उन्नतश्रोणिजघना पद्मपत्त्रायतेक्षणा पूर्णेन्दुवदना तन्वी विलासोल्लासितेक्षणा
उच्च कंबरेची, सुंदर नितंबांची, कमळाच्या पाकळीसारख्या मोठ्या डोळ्यांची, पूर्ण चंद्रासारखा चेहरा असलेली, सडपातळ बांध्याची आणि तिच्या डोळ्यांत खेळकरपणा झळकणारी अशी ती स्त्री होती.
मूलोन्नतायतभुजा नीलकुञ्चितमूर्धजा तनुलोमा सुदशना मृदुगम्भीरभाषिणी
खांद्यापासून लांब हात असलेली, काळी व कुरळ्या केसांची, अंगावर मऊसूत केस असलेली, सुंदर दातांची आणि मृदू पण गंभीर बोलणारी ती होती.
श्यामगौरेण वर्णेन हंसवारणगामिनी कार्मुकभ्रूयुगोपेता तनुताम्रनखाङ्कुरा
गडद आणि गोऱ्या छटेच्या रंगाची, हंस किंवा हत्तीच्या चालीसारखी चालणारी, कमानीसारख्या भुवया असलेली आणि बारीक तांबड्या नखांनी सजलेली ती होती.
भ्रमन्ती च वने तस्मिंश् चिन्तयामास भामिनी को मे पिताथवा भ्राता का मे माता भवेदिह
त्या जंगलात फिरताना, ती तेजस्विनी विचार करू लागली—माझा वडील किंवा भाऊ कोण आहे? इथे माझी आई कोण आहे?
कस्य भर्तुरहं दत्ता कियद्वत्स्यामि भूतले चिन्तयन्तीति ददृशे सोमपुत्रेण साङ्गना
माझं लग्न कुणाशी झालंय? मी या पृथ्वीवर किती काळ राहणार? असे विचार करत असताना, सोमपुत्राने तिला तिच्या सखींसह पाहिलं.
इला रूपसमाक्षिप्तमनसा वरवर्णिनी बुधस्तदाप्तये यत्नम् अकरोत्कामपीडितः
इला तिच्या सौंदर्याने मन हरपलेली, तेजस्वी रूपाची होती. बुध तिला मिळवण्यासाठी, प्रेमाने व्याकुळ होऊन, प्रयत्न करू लागला.
विशिष्टाकारवान्दण्डी सकमण्डलुपुस्तकः वेणुदण्डकृतानेकपवित्रकगणत्रिकः
विशिष्ट रूपाचा, हातात दंड असलेला, कमंडलू आणि पुस्तक घेऊन, बांबूच्या काठ्यांनी बनवलेल्या अनेक पवित्र धाग्यांनी सजलेला तो होता.
द्विजरूपः शिखी ब्रह्मा निगदन्कर्णकुण्डलः बटुभिश्चान्वितो युक्तैः समित्पुष्पकुशोदकैः
द्विज रूपातील, शिखा असलेला, ब्रह्मदेव बोलणारा, कानात कुंडले घातलेला आणि योग्य शिष्यांसह, जे समिधा, फुले, कुशा आणि पाणी घेऊन होते.
किलान्विषन् वने तस्मिन् नाजुहाव स तामिलाम् बहिर् वनस्यान्तरितः किल पादपमण्डले
त्या जंगलात शोध घेत असताना, त्याने इलेला हाक दिली नाही; तो वनाच्या बाहेर, झाडांच्या आड लपून राहिला.
ससंभ्रममकस्मात्तां सोपालम्भमिवावदत् त्यक्त्वाग्निहोत्रशुश्रूषां क्व गता मन्दिरान्मम
अचानक घाबरून, जणू तिला तक्रार करत, तो म्हणाला—अग्निहोत्राची सेवा सोडून, तू माझ्या घरातून कुठे गेलीस?
इयं विहारवेला ते ह्य् अतिक्रामति साम्प्रतम् एह्येहि पृथुसुश्रोणि संभ्रान्ता केन हेतुना
ही तुझ्या विरंगुळ्याची वेळ आता संपत चालली आहे; ये, ये, रुंद नितंब असलेल्या स्त्री, तू एवढी घाबरलेली का आहेस, कोणत्या कारणासाठी?
इयं सायन्तनी वेला विहारस्येह वर्तते कृत्वोपलेपनं पुष्पैर् अलंकुरु गृहं मम
ही संध्याकाळची विरंगुळ्याची वेळ आहे; उटणे लावून, फुलांनी माझं घर सजव.
सा त्व् अब्रवीद् विरमृताहं सर्वमेतत्तपोधन आत्मानं त्वां च भर्तारं कुलं च वद मे ऽनघ
ती म्हणाली—मला यापैकी काहीच माहीत नाही, हे तपस्व्या. माझ्याबद्दल, तुझ्याबद्दल पती म्हणून, आणि माझ्या कुळाबद्दल सांग, हे निष्पाप.
बुधः प्रोवाच तां तन्वीम् इला त्वं वरवर्णिनी अहं च कामुको नाम बहुविद्यो बुधः स्मृतः
बुध म्हणाला—इला, तू सुंदर रूपाची आहेस; मी कामुक नावाने ओळखला जातो, आणि बुध म्हणून प्रसिद्ध आहे, अनेक विद्या जाणणारा.
तेजस्विनः कुले जातः पिता मे ब्राह्मणाधिपः इति सा तस्य वचनात् प्रविष्टा बुधमन्दिरम्
मी तेजस्वी कुळात जन्मलो, माझे वडील ब्राह्मणांचे प्रमुख आहेत. त्याच्या या शब्दांवर तिने बुधाच्या घरात प्रवेश केला.
रत्नस्तम्भसमायुक्तं दिव्यमायाविनिर्मितम् इला कृतार्थमात्मानं मेने तद्भवनस्थिता
रत्नांच्या खांबांनी सजलेलं, दिव्य मायेमुळे घडवलेलं ते सुंदर घर, त्यात राहून इलेला वाटलं की आपलं सर्व काही साध्य झालं आहे.
अहो वृत्तमहो रूपम् अहो धनमहो कुलम् मम चास्य च मे भर्तुर् अहो लावण्यम् उत्तमम्
अहो, माझं आणि माझ्या पतीचं वर्तन, रूप, संपत्ती, कुळ किती उत्तम! आणि त्याचं सौंदर्य किती अद्वितीय!
रेमे च सा तेन समम् अतिकालमिला ततः सर्वभोगमये गेहे यथेन्द्रभवने तथा
इला त्याच्यासोबत खूप काळ रमली, सर्व सुखांनी भरलेल्या घरात, जणू इंद्राच्या महालातच.
अथान्विषन्तो राजानं भ्रातरस् तस्य मानवाः इक्ष्वाकुप्रमुखा जग्मुस् तदा शरवणान्तिकम्
मग त्या राजाला शोधायला त्याचे भाऊ, म्हणजे मनुचे वंशज आणि इक्ष्वाकू यांच्या पुढाकाराने, शरवण या ठिकाणी गेले.
ततस्ते ददृशुः सर्वे वडबाम् अग्रतः स्थिताम् रत्नपर्याणकिरणदीप्तकायाम् अनुत्तमाम्
तेव्हा सर्वांनी समोर एक घोडी उभी आहे असे पाहिले, तिचे अंग रत्नांनी मढवलेल्या रथाच्या किरणांनी झळकत होते, आणि ती अतिशय सुंदर होती.
पर्याणप्रत्यभिज्ञानात् सर्वे विस्मयम् आगताः अयं चन्द्रप्रभो नाम वाजी तस्य महात्मनः
रथ ओळखून सर्वजण आश्चर्यचकित झाले—'हा तर चंद्रप्रभ नावाचा घोडा आहे, त्या महान पुरुषाचा.'
अगमद् वडबारूपम् उत्तमं केन हेतुना ततस् तु मैत्रावरुणिं पप्रच्छुस्ते पुरोधसम्
हा उत्तम घोडा घोडीच्या रूपात कसा गेला आणि कोणत्या कारणासाठी? मग त्यांनी पुरोहित मैत्रावरुणी यांना विचारले.
किमित्येतदभूच्चित्रं वद योगविदां वर वसिष्ठश्चाब्रवीत् सर्वं दृष्ट्वा तद्ध्यानचक्षुषा
'हे विचित्र घडले ते काय?' असे त्यांनी विचारले. 'योग जाणणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या, आम्हाला सांग.' मग वसिष्ठांनी ध्यानाच्या डोळ्यांनी सर्व काही पाहून सांगितले.
समयः शम्भुदयिताकृतः शरवणे पुरा यः पुमान्प्रविशेद् अत्र स नारीत्वमवाप्स्यति
पूर्वी शरवणात शंकराच्या प्रिय व्यक्तीने असा संकल्प केला होता की, येथे जो कोणी पुरुष येईल तो स्त्री होईल.
अयमश्वो ऽपि नारीत्वम् अगाद्राज्ञा सहैव तु पुनः पुरुषतामेति यथासौ धनदोपमः
हा घोडाही राजासोबत स्त्री झाला, पण पुन्हा तो पुरुष होईल, जसा तो धनदासारखा आहे.
तथैव यत्नः कर्तव्यश् चाराध्यैव पिनाकिनम् ततस्ते मानवा जग्मुर् यत्र देवो महेश्वरः
त्याचप्रमाणे, पिनाकधारी शंकराची उपासना करून प्रयत्न करावा लागेल. मग मनुचे पुत्र जिथे महेश्वर देव आहेत तिथे गेले.
तुष्टुवुर् विविधैः स्तोत्रैः पार्वतीपरमेश्वरौ ताव् ऊचतुर् अलङ्घ्यो ऽयं समयः किंतु साम्प्रतम्
त्यांनी पार्वती आणि परमेश्वराचे विविध स्तोत्रांनी स्तवन केले. ते दोघे म्हणाले, 'हा संकल्प मोडता येणार नाही, पण आता—'
इक्ष्वाकोरश्वमेधेन यत्फलं स्यात्तदावयोः दत्त्वा किम्पुरुषो वीरः स भविष्यत्यसंशयम्
इक्ष्वाकूच्या अश्वमेधातून जे फळ मिळेल ते आम्हा दोघांना मिळेल. त्यानंतर तो वीर किम्पुरुष नक्कीच पुन्हा पुरुष होईल.
तथेत्युक्तास्ततस्ते तु जग्मुर् वैवस्वतात्मजाः इक्ष्वाकोश्चाश्वमेधेन चेलः किम्पुरुषो ऽभवत्
'तसेच' असे मान्य करून वैवस्वताचे पुत्र निघून गेले. इक्ष्वाकूच्या अश्वमेधामुळे किम्पुरुष चेला झाला.
मासमेकं पुमान्वीरः स्त्री च मासमभूत्पुनः बुधस्य भवने तिष्ठन् निलो गर्भधरो ऽभवत्
एक महिना तो वीर पुरुष होता, दुसऱ्या महिन्यात स्त्री झाला. बुधाच्या घरी राहून नील गर्भवती झाला.