार पृथ्वीचं वर्णन करतो.
दिव्यस्य संनिवेशो वै साम्प्रतैरेव कृत्स्नशः शतार्धकोटिविस्तारा पृथिवी कृत्स्नशः स्मृता
आता सर्व दिव्य मांडणी सध्याच्या स्थितीनुसार पूर्णपणे आहे. पृथ्वीचा पूर्ण विस्तार दीडशे कोटी एवढा सांगितला आहे.
तस्याश्चार्धप्रमाणं च मेरोश्चैवोत्तरोत्तरम् मेरोर्मध्ये प्रतिदिशं कोटिरेका तु सा स्मृता
त्याच्या निम्मं माप मेरूचं सांगितलं आहे. मेरूच्या मध्यातून प्रत्येक दिशेला एक कोटी एवढं मोजलं जातं.
तथा शतसहस्राणाम् एकोननवतिं पुनः पञ्चाशच्च सहस्राणि पृथिव्यर्धस्य विस्तरः
तसंच, पुन्हा नव्वद लाख नव्वद हजार आणि पन्नास हजार एवढा पृथ्वीच्या अर्ध्या भागाचा विस्तार आहे.
पृथिव्या विस्तरं कृत्यं योजनैस्तं निबोधत तिस्रः कोट्यस्तु विस्तारात् संख्यातास्तु चतुर्दिशम्
आता पृथ्वीच्या विस्ताराचं योजनेनुसार मोजमाप ऐक. चारही दिशांना प्रत्येकी तीन कोटी एवढं मोजलं जातं.
तथा शतसहस्राणाम् एकोनाशीतिर् उच्यते सप्तद्वीपसमुद्रायाः पृथिव्याः स तु विस्तरः
तसंच, सात द्वीप आणि समुद्रांसह पृथ्वीचा विस्तार नव्वद लाख नव्वद हजार एवढा सांगितला आहे.
विस्तारं त्रिगुणं चैव पृथिव्यन्तरमण्डलम् गणितं योजनानां तु कोट्यस्त्वेकादश स्मृताः
पृथ्वीच्या आतील मंडळाचा विस्तार तीनपट आहे. ते योजनेनुसार अकरा कोटी एवढं मोजलं जातं.
तथा शतसहस्राणां सप्तत्रिंशाधिकास्तु ताः इत्येतद्वै प्रसंख्यातं पृथिव्यन्तरमण्डलम्
त्यांची एकूण संख्या एक लाख सत्ततीस आहे; हे पृथ्वीच्या आतील मंडळाचे मोजमाप आहे.
तारकासंनिवेशस्य दिवि यावत्तु मण्डलम् पर्याप्तसंनिवेशस्य भूमेस्तावत्तु मण्डलम्
आकाशातील तारकांच्या रचनेचा विस्तार जितका आहे, तितकाच विस्तार पृथ्वीच्या पूर्ण रचनेलाही आहे.
पर्यासपरिमाणं च भूमेस्तुल्यं दिवः स्मृतम् मेरोः प्राच्यां दिशायां तु मानसोत्तरमूर्धनि
पृथ्वीच्या परिघाचे मोजमाप आकाशाच्या परिघाइतकेच मानले जाते; हे मेरूच्या पूर्व दिशेला मानसाच्या शिखरावर आहे.
वस्त्वेकसारा माहेन्द्री पुण्या हेमपरिष्कृता दक्षिणेन पुनर्मेरोर् मानसस्य तु पृष्ठतः
माहेंद्राची नगरी एकसारखी, पुण्यवान आणि सोन्याने सजलेली आहे; ती मेरूच्या दक्षिणेला आणि मानसाच्या मागे आहे.
वैवस्वतो निवसति यमः संयमने पुरे प्रतीच्यां तु पुनर्मेरोर् मानसस्य तु मूर्धनि
वैवस्वत यम संयम नगरीत वास करतो; पुन्हा मेरूच्या पश्चिमेला, मानसाच्या शिखरावर आहे.
सुषा नाम पुरी रम्या वरुणस्यापि धीमतः दिश्युत्तरस्यां मेरोस्तु मानसस्यैव मूर्धनि
सुशा हे बुद्धिमान वरुणाचे रम्य नगर आहे, ते मेरूच्या उत्तरेला, मानसाच्या शिखरावर आहे.
तुल्या महेन्द्रपुर्यापि सोमस्यापि विभावरी मानसोत्तरपृष्ठे तु लोकपालाश्चतुर्दिशम्
सोमाची विभावरी नगरी माहेंद्र नगरीइतकीच आहे; मानसाच्या मागच्या बाजूस, चारही दिशांना लोकपाल आहेत.
स्थिता धर्मव्यवस्थार्थं लोकसंरक्षणाय च लोकपालोपरिष्टात्तु सर्वतो दक्षिणायने
ते धर्माची स्थापना आणि लोकांचे रक्षण करण्यासाठी उभे आहेत; लोकपालांच्या वर, सर्वदिशांनी दक्षिणायनात आहेत.