उदयतीन्दौ पूर्वे तु समुद्रः पूर्यते सदा प्रक्षीयमाने बहुले क्षीयते ऽस्तमिते च वै
पूर्वेकडून चंद्र उगवला की समुद्र नेहमी भरून जातो; पण चंद्र कमी होत असताना किंवा मावळताना समुद्र खूपच ओसंडतो.
आपूर्यमाणो ह्युदधिर् आत्मनैवाभिपूर्यते ततो वै क्षीयमाणे तु स्वात्मन्येव ह्य् अपां क्षयः
समुद्र भरत असताना तो स्वतःच्याच पाण्याने भरतो; आणि तो कमी होत असताना, पाण्याचा तोटाही त्याच्यातच राहतो.
उदयात्पयसां योगात् पुष्पन्त्य् आपो यथा स्वयम् तथा स तु समुद्रो ऽपि वर्धते शशिनोदये
चंद्र उगवला की त्याच्या किरणांमुळे पाणी फुलून येतं, तसंच समुद्रही चंद्राच्या उगवण्याने वाढतो.
अन्यूनानतिरिक्तात्मा वर्धन्त्यापो ह्रसन्ति च उदये ऽस्तमये चेन्दोः पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः
पाणी नेहमी आपल्या प्रमाणातच राहतं, ते जास्त किंवा कमी होत नाही; पण चंद्राच्या वाढत्या आणि कमी होणाऱ्या काळात, म्हणजे शुक्ल आणि कृष्ण पक्षात, ते फुगतं आणि ओसंडतं.
क्षयवृद्धी समुद्रस्य शशिवृद्धिक्षये तथा दशोत्तराणि पञ्चाहुर् अङ्गुलानां शतानि च
समुद्राची वाढ आणि घट चंद्राच्या वाढण्यावर आणि कमी होण्यावर अवलंबून असते; आणि ती एकशे दहा आणि पाच बोटांच्या मापाएवढी आहे असं म्हणतात.
अपां वृद्धिः क्षयो दृष्टः समुद्राणां तु पर्वसु द्विरापत्वात् स्मृतो द्वीपो दधनाच्चोदधिः स्मृतः
समुद्रांचं पाणी वाढताना आणि कमी होताना चंद्राच्या कलांमध्ये दिसून येतं; दोनदा वेढलेलं असल्यामुळे त्याला 'द्वीप' म्हणतात, आणि पाणी धरून ठेवतो म्हणून त्याला 'उदधि' म्हणतात.
निगीर्णत्वाच्च गिरयः पर्वबन्धाच्च पर्वताः शाकद्वीपे तु वै शाकः पर्वतस्तेन चोच्यते
जे गिळले जातात म्हणून त्यांना 'गिरि' म्हणतात, आणि जे एकत्र बांधलेले आहेत म्हणून त्यांना 'पर्वत' म्हणतात; शाकद्वीपात जो पर्वत आहे त्याला 'शाक' असं नाव पडलं आहे.
कुशद्वीपे कुशस्तम्बो मध्ये जनपदस्य तु क्रौञ्चद्वीपे गिरिः क्रौञ्चस् तस्य नाम्ना निगद्यते
कुशद्वीपात, त्या प्रदेशाच्या मध्यभागी कुशाचं गवत आहे; आणि क्रौंचद्वीपात, क्रौंच नावाचा पर्वत आहे, त्याच्याच नावावरून तो ओळखला जातो.
शाल्मलिः शाल्मलद्वीपे पूज्यते स महाद्रुमः गोमेदके तु गोमेदः पर्वतस्तेन चोच्यते
शाल्मलिद्वीपात, शाल्मली हे मोठं झाड पूजलं जातं; आणि गोमेढकावर, गोमेढ नावाचा पर्वत आहे, म्हणून त्याला ते नाव पडलं आहे.
न्यग्रोधः पुष्करद्वीपे पद्मवत्तेन स स्मृतः पूज्यते स महादेवैर् ब्रह्मांशो ऽव्यक्तसम्भवः
पुष्करद्वीपावर, वडाचं झाड 'पद्मवत' नावाने ओळखलं जातं; ते मोठ्या देवांनी पूजलं जातं, कारण ते ब्रह्म्याचा अंश आहे आणि अव्यक्तातून उत्पन्न झालेलं आहे.
तस्मिन्स वसति ब्रह्मा साध्यैः सार्धं प्रजापतिः तत्र देवा उपासन्ते त्रयस्त्रिंशन्महर्षिभिः
त्या ठिकाणी ब्रह्मा, प्रजापती, साध्यांसोबत वास करतो; तिथे देव आणि त्रेतीस महान ऋषी त्याची उपासना करतात.
स तत्र पूज्यते देवो देवैर्महर्षिसत्तमैः जम्बूद्वीपात्प्रवर्तन्ते रत्नानि विविधानि च
तिथे तो देव, देव आणि श्रेष्ठ महर्षी यांच्या पूजेला पात्र ठरतो; जांबूद्वीपातून अनेक प्रकारची रत्ने निर्माण होतात.
द्वीपेषु तेषु सर्वेषु प्रजानां क्रमशस्तु वै आर्जवाद्ब्रह्मचर्येण सत्येन च दमेन च
त्या सर्व द्वीपांमध्ये, लोक योग्यतेने, प्रामाणिकपणे, ब्रह्मचर्य, सत्य आणि संयम पाळून जीवन जगतात.
आरोग्यायुःप्रमाणाभ्यां द्विगुणं द्विगुणं ततः द्वीपेषु तेषु सर्वेषु यथोक्तं वर्षकेषु च
त्या सर्व द्वीपांमध्ये, जसं वर्णन केलं आहे तसं, आरोग्य आणि आयुष्य यांचं प्रमाण दुप्पट आणि पुन्हा दुप्पट असतं.
गोपायन्ते प्रजास्तत्र सर्वैः सहजपण्डितैः भोजनं चाप्रयत्नेन सदा स्वयमुपस्थितम्
तिथे, लोकांचा सांभाळ सर्व नैसर्गिकपणे ज्ञानी लोक करतात, आणि त्यांना नेहमी सहजपणे अन्न मिळतं.
षड्रसं तन्महावीर्यं तत्र ते भुञ्जते जनाः परेण पुष्करस्याथ आवृत्यावस्थितो महान्
तिथे लोक सहा रसाचं आणि मोठ्या शक्तीचं अन्न खातात; आणि पुढे, पुष्कराला वेढून मोठा एक आहे.
स्वादूदकसमुद्रस्तु स समन्ताद् अवेष्टयत् स्वादूदकस्य परितः शैलस्तु परिमण्डलः
त्या गोड्या पाण्याच्या समुद्राने सर्व बाजूंनी वेढले होते, आणि त्या गोड्या पाण्याभोवती एक गोलाकार डोंगर होता.
प्रकाशश्चाप्रकाशश्च लोकालोकः स उच्यते आलोकस्तत्र चार्वाक्च निरालोकस्ततः परम्
त्याला लोकालोक म्हणतात, कारण तिथे प्रकाश आणि अंधार दोन्ही आहेत; तिथे उजेड आहे आणि त्यापलीकडे पूर्ण अंधार आहे.
लोकविस्तारमात्रं तु पृथिव्यर्धं तु बाह्यतः प्रतिच्छिन्नं समन्तात्तु उदकेनावृतं महत्
पृथ्वीचा विस्तार जगाच्या निम्म्याएवढाच आहे, बाहेरून ती मर्यादित आहे आणि तिच्या सभोवताली मोठ्या पाण्याने वेढलेले आहे.
भूमेर्दशगुणाश्चापः समन्तात्पालयन्ति गाम् अद्भ्यो दशगुणश्चाग्निः सर्वतो धारयत्य् अपः
पृथ्वीपेक्षा दहा पट जास्त पाणी सर्व बाजूंनी पृथ्वीचे रक्षण करते; आणि त्या पाण्यापेक्षा दहा पट मोठा अग्नी सर्वत्र पाण्याला धरून ठेवतो.
अग्नेर्दशगुणो वायुर् धारयञ्ज्योतिरास्थितः तिर्यक्च मण्डलो वायुर् भूतान्यावेष्ट्य धारयन्
अग्नीपेक्षा दहा पट मोठा वारा तेजाचा आधार धरतो; वारा गोलाकार आणि तिरका असून, तो सर्व भूतांना वेढून ठेवतो.
दशाधिकं तथाकाशं वायोर्भूतान्यधारयत् भूतादिर्धारयन्व्योम तस्माद्दशगुणस्तु वै
वाऱ्यापेक्षा दहा पट मोठे आकाश सर्व भूतांना धरून ठेवते; आणि मूळ तत्त्व आकाशाला धरते, म्हणून ते दहा पट मोठे आहे.
भूतादितो दशगुणं महद्भूतान्यधारयत् महत्तत्त्वं ह्यनन्तेन अव्यक्तेन तु धार्यते
मूळ तत्त्वापेक्षा दहा पट मोठी महत्तत्त्वे सर्व भूतांना धरून ठेवतात; आणि हे महत्तत्त्व अनंत, अव्यक्ताने धरलेले असते.
आधाराधेयभावेन विकारास्ते विकारिणाम् पृथ्व्यादयो विकारास्ते परिच्छिन्नाः परस्परम्
आधार आणि आधेय या नात्याने हे सर्व विकार विकार करणाऱ्यांपासून निर्माण होतात; पृथ्वीपासून इतर सर्व विकार एकमेकांनी मर्यादित आहेत.
परस्पराधिकाश्चैव प्रविष्टाश्च परस्परम् एवं परस्परोत्पन्ना धार्यन्ते च परस्परम्
ते एकमेकांपेक्षा श्रेष्ठ आहेत आणि एकमेकांत मिसळलेले आहेत; अशा प्रकारे, एकमेकांतून उत्पन्न होऊन, ते एकमेकांना धरून ठेवतात.
यस्मात्प्रविष्टास्ते ऽन्योन्यं तस्मात्ते स्थिरतां गताः आसंस्ते ह्यविशेषाश्च विशेषा अन्यवेशनात्
कारण ते एकमेकांत प्रवेश करतात म्हणूनच त्यांना स्थैर्य प्राप्त होते; जे भेद नाहीत ते तसेच राहतात, आणि भेद हे एकमेकांत मिसळल्यामुळे निर्माण होतात.
पृथ्व्यादयस्तु वाय्वन्ताः परिच्छिन्नास्तु तत्र ते भूतेभ्यः परतस् तेभ्यो ह्य् अलोकः सर्वतः स्मृतः
पृथ्वीपासून वारा पर्यंत सर्व भूतं तिथे मर्यादित आहेत; आणि त्या भूतांपलीकडे सर्वत्र अंधारच अंधार आहे असे सांगितले जाते.
तथा ह्यालोक आकाशे परिच्छिन्नानि सर्वशः पात्रे महति पात्राणि यथा ह्यन्तर्गतानि च
त्याचप्रमाणे, आकाशातील प्रकाश सर्व बाजूंनी मर्यादित असतो; जसे मोठ्या भांड्यात लहान भांडी आत असतात, तसे.
भवन्त्यन्योन्यहीनानि परस्परसमाश्रयात् तथा ह्यालोक आकाशे भेदास्त्वन्तर्गतागताः
ती एकमेकांशिवाय असली तरी, एकमेकांवर आधारलेली असतात; तसेच, आकाशातील प्रकाशात भेद आहेत, काही आत आहेत, काही बाहेर आहेत.
कृतान्येतानि तत्त्वानि अन्योन्यस्याधिकानि च यावदेतानि तत्त्वानि तावदुत्पत्तिरुच्यते
ही तत्त्वे एकमेकांपेक्षा श्रेष्ठ अशी निर्माण झाली आहेत; ही तत्त्वे ज्या पर्यंत आहेत, तोपर्यंत सृष्टी घडते असे मानले जाते.