तस्मिन्स वसति ब्रह्मा साध्यैः सार्धं प्रजापतिः तत्र देवा उपासन्ते त्रयस्त्रिंशन्महर्षिभिः
त्या ठिकाणी ब्रह्मा, प्रजापती, साध्यांसोबत वास करतो; तिथे देव आणि त्रेतीस महान ऋषी त्याची उपासना करतात.
स तत्र पूज्यते देवो देवैर्महर्षिसत्तमैः जम्बूद्वीपात्प्रवर्तन्ते रत्नानि विविधानि च
तिथे तो देव, देव आणि श्रेष्ठ महर्षी यांच्या पूजेला पात्र ठरतो; जांबूद्वीपातून अनेक प्रकारची रत्ने निर्माण होतात.
द्वीपेषु तेषु सर्वेषु प्रजानां क्रमशस्तु वै आर्जवाद्ब्रह्मचर्येण सत्येन च दमेन च
त्या सर्व द्वीपांमध्ये, लोक योग्यतेने, प्रामाणिकपणे, ब्रह्मचर्य, सत्य आणि संयम पाळून जीवन जगतात.
आरोग्यायुःप्रमाणाभ्यां द्विगुणं द्विगुणं ततः द्वीपेषु तेषु सर्वेषु यथोक्तं वर्षकेषु च
त्या सर्व द्वीपांमध्ये, जसं वर्णन केलं आहे तसं, आरोग्य आणि आयुष्य यांचं प्रमाण दुप्पट आणि पुन्हा दुप्पट असतं.
गोपायन्ते प्रजास्तत्र सर्वैः सहजपण्डितैः भोजनं चाप्रयत्नेन सदा स्वयमुपस्थितम्
तिथे, लोकांचा सांभाळ सर्व नैसर्गिकपणे ज्ञानी लोक करतात, आणि त्यांना नेहमी सहजपणे अन्न मिळतं.
षड्रसं तन्महावीर्यं तत्र ते भुञ्जते जनाः परेण पुष्करस्याथ आवृत्यावस्थितो महान्
तिथे लोक सहा रसाचं आणि मोठ्या शक्तीचं अन्न खातात; आणि पुढे, पुष्कराला वेढून मोठा एक आहे.
स्वादूदकसमुद्रस्तु स समन्ताद् अवेष्टयत् स्वादूदकस्य परितः शैलस्तु परिमण्डलः
त्या गोड्या पाण्याच्या समुद्राने सर्व बाजूंनी वेढले होते, आणि त्या गोड्या पाण्याभोवती एक गोलाकार डोंगर होता.
प्रकाशश्चाप्रकाशश्च लोकालोकः स उच्यते आलोकस्तत्र चार्वाक्च निरालोकस्ततः परम्
त्याला लोकालोक म्हणतात, कारण तिथे प्रकाश आणि अंधार दोन्ही आहेत; तिथे उजेड आहे आणि त्यापलीकडे पूर्ण अंधार आहे.
लोकविस्तारमात्रं तु पृथिव्यर्धं तु बाह्यतः प्रतिच्छिन्नं समन्तात्तु उदकेनावृतं महत्
पृथ्वीचा विस्तार जगाच्या निम्म्याएवढाच आहे, बाहेरून ती मर्यादित आहे आणि तिच्या सभोवताली मोठ्या पाण्याने वेढलेले आहे.
भूमेर्दशगुणाश्चापः समन्तात्पालयन्ति गाम् अद्भ्यो दशगुणश्चाग्निः सर्वतो धारयत्य् अपः
पृथ्वीपेक्षा दहा पट जास्त पाणी सर्व बाजूंनी पृथ्वीचे रक्षण करते; आणि त्या पाण्यापेक्षा दहा पट मोठा अग्नी सर्वत्र पाण्याला धरून ठेवतो.
अग्नेर्दशगुणो वायुर् धारयञ्ज्योतिरास्थितः तिर्यक्च मण्डलो वायुर् भूतान्यावेष्ट्य धारयन्
अग्नीपेक्षा दहा पट मोठा वारा तेजाचा आधार धरतो; वारा गोलाकार आणि तिरका असून, तो सर्व भूतांना वेढून ठेवतो.
दशाधिकं तथाकाशं वायोर्भूतान्यधारयत् भूतादिर्धारयन्व्योम तस्माद्दशगुणस्तु वै
वाऱ्यापेक्षा दहा पट मोठे आकाश सर्व भूतांना धरून ठेवते; आणि मूळ तत्त्व आकाशाला धरते, म्हणून ते दहा पट मोठे आहे.
भूतादितो दशगुणं महद्भूतान्यधारयत् महत्तत्त्वं ह्यनन्तेन अव्यक्तेन तु धार्यते
मूळ तत्त्वापेक्षा दहा पट मोठी महत्तत्त्वे सर्व भूतांना धरून ठेवतात; आणि हे महत्तत्त्व अनंत, अव्यक्ताने धरलेले असते.
आधाराधेयभावेन विकारास्ते विकारिणाम् पृथ्व्यादयो विकारास्ते परिच्छिन्नाः परस्परम्
आधार आणि आधेय या नात्याने हे सर्व विकार विकार करणाऱ्यांपासून निर्माण होतात; पृथ्वीपासून इतर सर्व विकार एकमेकांनी मर्यादित आहेत.
परस्पराधिकाश्चैव प्रविष्टाश्च परस्परम् एवं परस्परोत्पन्ना धार्यन्ते च परस्परम्
ते एकमेकांपेक्षा श्रेष्ठ आहेत आणि एकमेकांत मिसळलेले आहेत; अशा प्रकारे, एकमेकांतून उत्पन्न होऊन, ते एकमेकांना धरून ठेवतात.
यस्मात्प्रविष्टास्ते ऽन्योन्यं तस्मात्ते स्थिरतां गताः आसंस्ते ह्यविशेषाश्च विशेषा अन्यवेशनात्
कारण ते एकमेकांत प्रवेश करतात म्हणूनच त्यांना स्थैर्य प्राप्त होते; जे भेद नाहीत ते तसेच राहतात, आणि भेद हे एकमेकांत मिसळल्यामुळे निर्माण होतात.
पृथ्व्यादयस्तु वाय्वन्ताः परिच्छिन्नास्तु तत्र ते भूतेभ्यः परतस् तेभ्यो ह्य् अलोकः सर्वतः स्मृतः
पृथ्वीपासून वारा पर्यंत सर्व भूतं तिथे मर्यादित आहेत; आणि त्या भूतांपलीकडे सर्वत्र अंधारच अंधार आहे असे सांगितले जाते.
तथा ह्यालोक आकाशे परिच्छिन्नानि सर्वशः पात्रे महति पात्राणि यथा ह्यन्तर्गतानि च
त्याचप्रमाणे, आकाशातील प्रकाश सर्व बाजूंनी मर्यादित असतो; जसे मोठ्या भांड्यात लहान भांडी आत असतात, तसे.
भवन्त्यन्योन्यहीनानि परस्परसमाश्रयात् तथा ह्यालोक आकाशे भेदास्त्वन्तर्गतागताः
ती एकमेकांशिवाय असली तरी, एकमेकांवर आधारलेली असतात; तसेच, आकाशातील प्रकाशात भेद आहेत, काही आत आहेत, काही बाहेर आहेत.
कृतान्येतानि तत्त्वानि अन्योन्यस्याधिकानि च यावदेतानि तत्त्वानि तावदुत्पत्तिरुच्यते
ही तत्त्वे एकमेकांपेक्षा श्रेष्ठ अशी निर्माण झाली आहेत; ही तत्त्वे ज्या पर्यंत आहेत, तोपर्यंत सृष्टी घडते असे मानले जाते.
जन्तूनामिह संस्कारो भूतेष्वन्तर्गतेषु वै प्रत्याख्यायेह भूतानि कार्योत्पत्तिर् न विद्यते
इथे सर्व जीवांची निर्मिती भूतांमध्येच होते; जर भूतांना नाकारले, तर कोणतेही कार्य निर्माण होत नाही.
तस्मात्परिमिता भेदाः स्मृताः कार्यात्मकास्तु वै ते कारणात्मकाश्चैव स्युर्भेदा महदादयः
म्हणूनच, मर्यादित भेद हे कार्यरूप मानले गेले आहेत; आणि महत्तत्त्व वगैरेचे भेद कारणरूप असतात.
इत्येवं संनिवेशो ऽयं पृथ्व्याक्रान्तस्तु भागशः सप्तद्वीपसमुद्राणां याथातथ्येन वै मया
अशा प्रकारे, पृथ्वीच्या विभागानुसार, सात द्वीप आणि समुद्रांची रचना मी खरी खरी सांगितली आहे.
विस्तारान्मण्डलाच्चैव प्रसंख्यानेन चैव हि विश्वरूपं प्रधानस्य परिमाणैकदेशिनः
त्यांचा विस्तार, गोलाकारपणा आणि मोजणी यावरून, प्रधानाचे विश्वरूप आणि त्याच्या एका भागाचे माप सांगितले आहे.
एतावत्संनिवेशस्तु मया सम्यक्प्रकाशितः एतावदेव श्रोतव्यं संनिवेशस्य पार्थिव
राजा, मी हा सर्व मांडणीचा तपशील नीट सांगितला आहे. या मांडणीबद्दल तुला एवढंच ऐकावं होतं.
अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि सूर्यचन्द्रमसोर्गतिम् सूर्याचन्द्रमसावेतौ भ्राजन्तौ यावदेव तु
आता मी सूर्य आणि चंद्र यांच्या मार्गाची माहिती सांगतो. सूर्य आणि चंद्र जिथपर्यंत प्रकाश देतात, तिथपर्यंतच मी तुला सांगणार आहे.
सप्तद्वीपसमुद्राणां द्वीपानां भाति विस्तरः विस्तरार्धं पृथिव्यास्तु भवेदन्यत्र बाह्यतः
सात द्वीप आणि समुद्र, तसेच द्वीपांचं विस्तार सर्वत्र उजळून दिसतं. या व्याप्तीच्या बाहेर, पृथ्वीचं अर्धं विस्तार आहे असं म्हटलं जातं.
पर्यासपरिमाणं च चन्द्रादित्यौ प्रकाशतः पर्यासपारिमाण्यात्तु बुधैस्तुल्यं दिवः स्मृतम्
सूर्य आणि चंद्र त्यांच्या प्रदक्षिणेचं माप दाखवतात. ज्ञानी लोकांच्या मते, आकाशाचं विस्तार आणि प्रदक्षिणा ह्यांच्याइतकीच आहे.
त्रींल्लोकान्प्रति सामान्यात् सूर्यो यात्यविलम्बतः अचिरात्तु प्रकाशेन अवनात्तु रविः स्मृतः
सूर्य आपल्या तेजामुळे तिन्ही लोकांतून विलंब न करता लवकर फिरतो. त्याच्या प्रकाशामुळे आणि उतरण्यामुळे त्याला 'रवि' असं नाव पडलं आहे.
भूयो भूयः प्रवक्ष्यामि प्रमाणं चन्द्रसूर्ययोः महितत्वान्महच्छब्दो ह्य् अस्मिन्नर्थे निगद्यते
मी पुन्हा पुन्हा चंद्र आणि सूर्याचं माप सांगतो. त्यांच्या मोठेपणामुळे 'महान' हा शब्द इथे वापरला जातो.