एतैः पर्वतपादैस्तु स देशो वै द्विधाकृतः दक्षिणार्धं तु द्वीपस्य धातकीखण्डमुच्यते
या पर्वतांच्या पायांनी तो प्रदेश दोन भागांत विभागला जातो; द्वीपाचा दक्षिण भाग धातकीखंड म्हणून ओळखला जातो.
कुमुदं तूत्तरे तस्य द्वितीयं वर्षमुत्तमम् एतौ जनपदौ द्वौ तु गोमेदस्य तु विस्तृतौ
त्याच्या उत्तरेला कुमुद हे दुसरे उत्तम क्षेत्र आहे; हे दोन वस्तीपूर्ण प्रदेश गोमेदा द्वीपाचा विस्तार आहेत.
अतः परं प्रवक्ष्यामि सप्तमं द्वीपमुत्तमम् समुद्रेक्षुरसं चैव गोमेदाद्द्विगुणं हि सः
यानंतर मी सातवा आणि सर्वांत श्रेष्ठ द्वीप सांगतो; त्याचा समुद्र ऊसाच्या रसाचा आहे आणि तो गोमेदा पेक्षा दुप्पट मोठा आहे.
आवृत्य तिष्ठति द्वीपः पुष्करः पुष्करैर्वृतः पुष्करेण वृतः श्रीमांश् चित्रसानुमहागिरिः
त्याभोवती पुष्कर नावाचा द्वीप कमळांनी वेढलेला उभा आहे; त्या पुष्करमध्ये शोभिवंत, रंगीबेरंगी आणि मोठा चित्रसानू पर्वत आहे.
कूटैश्चित्रैर्मणिमयैः शिलाजालसमुद्भवैः द्वीपस्यैव तु पूर्वार्धे चित्रसानुः स्थितो महान्
रत्नांनी सजलेली, दगडांच्या जाळ्यांतून निर्माण झालेली शिखरे असलेला हा मोठा चित्रसानू पर्वत द्वीपाच्या पूर्व भागात आहे.
परिमण्डलसहस्राणि विस्तीर्णः सप्तविंशतिः ऊर्ध्वं स वै चतुर्विंशद्योजनानां महाबलः
हा पर्वत सत्तावीस हजार परिघात पसरलेला आहे आणि चौवीस योजन उंच आहे; त्याला मोठी ताकद आहे.
द्वीपार्धस्य परिक्षिप्तः पश्चिमे मानसो गिरिः स्थितो वेलासमीपे तु पूर्वचन्द्र इवोदितः
द्वीपाच्या पश्चिम भागात, किनाऱ्याजवळ, मानस नावाचा पर्वत वेढलेला उभा आहे, तो जणू पूर्वीचा चंद्र उगवतो तसा दिसतो.
योजनानां सहस्राणि सार्धं पञ्चाशदुच्छ्रितः तस्य पुत्रो महावीतः पश्चिमार्धस्य रक्षिता
हा पर्वत एकावन्न हजार आणि अर्ध्या योजनांनी उंच आहे; त्याचा पुत्र महावीत हा पश्चिम भागाचा रक्षक आहे.
पूर्वार्धे पर्वतस्यापि द्विधा देशस्तु स स्मृतः स्वादूदकेनोदधिना पुष्करः परिवारितः
पर्वताच्या पूर्व भागातही प्रदेश दोन भागांत विभागलेला मानला जातो; पुष्कर गोड पाण्याच्या समुद्राने वेढलेला आहे.
विस्तारान्मण्डलाच्चैव गोमेदाद्द्विगुणेन तु त्रिंशद्वर्षसहस्राणि तेषु जीवन्ति मानवाः
रुंदी आणि परिघाने तो गोमेदा पेक्षा दुप्पट आहे; त्या प्रदेशांत माणसे तीस हजार वर्षे जगतात.
विपर्ययो न तेष्वस्ति एतत्स्वाभाविकं स्मृतम् आरोग्यं सुखबाहुल्यं मानसीं सिद्धिमास्थिताः
त्यांना कधीही उलटफेर होत नाही; हे त्यांचे नैसर्गिक स्वरूप मानले जाते. ते आरोग्यवान, सुखी आणि मानसिक सिद्धी प्राप्त करतात.
सुखमायुश्च रूपं च त्रिषु द्वीपेषु सर्वशः अधमोत्तमौ न तेष्वास्तां तुल्यास्ते वीर्यरूपतः
तीनही द्वीपांत सर्वत्र सुख, आयुष्य आणि सौंदर्य आहे; त्यांच्यात कोणीही नीच किंवा श्रेष्ठ नाही, कारण ते सर्व सामर्थ्य आणि रूपाने सारखेच आहेत.
न तत्र वध्यवधकौ नेर्ष्यासूया भयं तथा न लोभो न च दम्भो वा न च द्वेषः परिग्रहः
तेथे कोणीही मारणारा किंवा मारला जाणारा नाही, तिथे मत्सर, हेवा किंवा भीती नाही; तिथे लोभ, फसवणूक, द्वेष किंवा मालकीची भावना नाही.
सत्यानृते न तेष्वास्तां धर्माधर्मौ तथैव च वर्णाश्रमाणां वार्त्ता च पाशुपाल्यं वणिक्कृषिः
त्यांच्यात सत्य-मिथ्या, धर्म-अधर्म अस्तित्वात नाहीत; तिथे वर्णाश्रमांची कामे, पशुपालन, व्यापार किंवा शेती नाही.
त्रयीविद्या दण्डनीतिः शुश्रूषा दण्ड एव च न तत्र वर्षं नद्यो वा शीतोष्णं च न विद्यते
त्रयीविद्या, शासनशास्त्र, सेवा किंवा शिक्षा तिथे नाही; तिथे पाऊस, नद्या किंवा थंडी-उष्णता नाही.
उद्भिदान्युदकानि स्युर् गिरिप्रस्रवणानि च तुल्योत्तरकुरूणां तु कालस्तत्र तु सर्वदा
तिथे पर्वतांमधून उगम पावणारी झरे आणि पाणी आहेत; तिथला काळ उत्तरेकुरूंच्या प्रमाणेच नेहमी सारखा असतो.
सर्वतः सुखकालो ऽसौ जराक्लेशविवर्जितः सर्गस्तु धातकीखण्डे महावीते तथैव च
सर्वत्र सुखाचा काळ असतो, तिथे वृद्धत्वाचा त्रास नाही; सृष्टी धातकीखंडात आणि महावीतातही घडते.
एवं द्वीपाः समुद्रैस्तु सप्त सप्तभिरावृताः द्वीपस्यानन्तरो यस्तु समुद्रस्तत्समस्तु वै
अशा प्रकारे सातही द्वीप सात समुद्रांनी वेढलेले आहेत; द्वीपाच्या शेजारी असलेला समुद्र नेहमी त्याच्यासारखाच असतो.
एवं द्वीपसमुद्राणां वृद्धिर्ज्ञेया परस्परम् अपां चैव समुद्रेकात् समुद्र इति संज्ञितः
अशा प्रकारे, द्वीप आणि समुद्र यांची वाढ एकमेकांमुळे होत असते हे समजावं. आणि पाण्याचं एक समुद्रातून दुसऱ्या समुद्रात जाणं होत असल्यामुळे त्याला 'समुद्र' असं नाव पडलं आहे.
ऋषद्वसन्त्यो वर्षेषु प्रजा यत्र चतुर्विधाः ऋषिरत्येव रमणे वर्षन्त्वेतेन तेषु वै
त्या प्रदेशांमध्ये, ऋषी सांगतात तशा ऋतु असतात आणि तिथे चार प्रकारची माणसं राहतात. तिथल्या ऋतु मनाला आनंद देणाऱ्या असतात आणि पाऊसही योग्य वेळी पडतो.
उदयतीन्दौ पूर्वे तु समुद्रः पूर्यते सदा प्रक्षीयमाने बहुले क्षीयते ऽस्तमिते च वै
पूर्वेकडून चंद्र उगवला की समुद्र नेहमी भरून जातो; पण चंद्र कमी होत असताना किंवा मावळताना समुद्र खूपच ओसंडतो.
आपूर्यमाणो ह्युदधिर् आत्मनैवाभिपूर्यते ततो वै क्षीयमाणे तु स्वात्मन्येव ह्य् अपां क्षयः
समुद्र भरत असताना तो स्वतःच्याच पाण्याने भरतो; आणि तो कमी होत असताना, पाण्याचा तोटाही त्याच्यातच राहतो.
उदयात्पयसां योगात् पुष्पन्त्य् आपो यथा स्वयम् तथा स तु समुद्रो ऽपि वर्धते शशिनोदये
चंद्र उगवला की त्याच्या किरणांमुळे पाणी फुलून येतं, तसंच समुद्रही चंद्राच्या उगवण्याने वाढतो.
अन्यूनानतिरिक्तात्मा वर्धन्त्यापो ह्रसन्ति च उदये ऽस्तमये चेन्दोः पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः
पाणी नेहमी आपल्या प्रमाणातच राहतं, ते जास्त किंवा कमी होत नाही; पण चंद्राच्या वाढत्या आणि कमी होणाऱ्या काळात, म्हणजे शुक्ल आणि कृष्ण पक्षात, ते फुगतं आणि ओसंडतं.
क्षयवृद्धी समुद्रस्य शशिवृद्धिक्षये तथा दशोत्तराणि पञ्चाहुर् अङ्गुलानां शतानि च
समुद्राची वाढ आणि घट चंद्राच्या वाढण्यावर आणि कमी होण्यावर अवलंबून असते; आणि ती एकशे दहा आणि पाच बोटांच्या मापाएवढी आहे असं म्हणतात.
अपां वृद्धिः क्षयो दृष्टः समुद्राणां तु पर्वसु द्विरापत्वात् स्मृतो द्वीपो दधनाच्चोदधिः स्मृतः
समुद्रांचं पाणी वाढताना आणि कमी होताना चंद्राच्या कलांमध्ये दिसून येतं; दोनदा वेढलेलं असल्यामुळे त्याला 'द्वीप' म्हणतात, आणि पाणी धरून ठेवतो म्हणून त्याला 'उदधि' म्हणतात.
निगीर्णत्वाच्च गिरयः पर्वबन्धाच्च पर्वताः शाकद्वीपे तु वै शाकः पर्वतस्तेन चोच्यते
जे गिळले जातात म्हणून त्यांना 'गिरि' म्हणतात, आणि जे एकत्र बांधलेले आहेत म्हणून त्यांना 'पर्वत' म्हणतात; शाकद्वीपात जो पर्वत आहे त्याला 'शाक' असं नाव पडलं आहे.
कुशद्वीपे कुशस्तम्बो मध्ये जनपदस्य तु क्रौञ्चद्वीपे गिरिः क्रौञ्चस् तस्य नाम्ना निगद्यते
कुशद्वीपात, त्या प्रदेशाच्या मध्यभागी कुशाचं गवत आहे; आणि क्रौंचद्वीपात, क्रौंच नावाचा पर्वत आहे, त्याच्याच नावावरून तो ओळखला जातो.
शाल्मलिः शाल्मलद्वीपे पूज्यते स महाद्रुमः गोमेदके तु गोमेदः पर्वतस्तेन चोच्यते
शाल्मलिद्वीपात, शाल्मली हे मोठं झाड पूजलं जातं; आणि गोमेढकावर, गोमेढ नावाचा पर्वत आहे, म्हणून त्याला ते नाव पडलं आहे.
न्यग्रोधः पुष्करद्वीपे पद्मवत्तेन स स्मृतः पूज्यते स महादेवैर् ब्रह्मांशो ऽव्यक्तसम्भवः
पुष्करद्वीपावर, वडाचं झाड 'पद्मवत' नावाने ओळखलं जातं; ते मोठ्या देवांनी पूजलं जातं, कारण ते ब्रह्म्याचा अंश आहे आणि अव्यक्तातून उत्पन्न झालेलं आहे.