अग्नेर्दशगुणो वायुर् धारयञ्ज्योतिरास्थितः तिर्यक्च मण्डलो वायुर् भूतान्यावेष्ट्य धारयन्
अग्नीपेक्षा दहा पट मोठा वारा तेजाचा आधार धरतो; वारा गोलाकार आणि तिरका असून, तो सर्व भूतांना वेढून ठेवतो.
दशाधिकं तथाकाशं वायोर्भूतान्यधारयत् भूतादिर्धारयन्व्योम तस्माद्दशगुणस्तु वै
वाऱ्यापेक्षा दहा पट मोठे आकाश सर्व भूतांना धरून ठेवते; आणि मूळ तत्त्व आकाशाला धरते, म्हणून ते दहा पट मोठे आहे.
भूतादितो दशगुणं महद्भूतान्यधारयत् महत्तत्त्वं ह्यनन्तेन अव्यक्तेन तु धार्यते
मूळ तत्त्वापेक्षा दहा पट मोठी महत्तत्त्वे सर्व भूतांना धरून ठेवतात; आणि हे महत्तत्त्व अनंत, अव्यक्ताने धरलेले असते.
आधाराधेयभावेन विकारास्ते विकारिणाम् पृथ्व्यादयो विकारास्ते परिच्छिन्नाः परस्परम्
आधार आणि आधेय या नात्याने हे सर्व विकार विकार करणाऱ्यांपासून निर्माण होतात; पृथ्वीपासून इतर सर्व विकार एकमेकांनी मर्यादित आहेत.
परस्पराधिकाश्चैव प्रविष्टाश्च परस्परम् एवं परस्परोत्पन्ना धार्यन्ते च परस्परम्
ते एकमेकांपेक्षा श्रेष्ठ आहेत आणि एकमेकांत मिसळलेले आहेत; अशा प्रकारे, एकमेकांतून उत्पन्न होऊन, ते एकमेकांना धरून ठेवतात.
यस्मात्प्रविष्टास्ते ऽन्योन्यं तस्मात्ते स्थिरतां गताः आसंस्ते ह्यविशेषाश्च विशेषा अन्यवेशनात्
कारण ते एकमेकांत प्रवेश करतात म्हणूनच त्यांना स्थैर्य प्राप्त होते; जे भेद नाहीत ते तसेच राहतात, आणि भेद हे एकमेकांत मिसळल्यामुळे निर्माण होतात.
पृथ्व्यादयस्तु वाय्वन्ताः परिच्छिन्नास्तु तत्र ते भूतेभ्यः परतस् तेभ्यो ह्य् अलोकः सर्वतः स्मृतः
पृथ्वीपासून वारा पर्यंत सर्व भूतं तिथे मर्यादित आहेत; आणि त्या भूतांपलीकडे सर्वत्र अंधारच अंधार आहे असे सांगितले जाते.
तथा ह्यालोक आकाशे परिच्छिन्नानि सर्वशः पात्रे महति पात्राणि यथा ह्यन्तर्गतानि च
त्याचप्रमाणे, आकाशातील प्रकाश सर्व बाजूंनी मर्यादित असतो; जसे मोठ्या भांड्यात लहान भांडी आत असतात, तसे.
भवन्त्यन्योन्यहीनानि परस्परसमाश्रयात् तथा ह्यालोक आकाशे भेदास्त्वन्तर्गतागताः
ती एकमेकांशिवाय असली तरी, एकमेकांवर आधारलेली असतात; तसेच, आकाशातील प्रकाशात भेद आहेत, काही आत आहेत, काही बाहेर आहेत.
कृतान्येतानि तत्त्वानि अन्योन्यस्याधिकानि च यावदेतानि तत्त्वानि तावदुत्पत्तिरुच्यते
ही तत्त्वे एकमेकांपेक्षा श्रेष्ठ अशी निर्माण झाली आहेत; ही तत्त्वे ज्या पर्यंत आहेत, तोपर्यंत सृष्टी घडते असे मानले जाते.
जन्तूनामिह संस्कारो भूतेष्वन्तर्गतेषु वै प्रत्याख्यायेह भूतानि कार्योत्पत्तिर् न विद्यते
इथे सर्व जीवांची निर्मिती भूतांमध्येच होते; जर भूतांना नाकारले, तर कोणतेही कार्य निर्माण होत नाही.
तस्मात्परिमिता भेदाः स्मृताः कार्यात्मकास्तु वै ते कारणात्मकाश्चैव स्युर्भेदा महदादयः
म्हणूनच, मर्यादित भेद हे कार्यरूप मानले गेले आहेत; आणि महत्तत्त्व वगैरेचे भेद कारणरूप असतात.
इत्येवं संनिवेशो ऽयं पृथ्व्याक्रान्तस्तु भागशः सप्तद्वीपसमुद्राणां याथातथ्येन वै मया
अशा प्रकारे, पृथ्वीच्या विभागानुसार, सात द्वीप आणि समुद्रांची रचना मी खरी खरी सांगितली आहे.
विस्तारान्मण्डलाच्चैव प्रसंख्यानेन चैव हि विश्वरूपं प्रधानस्य परिमाणैकदेशिनः
त्यांचा विस्तार, गोलाकारपणा आणि मोजणी यावरून, प्रधानाचे विश्वरूप आणि त्याच्या एका भागाचे माप सांगितले आहे.
एतावत्संनिवेशस्तु मया सम्यक्प्रकाशितः एतावदेव श्रोतव्यं संनिवेशस्य पार्थिव
राजा, मी हा सर्व मांडणीचा तपशील नीट सांगितला आहे. या मांडणीबद्दल तुला एवढंच ऐकावं होतं.
अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि सूर्यचन्द्रमसोर्गतिम् सूर्याचन्द्रमसावेतौ भ्राजन्तौ यावदेव तु
आता मी सूर्य आणि चंद्र यांच्या मार्गाची माहिती सांगतो. सूर्य आणि चंद्र जिथपर्यंत प्रकाश देतात, तिथपर्यंतच मी तुला सांगणार आहे.
सप्तद्वीपसमुद्राणां द्वीपानां भाति विस्तरः विस्तरार्धं पृथिव्यास्तु भवेदन्यत्र बाह्यतः
सात द्वीप आणि समुद्र, तसेच द्वीपांचं विस्तार सर्वत्र उजळून दिसतं. या व्याप्तीच्या बाहेर, पृथ्वीचं अर्धं विस्तार आहे असं म्हटलं जातं.
पर्यासपरिमाणं च चन्द्रादित्यौ प्रकाशतः पर्यासपारिमाण्यात्तु बुधैस्तुल्यं दिवः स्मृतम्
सूर्य आणि चंद्र त्यांच्या प्रदक्षिणेचं माप दाखवतात. ज्ञानी लोकांच्या मते, आकाशाचं विस्तार आणि प्रदक्षिणा ह्यांच्याइतकीच आहे.
त्रींल्लोकान्प्रति सामान्यात् सूर्यो यात्यविलम्बतः अचिरात्तु प्रकाशेन अवनात्तु रविः स्मृतः
सूर्य आपल्या तेजामुळे तिन्ही लोकांतून विलंब न करता लवकर फिरतो. त्याच्या प्रकाशामुळे आणि उतरण्यामुळे त्याला 'रवि' असं नाव पडलं आहे.
भूयो भूयः प्रवक्ष्यामि प्रमाणं चन्द्रसूर्ययोः महितत्वान्महच्छब्दो ह्य् अस्मिन्नर्थे निगद्यते
मी पुन्हा पुन्हा चंद्र आणि सूर्याचं माप सांगतो. त्यांच्या मोठेपणामुळे 'महान' हा शब्द इथे वापरला जातो.
अस्य भारतवर्षस्य विष्कम्भात्तुल्यविस्तृतम् मण्डलं भास्करस्याथ योजनैस्तन्निबोधत
या भारतदेशाच्या व्यासाएवढं सूर्याचं मंडळ आहे. आता त्याचं मोजमाप योजनेनुसार ऐक.
नवयोजनसाहस्रो विस्तारो मण्डलस्य तु विस्तारात्त्रिगुणश्चापि परिणाहो ऽत्र मण्डले
त्या मंडळाची रुंदी नऊ हजार योजने आहे. आणि त्याचा परिघ त्या रुंदीच्या तीनपट आहे.
विष्कम्भान्मण्डलाच्चैव भास्कराद्द्विगुणः शशी अतः पृथिव्या वक्ष्यामि प्रमाणं योजनैः पुनः
मंडळाच्या व्यासापासून आणि मंडळापासून, चंद्र सूर्याच्या दोनपट मोठा आहे. आता मी पुन्हा पृथ्वीचं मोजमाप योजनेनुसार सांगतो.
सप्तद्वीपसमुद्राया विस्तारो मण्डलस्य तु इत्येतदिह संख्यातं पुराणे परिमाणतः
सात द्वीप आणि समुद्रांच्या मंडळाचा विस्तार, हे सगळं इथे पुराणात मोजून सांगितलं आहे.
तद्वक्ष्यामि प्रसंख्याय साम्प्रतं चाभिमानिभिः अभिमानिनो ह्यतीता ये तुल्यास्ते साम्प्रतैस्त्विह
आता मी ते मोजमाप सांगतो, जसं सध्याच्या गर्विष्ठ लोकांनी मोजलं आहे. पूर्वीचे गर्विष्ठ लोक आणि आताचे, दोघेही इथे सारखेच आहेत.
देवादेवैर् अतीतास्तु रूपैर्नामभिरेव च तस्माद्वै साम्प्रतैर्देवैर् वक्ष्यामि वसुधातलम्
पूर्वीचे देव आणि असुर फक्त त्यांच्या रूपांनी आणि नावांनी ओळखले जायचे. म्हणून मी आता सध्याच्या देवांनुसार पृथ्वीचं वर्णन करतो.
दिव्यस्य संनिवेशो वै साम्प्रतैरेव कृत्स्नशः शतार्धकोटिविस्तारा पृथिवी कृत्स्नशः स्मृता
आता सर्व दिव्य मांडणी सध्याच्या स्थितीनुसार पूर्णपणे आहे. पृथ्वीचा पूर्ण विस्तार दीडशे कोटी एवढा सांगितला आहे.
तस्याश्चार्धप्रमाणं च मेरोश्चैवोत्तरोत्तरम् मेरोर्मध्ये प्रतिदिशं कोटिरेका तु सा स्मृता
त्याच्या निम्मं माप मेरूचं सांगितलं आहे. मेरूच्या मध्यातून प्रत्येक दिशेला एक कोटी एवढं मोजलं जातं.
तथा शतसहस्राणाम् एकोननवतिं पुनः पञ्चाशच्च सहस्राणि पृथिव्यर्धस्य विस्तरः
तसंच, पुन्हा नव्वद लाख नव्वद हजार आणि पन्नास हजार एवढा पृथ्वीच्या अर्ध्या भागाचा विस्तार आहे.
पृथिव्या विस्तरं कृत्यं योजनैस्तं निबोधत तिस्रः कोट्यस्तु विस्तारात् संख्यातास्तु चतुर्दिशम्
आता पृथ्वीच्या विस्ताराचं योजनेनुसार मोजमाप ऐक. चारही दिशांना प्रत्येकी तीन कोटी एवढं मोजलं जातं.